Σε μια βαθιά τομή στην κοινωνική και δημογραφική πολιτική προχωρά η κυβέρνηση, θεσπίζοντας ειδικό επενδυτικό λογαριασμό για κάθε νεογέννητο παιδί, ο οποίος θα λειτουργεί ως ένας σύγχρονος «κουμπαράς» με ισχυρά κρατικά κίνητρα.
Το μέτρο, που ανοίγει ένα παράθυρο ευκαιρίας για τις νέες οικογένειες, φέρνει στο προσκήνιο έναν πρωτόγνωρο για τα ελληνικά δεδομένα μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Ο ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), Παναγιώτης Πετράκης, προχωρά σε μια αναλυτική ακτινογραφία του προγράμματος, καταγράφοντας τα οικονομικά οφέλη, το δημοσιονομικό κόστος, αλλά και μια σοβαρή αδυναμία στον σχεδιασμό που χρήζει διορθώσεων.
Πώς λειτουργεί ο «κουμπαράς» και το «μπόνους» του 100%
Σύμφωνα με τις κυβερνητικές εξαγγελίες, ο ειδικός αυτός λογαριασμός θα μπορεί να ενεργοποιηθεί μέσα στα δύο πρώτα χρόνια από τη γέννηση του παιδιού. Το βασικό χαρακτηριστικό του είναι η απόλυτη κρατική αντιστοίχιση: για κάθε ένα ευρώ που αποταμιεύουν οι γονείς, το κράτος θα συνεισφέρει άλλο ένα.
Το αρχικό ανώτατο όριο της κρατικής επιδότησης ορίζεται στα 1.200 ευρώ ετησίως, ενώ προβλέπεται μια σταδιακή κλιμάκωση (αύξηση του ορίου κατά 10% ανά πενταετία) με βάση τα έτη συμμετοχής του κάθε παιδιού. Τα χρήματα αυτά θα επενδύονται υποχρεωτικά και θα παραμένουν «κλειδωμένα» μέχρι την ενηλικίωση του δικαιούχου.
«Κάθε ευρώ οικογενειακής κατάθεσης έχει απόδοση 100% από την πρώτη στιγμή, χάρη στην κρατική αντιστοίχιση», επισημαίνει ο κ. Πετράκης, υπογραμμίζοντας τη μοναδική δυναμική που προσφέρει ο άμεσος διπλασιασμός του κεφαλαίου.
Τα οικονομικά σενάρια στη 18ετία: Από τα 49.000 έως τα 77.000 ευρώ
Ο ίδιος συνεχίζει λέγοντας ότι αν μια οικογένεια καταφέρει να εξαντλεί το ανώτατο όριο καταθέσεων κάθε χρόνο, η συνολική δική της εισφορά στα 18 έτη θα ανέλθει σε 24.652 ευρώ. Λόγω της κρατικής συμμετοχής, το ποσό αυτό αυτόματα διπλασιάζεται.
Τα τελικά ποσά, που θα παραλάβουν τα παιδιά μόλις κλείσουν τα 18 τους χρόνια, διαμορφώνονται ως εξής, ανάλογα με την πορεία των αγορών:
- Χωρίς επενδυτικές αποδόσεις: Το κεφάλαιο φτάνει στα 49.304 ευρώ.
- Με μέση ετήσια απόδοση 3%: Το τελικό ποσό εκτινάσσεται περίπου στα 64.109 ευρώ.
- Με μέση ετήσια απόδοση 5%: Ο κουμπαράς μπορεί να αγγίξει ακόμη και τα 77.062 ευρώ.
Πόσο θα κοστίσει το μέτρο στο Δημόσιο
Το τελικό δημοσιονομικό αποτύπωμα του προγράμματος αποτελεί μια εξίσωση με πολλούς αγνώστους, καθώς εξαρτάται άμεσα από το πόσες οικογένειες θα επιλέξουν και θα αντέξουν οικονομικά να συμμετάσχουν.
Με βάση τον μέσο όρο των 66.000 γεννήσεων ετησίως στη χώρα μας, ο καθηγητής αναλύει τα εξής σενάρια για την περίοδο πλήρους ωρίμανσης (όταν δηλαδή θα τρέχουν ταυτόχρονα 18 γενιές παιδιών):
• Σενάριο καθολικής συμμετοχής (100%): Αν όλες οι οικογένειες κατέθεταν το μέγιστο ποσό, το ετήσιο κόστος για τον προϋπολογισμό θα άγγιζε το 1,63 δισ. ευρώ.
