Με ευνοϊκές συνθήκες ρευστότητας, το σύστημα δείχνει ανθεκτικό στις καταιγίδες. Το ερώτημα είναι αν αυτή η ανθεκτικότητα είναι «υγιής» ή αν έχει και στοιχεία τεχνητής υποστήριξης που θα κοστίσουν αργότερα.
Ενα παλιό αστείο λέει πως οι οικονομολόγοι «έχουν προβλέψει εννέα από τις τελευταίες πέντε υφέσεις». Το αστείο περιέχει και μια αλήθεια: οι προβλέψεις συχνά πέφτουν έξω και οι μεγάλες κρίσεις –όπως του 2008– αιφνιδιάζουν. Όμως στο γύρισμα του 2025 προς το 2026, η εικόνα μοιάζει σχεδόν αντεστραμμένη.
Παρά την αλληλουχία-σοκ της τελευταίας πενταετίας, η παγκόσμια οικονομία έχει αποφύγει μια γενικευμένη ύφεση επί 15 συνεχόμενα χρόνια, με μοναδική «διακοπή» την πανδημία. Από το 2020 και μετά, η αλυσίδα της πολυκρίσης έμοιαζε ικανή να εκτροχιάσει το σύστημα: η Covid-19, η μεγαλύτερη έκρηξη πληθωρισμού των τελευταίων 40 ετών και η απότομη αύξηση επιτοκίων από τις κεντρικές τράπεζες, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία που προκάλεσε ισχυρό ενεργειακό σοκ στην Ευρώπη και, στη συνέχεια, η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο με κήρυξη παγκόσμιου εμπορικού πολέμου μέσω δασμών.
Η «κανονικότητα» της ανθεκτικότητας
Παρά τους κραδασμούς, η ανάλυση της ισπανικής εφημερίδας El Pais ισχυρίζεται ότι το τέλος του 2025 θυμίζει σε πολλά το 2023 και το 2024: καλύτερα από ό,τι φοβούνταν οι περισσότεροι, αν και με άνισες επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία. Το ΔΝΤ τοποθετεί την παγκόσμια ανάπτυξη κοντά στο 3%, με εμφανείς αποκλίσεις μεταξύ ΗΠΑ (1,9%) και ευρωζώνης (1%). Τα χρηματιστήρια στις ΗΠΑ και οι διεθνείς δείκτες βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά, ενώ η ανεργία στον ανεπτυγμένο κόσμο παραμένει χαμηλή.
Οι επιπτώσεις των δασμών αποδείχθηκαν μικρότερες από τις αρχικές εκτιμήσεις, καθώς επιχειρήσεις και επενδυτές έχουν πλέον «εκπαιδευτεί» σε ένα περιβάλλον μόνιμης αστάθειας. Παράλληλα, οι κυβερνήσεις στις ανεπτυγμένες οικονομίες –ανεξαρτήτως πολιτικού χρώματος– υιοθέτησαν με ευκολία μεγάλα πακέτα στήριξης και ενισχύσεων, περιορίζοντας τις ζημιές.
Η εικόνα μοιάζει να διαψεύδει την κλασική κυκλικότητα που κάποτε θεωρούνταν σχεδόν φυσικός νόμος. Με ευνοϊκές συνθήκες ρευστότητας, το σύστημα δείχνει ανθεκτικό στις καταιγίδες. Το ερώτημα είναι αν αυτή η ανθεκτικότητα είναι «υγιής» ή αν έχει και στοιχεία τεχνητής υποστήριξης που θα κοστίσουν αργότερα.
