Το εύρημα συνοδεύεται από ανάγλυφα και τοιχογραφίες που επιτρέπουν μια σπάνια «ανάγνωση» των ταφικών πρακτικών, της ιεροτελεστίας και της κοινωνικής οργάνωσης μιας από τις πιο ανθεκτικές αυτόχθονες παραδόσεις της Μεσοαμερικής.
Στη νότια πολιτεία Οαχάκα του Μεξικού, μια ανασκαφή έφερε στο φως έναν ταφικό θάλαμο ηλικίας περίπου 1.400 ετών, που οι αρχαιολόγοι περιγράφουν ως εξαιρετικά σπάνιο όχι μόνο για τη χρονολόγησή του αλλά κυρίως για τη διατήρησή του και για το πλήθος των πληροφοριών που υπόσχεται να δώσει για τον κόσμο των Ζαποτέκων.
Ο τάφος εντοπίστηκε στο Σαν Πάμπλο Ουίτσο (San Pablo Huitzo) και, σύμφωνα με ανακοίνωση του Εθνικού Ινστιτούτου Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Μεξικού (INAH), αποδίδεται στον πολιτισμό των Ζαποτέκων και χρονολογείται περίπου στο έτος 600 μ.Χ.
Το εύρημα συνοδεύεται από αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες, ανάγλυφα και τοιχογραφίες που, όπως υπογραμμίζει το INAH, επιτρέπουν μια σπάνια «ανάγνωση» των ταφικών πρακτικών, της ιεροτελεστίας και της κοινωνικής οργάνωσης μιας από τις πιο ανθεκτικές αυτόχθονες παραδόσεις της Μεσοαμερικής.
Ένα μεγάλο γλυπτό κουκουβάγιας
Το πιο εμβληματικό στοιχείο βρίσκεται πάνω από την είσοδο του θαλάμου: ένα μεγάλο γλυπτό κουκουβάγιας. Μέσα στο ράμφος της διακρίνεται το κεφάλι ενός άνδρα, το οποίο οι ειδικοί θεωρούν ότι πιθανώς αναπαριστά το πρόσωπο που ήταν θαμμένο στο εσωτερικό.
Η επιλογή της κουκουβάγιας δεν είναι διακοσμητική λεπτομέρεια. Στην κοσμοαντίληψη των Ζαποτέκων, το πουλί συνδέεται με τη νύχτα και τον θάνατο, λειτουργώντας ως σύμβολο ορίου και μετάβασης. Η παρουσία του ακριβώς στο σημείο του περάσματος προς τον ταφικό χώρο «μιλά» για μια τελετουργία που δεν αφορούσε μόνο την ταφή ενός ατόμου, αλλά και την επιβεβαίωση μιας κοσμικής τάξης: ποιος περνά, ποιος προστατεύεται, ποιος θυμάται.
Η εικόνα συμπληρώνεται από πολυχρωμικές τοιχογραφίες στον χώρο, με μοτίβα που συνδέονται με την εξουσία και τον θάνατο. Στο κατώφλι της εισόδου προς τον ταφικό θάλαμο υπάρχουν σκαλιστές παραστάσεις δύο ανθρώπινων μορφών που κρατούν αντικείμενα στα χέρια τους.
Κατά το INAH, οι μορφές αυτές ίσως λειτουργούσαν ως «φύλακες» του τάφου - ένα είδος τελετουργικής επιτήρησης, που θυμίζει πως οι ταφές υψηλού κύρους σε πολλούς μεσοαμερικανικούς πολιτισμούς είχαν και πολιτική διάσταση: ήταν στιγμές που το κύρος περνούσε από το σώμα στο μνημείο, από τη ζωή στη μνήμη.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό χαρακτηρίζεται το εσωτερικό, όπου αποκαλύφθηκε μια «εξαιρετική» τοιχογραφία σε ώχρα, λευκό, πράσινο, κόκκινο και μπλε. Η σκηνή δείχνει πομπή ανθρώπων που μεταφέρουν σακούλες με κοπάλ (copal), μια ρητίνη δέντρου που καίγεται ως θυμίαμα σε τελετές.
Το μοτίβο αυτό δεν είναι τυχαίο: η προσφορά αρωματικής καύσης, σε έναν χώρο που συνδέεται με τον θάνατο, υποδεικνύει ότι ο τάφος δεν ήταν απλώς τόπος απόθεσης, αλλά πιθανότατα σημείο επαναλαμβανόμενων τελετουργικών πράξεων. Με άλλα λόγια, το μνημείο φαίνεται να συμμετείχε ενεργά στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή, λειτουργώντας ως σκηνικό όπου η κοινότητα «συνομιλούσε» με τους νεκρούς και τα σύμβολά τους.
Το επίπεδο διατήρησης του τάφου είναι αυτό που ενεργοποίησε και την πολιτική ανάγνωση του ευρήματος. Η πρόεδρος του Μεξικού, Κλαούντια Σέινμπαουμ, αναφέρθηκε στη σημασία του κατά την καθημερινή της ενημέρωση, λέγοντας ότι πρόκειται για «την πιο σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψη της τελευταίας δεκαετίας στο Μεξικό λόγω του επιπέδου διατήρησης και της πληροφορίας που παρέχει».
Στο ίδιο μήκος κύματος, η υπουργός Πολιτισμού της χώρας, Κλαούντια Κουριέλ δε Ικάσα, υπογράμμισε ότι η ανακάλυψη είναι «εξαιρετική» επειδή φωτίζει πτυχές του πολιτισμού των Ζαποτέκων και «την κοινωνική οργάνωση, τα ταφικά τελετουργικά και το σύστημα πεποιθήσεων», τα οποία διασώζονται μέσα από την αρχιτεκτονική και τις τοιχογραφίες.
Η αναφορά στους Ζαποτέκους έχει και μια σύγχρονη διάσταση: εκατοντάδες χιλιάδες ομιλητές ζαποτέκικων γλωσσών ζουν ακόμη στο Μεξικό σήμερα. Έτσι, το μνημείο δεν αφορά μόνο ένα «κλειστό» παρελθόν, αλλά και μια ζωντανή πολιτισμική συνέχεια, όπου η αρχαιολογία συχνά λειτουργεί ως πεδίο ταυτότητας, διεκδίκησης και μνήμης. Η Οαχάκα, άλλωστε, είναι από τις περιοχές όπου η αυτόχθονη κληρονομιά δεν είναι μουσειακό αντικείμενο, αλλά καθημερινός τρόπος ζωής, γλώσσα και τελετουργία.
Παρά τον ενθουσιασμό, οι ειδικοί τονίζουν ότι η προστασία προηγείται της προβολής. Μια διεπιστημονική ομάδα του INAH εργάζεται ήδη για τη θωράκιση του χώρου και την περαιτέρω έρευνα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σταθεροποίηση των τοιχογραφιών, οι οποίες χαρακτηρίζονται «εύθραυστες» λόγω της επίδρασης ριζών δέντρων, εντόμων και απότομων μεταβολών των περιβαλλοντικών συνθηκών. Με απλά λόγια, το ίδιο το φυσικό περιβάλλον που «σκέπασε» και διέσωσε τον τάφο επί αιώνες μπορεί τώρα να γίνει ο κύριος κίνδυνος για τη διατήρησή του, αν δεν υπάρξει προσεκτική συντήρηση.