Βαριά άρρωστοι έξω από νοσοκομεία, άνεργοι, ιδιοκτήτες μικρών καφενείων, άνθρωποι χωρίς περιουσία και χωρίς τίποτα να χάσουν.
Δανείζουν το όνομα και το ΑΦΜ τους έναντι μερικών εκατοντάδων ευρώ τον μήνα και, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, φορτώνονται χρέη εκατομμυρίων. Ο «αχυράνθρωπος» έχει γίνει η λέξη αυτής της περιόδου, καθώς ΑΑΔΕ και ΕΛ.ΑΣ. εξαρθρώνουν το ένα κύκλωμα μετά το άλλο. Μέσα σε λιγότερο από δύο μήνες, οι έρευνες των αρχών αποκάλυψαν δίκτυα χιλιάδων εταιρειών «φαντασμάτων» στην εστίαση, τη νυχτερινή διασκέδαση, τον τουρισμό και το λιανεμπόριο, με χρέη προς το Δημόσιο και τον ΕΦΚΑ που ξεπερνούν συνολικά τα 350 εκατ. ευρώ. Κοινός παρονομαστής σε όλες τις υποθέσεις οι άνθρωποι-βιτρίνα που εμφανίζονται στα χαρτιά ως ιδιοκτήτες και διαχειριστές, ενώ τα πραγματικά αφεντικά μένουν στο σκοτάδι.
Τι είναι ο «αχυράνθρωπος»
Στη φορολογική και νομική ορολογία, αχυράνθρωπος είναι το πρόσωπο στο όνομα του οποίου ιδρύεται και λειτουργεί μια επιχείρηση, χωρίς να έχει κανέναν πραγματικό ρόλο σε αυτήν και ενδεχομένως και η εταιρεία να μην έχει πραγματικό αντικείμενο. Εμφανίζεται ως μοναδικός εταίρος ή διαχειριστής, υπογράφει ό,τι του ζητηθεί και, όταν η εταιρεία συσσωρεύσει απλήρωτους φόρους και εισφορές, το χρέος πέφτει πάνω του.
Πού ψάχνουν: έξω από νοσοκομεία
Η «ταρίφα»: 200 έως 700 ευρώ τον μήνα
Το ύψος της αμοιβής αποκαλύφθηκε από έναν από τους συλληφθέντες αυτής της υπόθεσης. Όπως ανέφερε, λάμβανε από 200 έως 700 ευρώ τον μήνα. Μόνο στη συγκεκριμένη υπόθεση, η ΑΑΔΕ εντόπισε 1.300 αχυρανθρώπους πίσω από περισσότερες από 2.000 επιχειρήσεις και 4.200 ΑΦΜ, με χρέη άνω των 203 εκατ. ευρώ: 68 εκατ. σε ΦΠΑ και φόρο εισοδήματος και 135 εκατ. σε ασφαλιστικές εισφορές. Πίσω τους, σύμφωνα με την ΑΑΔΕ, βρίσκονταν 700 πρόσωπα που κινούσαν στην πραγματικότητα τα νήματα, μεταξύ των οποίων γνωστοί επιχειρηματίες της νύχτας με μπαρ και κλαμπ σε Θεσσαλονίκη και Χαλκιδική.
Άνεργοι, καφετζήδες, άνθρωποι σε ανέχεια
Οι ασθενείς δεν είναι η μοναδική «δεξαμενή». Στην υπόθεση που ανακοίνωσε η ΑΑΔΕ στις 19 Νοεμβρίου, για κύκλωμα εταιρειών-βιτρίνα που εισέπραττε παράνομες επιστροφές φόρων, οι διαχειριστές ήταν συχνά άνεργοι ή ιδιοκτήτες μικρών καφενείων της γειτονιάς, άνθρωποι των οποίων το οικονομικό και επαγγελματικό προφίλ δεν δικαιολογούσε σε καμία περίπτωση τον τζίρο που εμφάνιζαν οι εταιρείες τους. Σε μία περίπτωση, οι λογιστές του κυκλώματος υπέβαλλαν τις δηλώσεις μέσα από καφέ στο κέντρο της Αθήνας, το οποίο στη συνέχεια μεταβιβάστηκε σε αχυράνθρωπο.
