Αν και η τελευταία επταετία χαρακτηρίστηκε από φοροελαφρύνσεις σε φυσικά και νομικά πρόσωπα, αυτές εξαντλήθηκαν στη φορολογία εισοδήματος και τη φορολογία κεφαλαίου.
Αντιθέτως, οι έμμεσοι φόροι- πλην απολύτως στοχευμένων παρεμβάσεων στην περίοδο του Covid- έμειναν στο απυρόβλητο, κυρίως λόγω υψηλού δημοσιονομικού κόστους αλλά και του προβληματισμού για το αν πιθανές μειώσεις συντελεστών θα περάσουν στις τελικές τιμές.
Η νέα συγκριτική μελέτη του Tax Foundation σκαλίζει την “πληγή” των συντελεστών ΦΠΑ στη χώρα, οι οποίοι παραμένουν μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Με βασικό συντελεστή 24% και μειωμένο στο 13%, η Ελλάδα βρίσκεται στην 7η θέση, με μικρή διαφορά από τους πρώτους. Ωστόσο, η αναφορά μόνο στους συντελεστές δεν αποτυπώνει όλο το πρόβλημα, καθώς κρίσιμο είναι το ποια προϊόντα και υπηρεσίες υπάγονται στον μειωμένο ή υπερμειωμένο συντελεστή.
Στην Ελλάδα στον υπερμειωμένο συντελεστή 6% υπάγονται μόνο βιβλία (έντυπα και ηλεκτρονικά), περιοδικά, εφημερίδες, εισιτήρια για θέατρο, συναυλίες και κινηματογράφο, φαρμακευτικά προϊόντα, ιατρικές συσκευές και υλικά (π.χ. φίλτρα για αιμοκάθαρση) που προορίζονται για ανθρώπινη χρήση, ηλεκτρική ενέργεια, φυσικό αέριο, προϊόντα όπως μάσκες, γάντια, σαπούνια, αντισηπτικά και παρόμοια που χρησιμοποιούνται για υγιεινή/προστασία, καθώς και η εισαγωγή και η μεταβίβαση έργων τέχνης, συλλογών ή αντικειμένων τέχνης. Από τον σχετικό κατάλογο λείπουν βασικά είδη διατροφής.
Οι συγκρίσεις και ο ενιαίος συντελεστής
Οι χώρες της ΕΕ με τους υψηλότερους κανονικούς συντελεστές ΦΠΑ είναι η Ουγγαρία (27%), η Φινλανδία (25,5%), η Κροατία, η Δανία και η Σουηδία (όλες στο 25%). Το Λουξεμβούργο επιβάλλει τον χαμηλότερο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ στο 17%, ακολουθούμενο από τη Μάλτα (18%), την Κύπρο και τη Γερμανία (και οι δύο 19%). Ο μέσος κανονικός συντελεστής ΦΠΑ της ΕΕ είναι 21,9%, σχεδόν επτά ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από τον ελάχιστο κανονικό συντελεστή ΦΠΑ που απαιτείται από τον κανονισμό της ΕΕ.
Μεταξύ των οκτώ μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών που δεν αποτελούν μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωση, μόνο η Ελβετία επιβάλλει κανονικό συντελεστή ΦΠΑ κάτω από τον ελάχιστο συντελεστή της ΕΕ, με συντελεστή 8,1%.
Γενικά, οι φόροι κατανάλωσης αποτελούν έναν οικονομικά αποδοτικό τρόπο αύξησης των φορολογικών εσόδων. Κατά το Tax Foundation και τον ΟΟΣΑ, ιδανικά, για την ελαχιστοποίηση των οικονομικών στρεβλώσεων, θα πρέπει να υπάρχει μόνο ένας κανονικός συντελεστής που να επιβάλλεται σε όλη την τελική κατανάλωση, με όσο το δυνατόν λιγότερες απαλλαγές. Ωστόσο, οι χώρες της ΕΕ επιβάλλουν μειωμένους συντελεστές και απαλλάσσουν ορισμένα αγαθά και υπηρεσίες από τον ΦΠΑ.
Ένας από τους κύριους λόγους για τους μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ και τα αγαθά/υπηρεσίες που εξαιρούνται από τον ΦΠΑ είναι η προώθηση της ισότητας, καθώς τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα τείνουν να δαπανούν μεγαλύτερο μερίδιο του εισοδήματός τους σε αγαθά και υπηρεσίες, όπως τρόφιμα και δημόσιες συγκοινωνίες. Άλλοι λόγοι περιλαμβάνουν την ενθάρρυνση της κατανάλωσης «αγαθών αξίας» (π.χ. βιβλία), την προώθηση τοπικών υπηρεσιών (π.χ. τουρισμός) και τη διόρθωση των εξωτερικοτήτων (π.χ. καθαρή ενέργεια).
Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ και οι απαλλαγές από τον ΦΠΑ δεν είναι απαραίτητα αποτελεσματικοί για την επίτευξη αυτών των στόχων πολιτικής και μπορούν ακόμη και να είναι οπισθοδρομικοί σε ορισμένες περιπτώσεις. Οι μειωμένοι συντελεστές και οι απαλλαγές μπορούν να οδηγήσουν σε υψηλότερο διοικητικό κόστος και κόστος συμμόρφωσης και να δημιουργήσουν οικονομικές στρεβλώσεις. Μια πρόσφατη μελέτη δείχνει ότι η κατάργηση των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ στις χώρες της ΕΕ θα επιτρέψει τη μείωση των κανονικών συντελεστών κάτω από το 15%. Για την αντιμετώπιση των ανησυχιών περί ισότητας, ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης συνιστά αντ' αυτού μέτρα που αυξάνουν άμεσα τα πραγματικά εισοδήματα των φτωχότερων νοικοκυριών.
Πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν κάνει αλλαγές στους συντελεστές ΦΠΑ τους από πέρυσι. Η Αυστρία μηδενίζει ορισμένα προϊόντα υγιεινής από το 2026. Η Εσθονία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 22% σε 24% τον Ιούλιο του 2025. Η Γερμανία διαβρώνει τη βάση ΦΠΑ μετακινώντας τα τρόφιμα στα εστιατόρια από τον κανονικό συντελεστή 19% σε μειωμένο συντελεστή 7% από το 2026. Η Ελλάδα επέκτεινε τη μείωση 30% σε όλους τους συντελεστές ΦΠΑ σε περισσότερα νησιά. Η Λιθουανία διεύρυνε τη βάση ΦΠΑ μετακινώντας ορισμένα είδη με μειωμένο συντελεστή από το 9% στο 12%, μια αντιστροφή προηγούμενων αλλαγών πολιτικής το 2023. Η Ολλανδία μετέφερε τις υπηρεσίες διαμονής από τον μειωμένο συντελεστή 9% στον κανονικό συντελεστή 21%. Η Φινλανδία μείωσε περαιτέρω τον μειωμένο συντελεστή της από 14% σε 13,5%, διευρύνοντας το χάσμα στο κανονικό συντελεστή 25,5%. Η Ρουμανία αύξησε τον κανονικό συντελεστή της από 19% σε 21% τον Αύγουστο του 2025 και ενοποίησε τα κλιμάκια 5% και 9% σε έναν ενιαίο μειωμένο συντελεστή 11%.
