Ξαφνικά, από την ανάγκη αναβάθμισης των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς περάσαμε σε άλλο επίπεδο: τις εξαγγελίες για δωρεάν μετακίνηση είτε των νέων έως 24 ετών-πρόταση του Προέδρου του ΠΑΣΟΚ Νίκου Ανδρουλάκη-είτε δωρεάν μετακίνηση γενικώς στα μεγάλα αστικά κέντρα-του επικεφαλής της ΕΛΑΣ Αλέξη Τσίπρα.
Μάλιστα και οι δύο προτάσεις συνοδεύτηκαν από το σχετικό κοστολόγιο, για να μην κατηγορηθούν οι αρχηγοί ότι ρίχνουν μπαλωθιές στον αέρα, στην πορεία προς τις εκλογές.
Βέβαια, σε μια περίοδο όπου όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί προγραμματίζουν καθημερινά σχεδόν περιοδείες ανά την επικράτεια-ενισχύοντας την αίσθηση ότι βρισκόμαστε σε προεκλογική τροχιά με πιθανόν πιο κοντινό τον ορίζοντα διεξαγωγής των εκλογών-, είναι δύσκολο να μην συσχετίσει κάποιος το μπρα ντε φερ Τσίπρα-Ανδρουλάκη για τις δωρεάν μετακινήσεις από τις εκλογικές τους σκοπιμότητες. Μάλιστα, θα έλεγε κάποιος πως ο τρόπος της αντιπαράθεσης για το «δεν πληρώνω» στα Μέσα Μεταφοράς αποτυπώνει ανάγλυφα το πεδίο σύγκρουσης του ΠΑΣΟΚ με την ΕΛΑΣ για την κατάκτηση της πολυπόθητης δεύτερης θέσης-δημοσκοπικά.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από τη δωρεάν μετακίνηση στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς είναι μια εξαγγελία με προφανή απήχηση: σε μια περίοδο ακρίβειας, γοητεύει η ιδέα ότι ο πολίτης απαλλάσσεται από ένα καθημερινό κόστος. Ωστόσο, πίσω από αυτή την απλότητα, κρύβεται μια γνώριμη πολιτική πρακτική — η ευκολία της υπόσχεσης χωρίς την αντίστοιχη δυσκολία της εφαρμογής.
Το προφανές ερώτημα που ανακύπτει από τις σχετικές εξαγγελίες είναι ένα και μόνο: λεφτά υπάρχουν; Βέβαια οι θιασώτες του μέτρου κάνουν λόγο για σχετικά περιορισμένο δημοσιονομικό κόστος, το οποίο εκτιμάται σε περίπου 200–250 εκατομμύρια ευρώ ετησίως για καθολική εφαρμογή. Ωραία, από πού όμως θα προέλθουν; Σε μια οικονομία που ακόμα φέρει το βάρος υψηλού δημόσιου χρέους και περιορισμένων δημοσιονομικών περιθωρίων, κάθε νέα δαπάνη συνεπάγεται είτε περικοπές αλλού είτε αύξηση φορολογίας. Κάποιοι συμπολίτες μας-και μάλιστα χωρίς να επωφελούνται από τα μέτρα αυτά-θα επιβαρύνονται για την ευκολία μετακίνησης άλλων, μεγάλων κατηγοριών.
Εγείρεται όμως και ένα ερώτημα για το πόσο διδάχτηκαν τα κόμματα από την δραματική κρίση την περίοδο 2010–2018. Η υπερβολική διόγκωση των δημοσίων δαπανών και η πολιτική λογική των γενναιόδωρων παροχών χωρίς αντίστοιχη παραγωγική βάση συνέβαλαν στη δημιουργία των δημοσιονομικών ανισορροπιών που οδήγησαν στην κατάρρευση. Τότε, τα «εύκολα» μέτρα πλήρωσαν οι πολίτες με μείωση εισοδημάτων, υψηλή ανεργία και μακροχρόνια ύφεση.
Στις εξαγγελίες των κ.κ. Ανδρουλάκη και Τσίπρα αυτό που λείπει και κάνει τους πολίτες καχύποπτους, είναι η απουσία μιας συνολικής στρατηγικής. Αυτό είναι που καθιστά τις εξαγγελίες ακόμη πιο προβληματικές. Η δωρεάν μετακίνηση δεν είναι απλώς ένα λογιστικό ζήτημα κόστους, αλλά αφορά τη βιωσιμότητα ολόκληρου του συστήματος μεταφορών. Τα έσοδα από τα εισιτήρια χρηματοδοτούν επενδύσεις σε στόλο, συντήρηση και ανθρώπινο δυναμικό. Η απώλειά τους, χωρίς ισοδύναμη αναπλήρωση, ενδέχεται να οδηγήσει σε υποβάθμιση των ήδη προληματικών υπηρεσιών, μεγαλύτερους χρόνους αναμονής και τελικά αποθάρρυνση της χρήσης των ΜΜΜ — δηλαδή στο αντίθετο από το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.
Επιπλέον, τέτοιου τύπου εξαγγελίες εντάσσονται σε μια ευρύτερη πολιτική κουλτούρα που ευνοεί τις αποσπασματικές προτάσεις έναντι μιας στρατηγικής ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων- και αυτό είναι το ζητούμενο, εφόσον συζητάμε για μια βιώσιμη, εναλλακτική πρόταση διακυβέρνησης. Είναι πολύ ευκολότερο να υποσχεθεί κανείς την κατάργηση ενός εισιτηρίου παρά να προτείνει ένα συνεκτικό σχέδιο για τον εκσυγχρονισμό των συγκοινωνιών, τη βελτίωση της ποιότητας και την αύξηση της αξιοπιστίας.
Η συζήτηση για τα δωρεάν ΜΜΜ δεν είναι απλώς τεχνική, αλλά βαθιά πολιτική. Θέτει το ερώτημα αν το πολιτικό σύστημα έχει πράγματι διδαχθεί από την κρίση ή αν επιστρέφει, υπό νέα μορφή, στις ίδιες πρακτικές. Αν έχει γίνει συνείδηση ότι τα ελλείμματα και το χρέος δεν είναι αριθμοί χωρίς αντίκρισμα, συνεπώς αυτή πρέπει να είναι η αφετηρία της όποιας επί μέρους εξαγγελίας. Ας μην υποτιμάται επίσης η συλλογική συνείδηση της κοινής γνώμης που, με βάση τις εμπειρίες της κρίσης και την άνθηση του λαϊκισμού, βλέπει με μισό μάτι τις εύκολες λύσεις που του προτείνονται. Άλλωστε και το κίνημα «δεν πληρώνω» άνθησε στη διάρκεια της κρίσης, όμως σήμερα κάθε άλλο παρά ασκεί τη γοητεία εκείνων των ημερών…
Η εύκολη υπόσχεση είναι πάντοτε ελκυστική· η υπεύθυνη πολιτική, όμως, απαιτεί ειλικρίνεια για το κόστος, τις συνέπειες και τα όρια. Απαιτεί η αφετηρία της δημόσιας συζήτησης να είναι η αναδιοργάνωση της δημόσιας διοίκησης, η αύξηση της παραγωγικότητας, η ταχεία απονομή της δικαιοσύνης και, εν τέλει, η ανάπτυξη και οι επενδύσεις, που θα φέρουν θέσεις εργασίας, εισοδήματα αλλά και κοινωνικές παροχές. Αλλιώς, θα είναι αδιέξοδες οι εξαγγελίες, που γίνονται «με το κεφάλι κάτω».