Σε υπόθεση που εξάρθρωσε η ΕΛ.ΑΣ. στις αρχές Οκτωβρίου, με 29 εταιρείες σε εστίαση, διασκέδαση, διαφήμιση και ένδυση, οι αχυράνθρωποι επιλέγονταν, σύμφωνα με την αστυνομία, ακριβώς λόγω της κακής οικονομικής τους κατάστασης. Το κύκλωμα δρούσε από το 2013. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων είναι ότι δεν έχουν περιουσία. Έτσι, όταν το Δημόσιο έρθει να εισπράξει, δεν έχει τι να κατασχέσει.
Πώς «δουλεύει» ένας αχυράνθρωπος
Οι αχυράνθρωποι δεν χρησιμοποιούνται μία φορά. Όπως εξήγησε ο διοικητής της ΑΑΔΕ Γιώργος Πιτσιλής σε συνέντευξή του, «ανακυκλώνονταν» από εταιρεία σε εταιρεία, σε συνεννόηση με τους πραγματικούς ιδιοκτήτες. Μόλις ένα ΑΦΜ φορτωνόταν με χρέη, το μαγαζί περνούσε σε νέα εταιρεία με νέο διαχειριστή και η ίδια διαδικασία ξεκινούσε από την αρχή.
Σε άλλη υπόθεση της ΑΑΔΕ, με αφετηρία ελέγχους σε αλυσίδες εστίασης, οι έρευνες σε 11 σπίτια εντόπισαν 110 τραπεζικές κάρτες, 110 εταιρικές σφραγίδες, τερματικά POS και 100.000 ευρώ σε μετρητά: ένα έτοιμο «απόθεμα» εταιρειών για άμεση αντικατάσταση. Στην ίδια υπόθεση καταγράφηκαν 380 επιχειρήσεις με 205 αχυρανθρώπους και χρέη περίπου 43 εκατ. ευρώ.
Το κύκλωμα κέρδιζε με τρεις τρόπους: εισέπραττε καθημερινά ΦΠΑ από τους πελάτες χωρίς να τον αποδίδει, δεν πλήρωνε εισφορές και φόρους για το προσωπικό που απασχολούσε και, όταν το ΑΦΜ «καιγόταν», το αντικαθιστούσε με νέο. Οι εργαζόμενοι, σύμφωνα με την ΑΑΔΕ, συχνά δεν ήξεραν καν ποιος είναι το αφεντικό τους: έπαιρναν οδηγίες τηλεφωνικά από αγνώστους και παρέδιδαν τις εισπράξεις της ημέρας σε πρόσωπα που επίσης δεν γνώριζαν.
Οι «επαγγελματίες» πίσω από τη βιτρίνα
Κανένα από αυτά τα κυκλώματα δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς ειδικούς. Στην επιχείρηση της Θεσσαλονίκης, λογιστές και ένας δικηγόρος φέρονται να οργάνωναν τη σύσταση των εταιρειών και να «διαχειρίζονταν» τους αχυρανθρώπους, ενώ ο δικηγόρος κατηγορείται ότι χρησιμοποιούσε πλαστές εξουσιοδοτήσεις για να εκδίδονται άδειες από δήμους, Πυροσβεστική και υγειονομικές υπηρεσίες.
Στην υπόθεση των παράνομων επιστροφών φόρων συνελήφθησαν, μεταξύ άλλων, τέσσερις λογιστές και δύο διευθυντές τραπεζικών καταστημάτων σε Δυτική Ελλάδα και Ανατολική Αττική. Οι τραπεζικοί κατηγορούνται ότι, έναντι αμοιβής, διευκόλυναν τους «διαχειριστές» να σηκώνουν σε μετρητά εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ από τις επιστροφές.