Τα «κρυμμένα ρίσκα» των ΗΠΑ και το στοίχημα της ΑΙ
Πίσω από τη συνολική εικόνα, η αμερικανική οικονομία εμφανίζει αδυναμίες. Η χρηματοπιστωτική έξαρση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη επισκιάζει την υποτονικότητα σε άλλους τομείς: άνιση κατανομή της ανάπτυξης, ασθενέστερη καταναλωτική δαπάνη, ανεργία που έφτασε σε υψηλό τετραετίας τον Νοέμβριο, καθώς και επενδύσεις εκτός τεχνολογίας που δεν ακολουθούν την ίδια δυναμική. Οι εκτιμήσεις για επενδύσεις σε AI και σχετικές υποδομές φτάνουν τα 8 τρισ. δολάρια έως το 2030, χωρίς εγγύηση ότι η απόδοση θα δικαιώσει το κόστος. Η προειδοποίηση ότι στην AI «το μικρο-επίπεδο γίνεται μακρο-επίπεδο» συμπυκνώνει τον φόβο: αν «σκάσει» η προσδοκία, το σοκ δεν θα μείνει κλαδικό, αλλά θα διαχυθεί παγκόσμια.
Παράλληλα, υπάρχει και ο θεσμικός κίνδυνος. Η πιθανότητα παρέμβασης που θα έθετε υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία της Fed προκαλεί ανησυχία, καθώς θα έπληττε την αξιοπιστία της στον έλεγχο του πληθωρισμού. Σε περιβάλλον υψηλού χρέους, μια τέτοια αμφισβήτηση μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης αναταράξεων.
Κίνα και ευρωζώνη: διαφορετικές πληγές, κοινή αβεβαιότητα
Η Κίνα αντιμετωπίζει τις δικές της ανισορροπίες και το δύσκολο πέρασμα σε ανάπτυξη με λιγότερη εξάρτηση από τις εξαγωγές. Στην ευρωζώνη, η εικόνα είναι μωσαϊκό: η Ισπανία διατηρεί υγιή μακροοικονομική θέση παρά τη σοβαρή στεγαστική κρίση, ενώ παραμένει ανοιχτό αν το γερμανικό σχέδιο βιομηχανικής ανάκαμψης θα αποδώσει. Ταυτόχρονα, η Γαλλία θεωρείται πηγή αβεβαιότητας λόγω δημοσιονομικών προβλημάτων και πολιτικής αστάθειας.
Η ορατότητα για το 2026 χαρακτηρίζεται από σχεδόν πλήρη έλλειψη βεβαιότητας, τόσο στα εμπορικά μέτωπα όσο και στη γεωπολιτική. Ο επικεφαλής οικονομολόγος της BBVA, Χόρχε Σισίλια, προειδοποιεί ότι οι διεθνείς κανόνες που ρύθμιζαν την οικονομία επί 60 χρόνια «δεν ισχύουν πλέον». Ο Ραϊμόντ Τόρες, διευθυντής μακροοικονομίας και διεθνούς ανάλυσης στο ισπανικό Funcas, συμπληρώνει ότι «για πρώτη φορά εδώ και 50 χρόνια, τίποτα δεν είναι δεδομένο». Μέσα σε αυτό το τοπίο, διαμορφώνονται τρία βασικά σενάρια για το 2026 – και ένα δυστοπικό ενδεχόμενο.
Σενάριο 1: Ανθεκτικότητα με «δόσεις» στήριξης
Το βασικό, σχετικά αισιόδοξο σενάριο στηρίζεται στην παραδοχή ότι η παγκόσμια οικονομία διατηρεί ρυθμούς ανάπτυξης παρόμοιους με το 2025, έστω και με μικρή επιβράδυνση. Ο Φρανθίσκο Ουρία, γενικός διευθυντής στο Ισπανικό Ινστιτούτο Τραπεζικής και Χρηματοοικονομικών του CUNEF, βλέπει «εύλογους λόγους αισιοδοξίας»: ελπίζει σε ειρηνευτική συμφωνία στην Ουκρανία και δεν θεωρεί δεδομένη μια «φούσκα» στην AI. Αναγνωρίζει ότι το δημόσιο χρέος είναι υψηλό, αλλά υποστηρίζει ότι οι αγορές το «απορροφούν», αν και θα ήταν χρήσιμη η επιστροφή στη δημοσιονομική πειθαρχία. Ταυτόχρονα, προειδοποιεί για «τεχνητή» ώθηση της οικονομίας: αυξημένες δημόσιες δαπάνες, νομισματικές πολιτικές με επεκτατική κλίση και αγορές σε ευφορία συνθέτουν ένα περιβάλλον που τροφοδοτεί την ανάπτυξη.
