Επιδεινώνεται χρόνο με τον χρόνο το δημογραφικό, καθώς οι γεννήσεις όλο και μειώνονται.
Το φαινόμενο δεν είναι ελληνικό, καθώς η Γηραιά ήπειρος γίνεται κυριολεκτικά γηραιά. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι πρέπει να εφησυχάζουμε, καθώς η Ελλάδα δεν είναι μόνο μεταξύ των χωρών με τα χαμηλότερα ποσοστά γεννήσεων, αλλά συν τοις άλλοις έχει ένα απαιτητικό από πλευράς δαπανών συνταξιοδοτικό σύστημα, με τον κεφαλαιοποιητικό πυλώνα να περιορίζεται στις νέες επικουρικές συντάξεις.
Η κατάρρευση των γεννήσεων σε Ευρώπη και Ελλάδα
Σύμφωνα με τη Eurostat, tο 2024, γεννήθηκαν 3,55 εκατομμύρια μωρά στην ΕΕ , σημειώνοντας μείωση 3,3% από τα 3,67 εκατομμύρια το 2023. Το συνολικό ποσοστό γονιμότητας για το 2024 ήταν 1,34 γεννήσεις ζώντων μωρών ανά γυναίκα στην ΕΕ, από 1,38 το 2023. Αυτό είναι το χαμηλότερο ποσοστό από το 2001, το πρώτο έτος για το οποίο είναι διαθέσιμη η τιμή της ΕΕ.
Η Βουλγαρία κατέγραψε το υψηλότερο συνολικό ποσοστό γονιμότητας στην ΕΕ με 1,72 γεννήσεις ζώντων παιδιών ανά γυναίκα, ακολουθούμενη από τη Γαλλία με 1,61 και τη Σλοβενία με 1,52. Αντίθετα, η Μάλτα είχε το χαμηλότερο ποσοστό γονιμότητας με 1,01 γεννήσεις ζώντων παιδιών ανά γυναίκα, μαζί με την Ισπανία με 1,10 και τη Λιθουανία με 1,11.
Πού βρίσκεται η Ελλάδα; Τη δεκαετία του 1960 το ποσοστό γονιμότητας έφτασε μέχρι το 2,45, ωστόσο μπαίνοντας στη δεκαετία του 1980 η αλλαγή του κοινωνικού μοντέλου έφερε και πτώση των γεννήσεων. Είναι ενδεικτικό ότι μπαίνοντας στη δεκαετία του 1990 το ποσοστό γονιμότητας είχε συρρικνωθεί στο 1,39 με τάσεις πτωτικές. Τα πράγματα έδειξαν να βελτιώνονται μπαίνοντας στη δεκαετία του 2000, με την είσοδο της Ελλάδας στο Ευρώ και τη βελτίωση του ονομαστικού κατά κεφαλήν εισοδήματος, με το δείκτη γονιμότητας να βελτιώνεται στο 1,50 λίγο πριν μπούμε στο τούνελ της οικονομικής κρίσης. Από εκεί και πέρα η “βουτιά” είναι συνεχής, για να φτάσουμε στο 1,24 το 2024.
Το ασφαλιστικό στο «μικροσκόπιο»
Μετά τις τελευταίες παρεμβάσεις στο ασφαλιστικό σύστημα (αύξηση ορίων ηλικίας- μείωση στα ποσοστά αναπλήρωσης- “φρένο” στις πρόωρες συντάξεις), οι αναλύσεις από την Κομισιόν και διεθνείς Οργανισμούς δείχνουν ότι το σύστημα έχει χαρακτηριστικά βιωσιμότητας σε βάθος χρόνου. Υπάρχουν, ωστόσο, “φωνές” που υποστηρίζουν ότι οι παραδοχές αυτών των συμπερασμάτων είναι μάλλον αισιόδοξες, κάτι που σημαίνει ότι απαιτούνται νέες παρεμβάσεις δομικού χαρακτήρα.
Σύμφωνα με τη μελέτη, που εκπόνησε το Ινστιτούτο Δημοσιονομικών και Οικονομικών Μελετών (ΙΔΟΜ), το συνταξιοδοτικό σύστημα χρήζει άμεσης περαιτέρω μεταρρύθμισης, καθώς η βιωσιμότητά του δεν μπορεί να επιτευχθεί με μικροδιορθώσεις και αποσπασματικές παρεμβάσεις. Αυτό προϋποθέτει σταδιακή αποφόρτιση του αποκλειστικά διανεμητικού σκέλους και ουσιαστική ενίσχυση των κεφαλαιοποιητικών πυλώνων (2ος και 3ος πυλώνας), ώστε να διαμορφωθεί ένα σύστημα που αντέχει στον χρόνο και δεν μεταφέρει δυσανάλογο βάρος στις επόμενες γενιές.
Οι δημογραφικές εξελίξεις δείχνουν ότι ο πληθυσμός γηράσκει και μειώνεται ταχύτερα από τις πιο πεσιμιστικές προβλέψεις, με τις γεννήσεις σχεδόν στο ήμισυ του επιπέδου πριν από την κρίση. Με αυτά τα δεδομένα, το υπάρχον διανεμητικό σύστημα δύσκολα θα παραμείνει βιώσιμο, ακόμη και αν η ηλικία συνταξιοδότησης ευθυγραμμίζεται σταδιακά με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής.
Όσο αυξάνεται ο λόγος συνταξιούχων προς ασφαλισμένους, η επίτευξη οικονομικής βιωσιμότητας μέσω σταδιακής μείωσης του ποσοστού αναπλήρωσης θα γίνεται σε βάρος της κοινωνικής επάρκειας των συντάξεων. Κατά το ΙΔΟΜ, η καθυστέρηση της εκ βάθρων μεταρρύθμισης θα αυξήσει το τελικό κόστος και θα κάνει τις λύσεις πιο επώδυνες.
Το σημερινό μοντέλο, που βασίζεται στο κρατικό μονοπώλιο και τη διανεμητική χρηματοδότηση, περιορίζει την ατομική επιλογή, επιβαρύνει υπερβολικά τους φορολογούμενους και αποθαρρύνει τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα. Εξ άλλου το σημερινό ασφαλιστικό σύστημα είναι τόσο δαιδαλώδες και πολύπλοκο, ώστε ελάχιστοι μπορούν να κατανοήσουν τους κανόνες του, πόσο μάλλον να υπολογίσουν το ύψος της σύνταξης που δικαιούνται και πότε.
Ποιες είναι οι προτάσεις της μελέτης;
- Το σύστημα συντάξεων χρειάζεται εκ βάθρων μεταρρύθμιση, με συρρίκνωση του κρατικού διανεμητικού συστήματος και πολύ μεγαλύτερη ανάπτυξη των κεφαλαιοποιητικών πυλώνων, ώστε να γίνει βιώσιμο.
- Η ανάπτυξη κεφαλαιοποιητικών πυλώνων προϋποθέτει χρηματοοικονομική εκπαίδευση, ώστε οι πολίτες να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις για τον μακροπρόθεσμο οικονομικό και συνταξιοδοτικό προγραμματισμό τους.
- Αλλαγές στις παραμέτρους του σημερινού συστήματος και βελτιώσεις στη λειτουργία του μπορούν να διασώσουν προσωρινά το σύστημα, αλλά όχι να το καταστήσουν βιώσιμο.
- Η μεταναστευτική πολιτική μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βιωσιμότητα του συστήματος.
- Χρειάζεται εποπτεία του συνόλου του συνταξιοδοτικού συστήματος, όχι μόνο κατακερματισμένη εποπτεία των επιμέρους τμημάτων.