Δεν είναι μυστικό ότι η Ευρώπη πρέπει να επενδύσει σημαντικά ποσά έως το 2030 και μετά, για να υποστηρίξει την αποκαλούμενη «πράσινη» μετάβαση.
Την τελευταία δεκαετία, η ΕΕ έχει επενδύσει κατά μέσο όρο 764 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως (που ισοδυναμεί με 4,8% του ΑΕΠ της ΕΕ το 2022) για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ωστόσο, σύμφωνα με ανάλυση της ΕΚΤ, απαιτούνται περισσότερες «πράσινες» επενδύσεις για να ευθυγραμμιστούν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου με τον στόχο μείωσης 55%.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι το ετήσιο κενό «πράσινων» επενδύσεων για την επίτευξη του στόχου του 2030 - δηλαδή, οι επενδυτικές ανάγκες επιπλέον των ιστορικών δαπανών - είναι 477 δισεκατομμύρια ευρώ (3% του ΑΕΠ της ΕΕ το 2022), ανεβάζοντας τις συνολικές ετήσιες επενδύσεις που απαιτούνται σε 1,241 τρισεκατομμύρια ευρώ (7,8% του ΑΕΠ της ΕΕ το 2022). Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των πρόσθετων επενδύσεων θα απαιτηθεί για τον οικολογικότερο χαρακτήρα του τομέα των μεταφορών και για την ενίσχυση της ενεργειακής απόδοσης των οικιστικών ακινήτων. Και κάπως έτσι επανέρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση για την επιβολή ενός ευρωπαϊκού «πράσινου» φόρου, δηλαδή ενός φόρου στις εκπομπές ρύπων από ορυκτά καύσιμα.
Οι φόροι άνθρακα
Ο φόρος άνθρακα δεν είναι καινούργια ιδέα. Άλλωστε, σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αποτελεί προ πολλού μέρος της φορολογικής-περιβαλλοντικής τους πολιτικής. Όπως σημειώνει σε σχετική μελέτη το Tax Foundation, τα τελευταία χρόνια, αρκετές χώρες έχουν λάβει μέτρα για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα, συμπεριλαμβανομένης της θέσπισης περιβαλλοντικών κανονισμών, συστημάτων εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ETS) και φόρων άνθρακα.
Το 1990, η Φινλανδία ήταν η πρώτη χώρα στον κόσμο που εισήγαγε έναν φόρο άνθρακα. Έκτοτε, 24 ευρωπαϊκές χώρες έχουν εφαρμόσει φόρους άνθρακα, που κυμαίνονται από λιγότερο από 1 ευρώ ανά μετρικό τόνο εκπομπών άνθρακα στην Ουκρανία και την Πολωνία έως περισσότερα από 125 ευρώ στη Νορβηγία, τη Σουηδία, την Ελβετία και το Λιχτενστάιν.
Συγκεκριμένα, η Νορβηγία επιβάλλει επί του παρόντος τον υψηλότερο φορολογικό συντελεστή άνθρακα στα 146,23 ευρώ (169,71 δολάρια) ανά τόνο εκπομπών άνθρακα, ακολουθούμενη από τη Σουηδία (133,17 ευρώ, 154,55 δολάρια) και την Ελβετία και το Λιχτενστάιν (και οι δύο 129,09 ευρώ, 149,81 δολάρια). Οι χαμηλότεροι φορολογικοί συντελεστές άνθρακα βρίσκονται στην Πολωνία (0,09 ευρώ, 0,11 δολάρια) και την Ουκρανία (0,59 ευρώ, 0,68 δολάρια). Ο μέσος φορολογικός συντελεστής άνθρακα μεταξύ των 24 ευρωπαϊκών χωρών ήταν 53,63 ευρώ την 1η Απριλίου 2026.
Οι φόροι άνθρακα μπορούν να επιβληθούν σε διάφορα είδη αερίων του θερμοκηπίου, όπως το διοξείδιο του άνθρακα, το μεθάνιο, το υποξείδιο του αζώτου και τα φθοριωμένα αέρια. Το πεδίο εφαρμογής του φόρου άνθρακα διαφέρει από χώρα σε χώρα, με αποτέλεσμα να καλύπτονται διαφορετικά ποσοστά των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τον φόρο. Για παράδειγμα, ο φόρος άνθρακα της Ισπανίας εφαρμόζεται μόνο στα φθοριωμένα αέρια, φορολογώντας μόλις το 2% των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της χώρας. Αντίθετα, η Αλβανία, η Ανδόρα, το Λιχτενστάιν και το Λουξεμβούργο καλύπτουν, κατ’ αρχήν, το 72% ή περισσότερο των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου τους. Ωστόσο, οι εξαιρέσεις και οι μειωμένοι συντελεστές συχνά εξακολουθούν να περιορίζουν την αποτελεσματικότητα είσπραξης πολλών συστημάτων φόρου άνθρακα κάτω από αυτό το ποσοστό.
Όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (καθώς και η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και η Νορβηγία) συμμετέχουν στο Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS), μια αγορά που δημιουργήθηκε για την εμπορία ενός περιορισμένου αριθμού δικαιωμάτων εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου. Με εξαίρεση την Αλβανία, την Ανδόρα, τη Σερβία, την Ελβετία, την Ουκρανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες που επιβάλλουν φόρο άνθρακα συμμετέχουν επίσης στο EU ETS. Η Ελβετία διαθέτει το δικό της σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (ETS), το οποίο είναι συνδεδεμένο με το EU ETS από τον Ιανουάριο του 2020. Μετά το Brexit, το Ηνωμένο Βασίλειο θέσπισε το δικό του σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών (UK ETS) από τον Ιανουάριο του 2021.