• Ρεαλιστικό σενάριο συμμετοχής (50%): Η ετήσια κρατική δαπάνη υπολογίζεται γύρω στα 814 εκατομμύρια ευρώ.
«Η πραγματική δαπάνη πιθανότατα θα είναι χαμηλότερη, καθώς αρκετές οικογένειες θα καταθέτουν μικρότερα ποσά ή θα διακόπτουν προσωρινά», εκτιμά ο κ. Πετράκης.
Αν και παρόμοια αποταμιευτικά εργαλεία εφαρμόζονται εδώ και χρόνια στο εξωτερικό, το ελληνικό μοντέλο αποδεικνύεται εξαιρετικά γενναιόδωρο. Ενδεικτικά, στον Καναδά η κρατική αντιστοίχιση περιορίζεται στο 20% των εισφορών, ενώ στο Ισραήλ το κράτος καταθέτει αυτόματα ένα σταθερό μικρό ποσό (58 shekel μηνιαίως) για κάθε παιδί, ανεξάρτητα από τη γονική συνεισφορά.
Ωστόσο, η ελληνική εκδοχή κρύβει έναν σοβαρό κίνδυνο κοινωνικής ανισότητας, καθώς στερείται της πρόνοιας για τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
«Εφόσον δεν προβλέπεται αυτόματη αρχική κρατική κατάθεση, μια οικογένεια που αδυνατεί να αποταμιεύσει δεν θα λαμβάνει καμία ενίσχυση, ενώ μια εύπορη οικογένεια θα μπορεί να απορροφά κάθε χρόνο το μέγιστο ποσό», προειδοποιεί ο καθηγητής του ΕΚΠΑ, αναδεικνύοντας τη σχεδιαστική αδυναμία του μέτρου.
Πρόταση θέσπισης εισοδηματικών κριτηρίων
Προκειμένου να μη μετατραπεί ένα θετικό μέτρο σε εργαλείο διεύρυνσης των ανισοτήτων, ο κ. Πετράκης καταθέτει μια συγκεκριμένη εναλλακτική πρόταση: τη θέσπιση εισοδηματικών κριτηρίων.
Όπως εξηγεί ο ίδιος: «Μια εναλλακτική θα ήταν το κράτος να προβλέψει, με εισοδηματικά κριτήρια, μια χαμηλότερη αλλά αυτόματη ετήσια κατάθεση για οικογένειες με χαμηλό εισόδημα -ενδεχομένως κλιμακούμενη ανάλογα με το εισόδημα-, χωρίς να απαιτείται ισόποση συνεισφορά». Για να χρηματοδοτηθεί αυτή η κοινωνική δικλίδα ασφαλείας, ο καθηγητής προτείνει οι πόροι να προέλθουν από μια μικρή μείωση της ανακοινωμένης ενίσχυσης προς τα υψηλότερα εισοδήματα.
Μια αναγκαία στροφή στο μέλλον
«Η ελληνική πολιτική σκηνή σπάνια έχει αποφασίσει μέτρα με μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Και αυτό είναι μια σοβαρή καινοτομία πλέον για την πολιτική μας ζωή» τονίζει ο κ. Πετράκης, στέλνοντας ένα ηχηρό μήνυμα για το πώς πρέπει να σχεδιάζεται η επόμενη ημέρα: «Θα πρέπει να σκεφτόμαστε πολύ περισσότερο με το βλέμμα στο μέλλον, αφού εκεί θα ζήσουν τελικά τα παιδιά μας».
Αποταμίευση: Aνάγκη για αλλαγή της νοοτροπίας
Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας, πρόεδρος του Τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας και διευθυντής του Εργαστηρίου Οικονομικής Ανάλυσης (EconLab) στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, σημειώνει πως ο νέος θεσμός μπορεί να αποτελέσει «γέφυρα» για το μέλλον, ωστόσο απαιτούνται δικλίδες ασφαλείας για να μη διευρυνθούν οι κοινωνικές ανισότητες.