Η εμπειρία της ενεργειακής κρίσης του 2022 αποτελεί παράδειγμα: οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έδωσαν στήριξη περίπου 3% του ΑΕΠ. Στο ίδιο πλαίσιο, σταθερές χρηματοοικονομικές συνθήκες, αποκλιμάκωση συγκρούσεων και μια λειτουργική συνεννόηση ΗΠΑ–Κίνας θα λειτουργούσαν ως «άγκυρα» για τις προοπτικές.
Σενάριο 2: «Ναι σε όλα» και μια ανάπτυξη με ρωγμές
Το δεύτερο σενάριο κινείται παράλληλα με το πρώτο, αλλά δίνει βάρος στους κινδύνους που μπορούν να διαβρώσουν τη δυναμική. Η Αλίσια Γκαρσία Ερέρο, επικεφαλής οικονομολόγος για Ασία-Ειρηνικό στη Natixis και ανώτερη ερευνήτρια στο Bruegel, προειδοποιεί για τον κίνδυνο πληθωρισμού στις ΗΠΑ, ενώ εκτιμά ότι οι μειώσεις επιτοκίων θα μπορούσαν να οδηγήσουν έως το 3% μέχρι το τέλος του 2026. Επισημαίνει ότι η Fed θα βρεθεί σε δύσκολη θέση, ιδίως αν ενισχυθούν πιέσεις στο εσωτερικό της πολιτικής σκηνής. Στην Ευρώπη, αναδεικνύει ως πρόβλημα την ισχύ του ευρώ – ειδικά έναντι του κινεζικού νομίσματος – επειδή η κινεζική ανταγωνιστικότητα «ροκανίζει» μερίδια αγοράς.
Οι αγορές φοβούνται ότι η Fed μπορεί να χάσει αξιοπιστία αν θεωρηθεί ότι υποχωρεί σε πολιτικές επιθυμίες, ιδιαίτερα ενόψει ενδιάμεσων εκλογών τον Νοέμβριο. Τα δημοσιονομικά επίσης βαραίνουν: η Γαλλία εκτιμάται ότι κλείνει τη χρονιά με έλλειμμα 5,4% (έναντι ορίου 3%), έχοντας δει πέντε πρωθυπουργούς να ανατρέπονται σε δύο χρόνια σε μια προσπάθεια να ξεμπλοκάρουν μεταρρυθμίσεις. Στις ΗΠΑ, το έλλειμμα φτάνει το 5,9%, ενώ οι τόκοι εξυπηρέτησης χρέους ξεπερνούν ήδη τις αμυντικές δαπάνες.
Στο ευρύτερο κάδρο, το συνολικό δημόσιο χρέος των ανεπτυγμένων οικονομιών βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο από τους Ναπολεόντειους Πολέμους. Μέχρι το 2029, παγκοσμίως, αναμένεται να αγγίξει το 100% του ΑΕΠ, επίπεδο που είχε εμφανιστεί τελευταία φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με μεγάλες οικονομίες – Κίνα, ΗΠΑ, Γαλλία, Ιταλία, Ιαπωνία, Ηνωμένο Βασίλειο – να το υπερβαίνουν ήδη ή να το πλησιάζουν.
Σενάριο 3: Η διόρθωση της AI και η πιθανή φούσκα
Η ρήση που αποδίδεται συχνά στον Γουόρεν Μπάφετ –ότι «βλέπεις ποιος κολυμπά γυμνός όταν τραβιέται η παλίρροια»– χρησιμοποιείται για να περιγράψει την στιγμή που τελειώνει η ευφορία και αναδεικνύονται τα πραγματικά θεμελιώδη. Σήμερα, το κεντρικό ερώτημα είναι αν η χρηματιστηριακή έξαρση που τροφοδοτείται από την AI αποτελεί φούσκα και, αν ναι, πότε και πώς θα διορθώσει. Η Λούρδες Κασανόβας (Cornell University) δηλώνει ότι βλέπει μια... φούσκα στην ΑΙ, με κρίσιμο ζήτημα το αν η έκρηξη θα γίνει «ομαλά» ή με τρόπο που θυμίζει το 2008, κάτι που θα ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνο δεδομένου του κεντρικού ρόλου του χρηματιστηρίου στις ΗΠΑ.