Ποιος πληρώνει τον λογαριασμό
Για τον αχυράνθρωπο, το «εύκολο» χαρτζιλίκι μετατρέπεται γρήγορα σε εφιάλτη. Τα χρέη βεβαιώνονται στο όνομά του: μπλοκαρισμένο ΑΦΜ, δεσμευμένοι λογαριασμοί και ποινική ευθύνη για μη απόδοση ΦΠΑ και εισφορών. Οι πραγματικοί ιδιοκτήτες, αντίθετα, έχουν ήδη μεταφέρει τη δραστηριότητα αλλού.
Για το Δημόσιο, το κόστος μετριέται σε εκατοντάδες εκατομμύρια. Για τους νόμιμους επαγγελματίες της εστίασης και της διασκέδασης, σε αθέμιτο ανταγωνισμό από επιχειρήσεις που λειτουργούν χωρίς να πληρώνουν ούτε φόρους ούτε εισφορές.
Το φθινόπωρο των κυκλωμάτων σε αριθμούς
• 6 Οκτωβρίου, ΕΛ.ΑΣ.: 29 εταιρείες, ζημία 5,35 εκατ. ευρώ, 11 συλλήψεις.
• 30 Οκτωβρίου, ΕΛ.ΑΣ.: 430 διασυνδεδεμένες εταιρείες σε νυχτερινή διασκέδαση, εστιατόρια, ξενοδοχεία, ταξιδιωτικά γραφεία και αρτοποιεία, ζημία περίπου 77 εκατ. ευρώ, 59 συλλήψεις, με διασυνδέσεις σε Βουλγαρία, Ιρλανδία και Δανία.
• 7 Νοεμβρίου, ΑΑΔΕ («Αχυράνθρωποι»): 2.000 και πλέον επιχειρήσεις, 1.300 αχυράνθρωποι, 4.200 ΑΦΜ, χρέη άνω των 203 εκατ. ευρώ, 18 συλλήψεις.
• Νοέμβριος, ΑΑΔΕ (αλυσίδες εστίασης): 380 επιχειρήσεις, 205 αχυράνθρωποι, χρέη περίπου 43 εκατ. ευρώ, 11 συλλήψεις.
• 19 Νοεμβρίου, ΑΑΔΕ (επιστροφές φόρων): 8 εταιρείες, αποκρυβέντα έσοδα άνω των 28 εκατ. ευρώ, παράνομες επιστροφές 4,8 εκατ. ευρώ, 15 συλλήψεις.
Πώς τους εντοπίζει πλέον η ΑΑΔΕ
Μέχρι πρόσφατα, ένα τέτοιο κύκλωμα σχεδόν ποτέ δεν αποκαλυπτόταν ολόκληρο: οι ελεγκτές εξέταζαν κάθε επιχείρηση χωριστά και, μέχρι να εντοπιστεί ένα «καμένο» ΑΦΜ, η δραστηριότητα είχε ήδη μεταφερθεί σε άλλο.
Η ΑΑΔΕ χρησιμοποιεί πλέον ένα μοντέλο ανάλυσης δικτύων που βασίζεται στον δείκτη ομοιότητας Jaccard. Αντί για μεμονωμένες εταιρείες, το σύστημα χαρτογραφεί ποια πρόσωπα εμφανίζονται μαζί σε ποιες εταιρείες, μετρά πόσο επικαλύπτονται τα «αποτυπώματά» τους και ομαδοποιεί το δίκτυο σε συστάδες. Όταν τα ίδια ονόματα, οι ίδιοι λογαριασμοί και οι ίδιες συναλλαγές επανέρχονται σε δεκάδες ΑΦΜ, το κύκλωμα αναδύεται σχεδόν αυτόματα.