Η σημασία του μέτρου, σύμφωνα με τον καθηγητή, ξεπερνά κατά πολύ το καθαρά χρηματικό σκέλος. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανάγκη για μια βαθιά αλλαγή νοοτροπίας σε μια χώρα που παρουσιάζει μία ανησυχητική πρωτιά: η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά αποταμίευσης των νοικοκυριών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
«Η χαμηλή αποταμίευση δεν είναι μόνο οικογενειακό ζήτημα. Είναι και αναπτυξιακό πρόβλημα», προειδοποιεί ο κ. Λιαργκόβας, καθώς το ποσοστό αποταμίευσης στην Ελλάδα ήταν αρνητικό στο -2,5%, την ώρα που ο μέσος όρος στην ΕΕ άγγιζε το 14,5%.
Όπως εξηγεί ο ίδιος, αυτό σημαίνει ότι τα ελληνικά νοικοκυριά καταναλώνουν περισσότερα από όσα κερδίζουν, καλύπτοντας τη διαφορά από «έτοιμα» χρήματα ή δάνεια. Αυτή η πρακτική περιορίζει τις εγχώριες επενδύσεις, αυξάνει την εξάρτηση από ξένα κεφάλαια και αφήνει τις οικογένειες εκτεθειμένες σε κρίσεις.
Η δύναμη του ανατοκισμού και το κρατικό κίνητρο
Απέναντι σε αυτή την παθογένεια, η κρατική συμμετοχή έρχεται να λειτουργήσει ως ένα εξαιρετικά ισχυρό κίνητρο, καθώς κάθε ευρώ που αποταμιεύει η οικογένεια διπλασιάζεται προτού καν υπολογιστούν οι αποδόσεις των αγορών.
«Η μακρά διάρκεια επιτρέπει στον ανατοκισμό να λειτουργήσει υπέρ του παιδιού και μετατρέπει μικρές, τακτικές καταβολές σε ένα ουσιαστικό αρχικό κεφάλαιο», σημειώνει ο κ. Λιαργκόβας.
Η ανάγκη για «κόφτες»
Παρά τη θετική κατεύθυνση του μέτρου, ο διευθυντής του EconLab κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τον σχεδιασμό του, καθώς η σύνδεση της κρατικής ενίσχυσης με την οικονομική επιφάνεια των γονέων εγκυμονεί κινδύνους.
«Επειδή το πρόγραμμα βασίζεται στην οικονομική δυνατότητα των γονέων, οι οικογένειες με υψηλότερα εισοδήματα θα μπορούν ευκολότερα να αξιοποιούν ολόκληρη την κρατική ενίσχυση», επισημαίνει.
Για να μη μετατραπεί το μέτρο σε όχημα ενίσχυσης των ήδη υπαρχουσών ανισοτήτων, ο καθηγητής καταθέτει συγκεκριμένες προτάσεις:
- Θέσπιση μιας ελάχιστης αρχικής κρατικής κατάθεσης για κάθε παιδί, ανεξάρτητα από τα χρήματα που μπορούν να βάλουν οι γονείς.
- Ευνοϊκότερη αντιστοίχιση (bonus) για τα χαμηλότερα εισοδήματα.
- Διασφάλιση χαμηλών χρεώσεων, απόλυτης διαφάνειας και μιας ασφαλούς, προεπιλεγμένης επενδυτικής λύσης.
- Χρηματοοικονομική εκπαίδευση των γονέων.
Ένα χρήσιμο συμπλήρωμα
Κλείνοντας την ανάλυσή του, ο Παναγιώτης Λιαργκόβας ξεκαθαρίζει ότι ο «κουμπαράς» δεν μπορεί να αποτελέσει άλλοθι για την απουσία ευρύτερων κοινωνικών πολιτικών. Δεν υποκαθιστά τις κρατικές υποχρεώσεις για το εισόδημα, τη στέγαση, την παιδεία ή τη συνολική στήριξη της οικογένειας.
«Μπορεί όμως να αποτελέσει ένα χρήσιμο συμπλήρωμά τους: μια μικρή θεσμική γέφυρα ανάμεσα στη σημερινή οικογενειακή προσπάθεια και στις αυριανές δυνατότητες των παιδιών» τονίζει χαρακτηριστικά, καταλήγοντας ότι «αν εφαρμοστεί με κοινωνική δικαιοσύνη και συνέπεια, μπορεί να αποδειχθεί επένδυση όχι μόνο στο μέλλον των νέων, αλλά και στην οικονομική ωριμότητα της χώρας».