Μια «ελεγχόμενη» εκκαθάριση θα μπορούσε να κρατήσει τους ισχυρούς ομίλους όρθιους και να απομακρύνει τις πιο υπερτιμημένες εταιρείες που τροφοδοτήθηκαν από υπερβάλλουσα ρευστότητα. Παρ’ όλα αυτά, οι επιπτώσεις θα μεταφέρονταν σε όλο τον κόσμο, ειδικά σε ένα περιβάλλον όπου η πιστωτική αγορά μπαίνει σε πιο «σφιχτή» φάση. Ο Πολ ντε Γκράουβε (London School of Economics) θεωρεί ότι η διόρθωση θα έρθει, αλλά κανείς δεν γνωρίζει το χρονοδιάγραμμα. Αν είναι βαθιά, μπορεί να οδηγήσει σε ύφεση. Προσθέτει ότι η αβεβαιότητα γύρω από την διεθνή πολιτική της Ουάσιγκτον είναι ένας ακόμη απρόβλεπτος παράγοντας που μπορεί να γείρει την πλάστιγγα.
Στην Ευρώπη, αναδεικνύεται και το δίλημμα της Γερμανίας: από τη μία η ανάγκη προσαρμογής της βιομηχανίας, από την άλλη το κυβερνητικό σχέδιο έκδοσης 850 δισ. ευρώ χρέους έως το 2029 για άμυνα και υποδομές. Για τον Ραϊμόντ Τόρες, «το κλειδί είναι τι θα συμβεί στις ΗΠΑ», ενώ ο Σισίλια προειδοποιεί ότι η ανάπτυξη ήταν «πολύ εκτεταμένη, με λίγη παραγωγικότητα» – κάτι που φαίνεται όταν «αποσύρεται η παλίρροια».
Η δυστοπία: ανεξέλεγκτη έκρηξη και γεωπολιτικά σοκ
Το δυστοπικό σενάριο συνδυάζει ανεξέλεγκτη κατάρρευση της ευφορίας στην AI με πρόσθετα γεωπολιτικά σοκ. Η Γκίτα Γκοπινάθ, πρώην αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του ΔΝΤ και καθηγήτρια στο Harvard, υπολογίζει ότι μια διόρθωση αντίστοιχη με τη φούσκα των dot-com θα μπορούσε να εξαφανίσει 20 τρισ. δολάρια από τον πλούτο των αμερικανικών νοικοκυριών (περίπου 70% του ΑΕΠ), ενώ οι απώλειες για τους ξένους επενδυτές θα ισοδυναμούσαν με 20% του ΑΕΠ του υπόλοιπου κόσμου. Προειδοποιεί επίσης ότι ο ρόλος του δολαρίου ως «ασφαλούς καταφυγίου» δεν θα λειτουργούσε όπως παλαιότερα, λόγω της πρόσφατης ασθενικής του επίδοσης.
Ο Σισίλια περιγράφει τις πιο επικίνδυνες κρίσεις ως εκείνες που ενεργοποιούνται από «χρηματοπιστωτικό επιταχυντή»: μια πτώση 30% στο χρηματιστήριο ή η κατάρρευση μιας αμερικανικής τράπεζας μπορεί να προκαλέσει άμεση μετάδοση. Σε τέτοιες συνθήκες, οι κυβερνήσεις καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στην «εκκαθάριση» μέσω προσαρμογής ή στην παρέμβαση για να αποτρέψουν μεγαλύτερη ζημιά, γνωρίζοντας ότι σε κάθε περίπτωση το πιστωτικό σύστημα και η κατανάλωση θα δεχθούν πλήγμα.