O Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιος του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, επελέγη στην κορυφαία θέση του πολιτικού και θρησκευτικού συστήματος του Ιράν.
Μια επιλογή που σηματοδοτεί μια βαθιά αλλαγή στη φύση της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που ανέτρεψε τη δυναστική μοναρχία του σάχη, η εξουσία στο Ιράν περνά για πρώτη φορά από πατέρα σε γιο.
Η εξέλιξη αυτή θεωρείται από πολλούς αναλυτές ως ένδειξη ότι το θεοκρατικό καθεστώς επιλέγει τη συνέχεια και τη συσπείρωση γύρω από τον σκληρό πυρήνα του, σε μια περίοδο έντονων στρατιωτικών και γεωπολιτικών πιέσεων.
Η εκλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ στην κορυφή της εξουσίας έγινε μετά την εξόντωση του πατέρα του σε αεροπορικές επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ, ενώ το 88μελές σώμα των θρησκευτικών ηγετών του Ιράν που αποφασίζει για τη διαδοχή προχώρησε σε μια επιλογή που πολλοί Ιρανοί θεωρούσαν αδιανόητη: τη μετατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας σε ένα de facto δυναστικό σύστημα.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε δηλώσει ήδη πριν από την επιβεβαίωση της διαδοχής ότι η ανάληψη της εξουσίας από τον γιο του ανώτατου ηγέτη θα ήταν «απαράδεκτη» και το επανέλαβε όταν επισημοποιήθηκε η επιλογή του Μοτζτάμπα.
Ένας άνθρωπος της σκιάς στο κέντρο της εξουσίας
Γεννημένος το 1969, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έλαβε θρησκευτική εκπαίδευση όπως και τα αδέλφια του, ωστόσο δεν έφτασε ποτέ στο επίπεδο του μουτζταχίντ, βαθμίδα που πολλοί πιστοί του καθεστώτος θεωρούν απαραίτητη για την ηγεσία.
Για χρόνια παρέμενε διακριτικός δημοσίως. Ωστόσο, στο παρασκήνιο θεωρούνταν κεντρική φιγούρα στο σύστημα εξουσίας που είχε οικοδομήσει ο πατέρας του, διατηρώντας στενές σχέσεις με το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης και με τα οικονομικά δίκτυα που στηρίζουν το καθεστώς των μουλάδων.
Παρατηρητές του Ιράν σημειώνουν ότι η επιρροή του ήταν εμφανής ακόμη και χωρίς επίσημο αξίωμα. Κατά πολλούς, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην άνοδο του σκληροπυρηνικού προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ στις εκλογές του 2005, κινητοποιώντας δίκτυα των Φρουρών της Επανάστασης για την ενίσχυση της υποψηφιότητάς του.
Η επιρροή του φάνηκε ακόμη πιο καθαρά κατά τις μαζικές διαδηλώσεις του 2009, όταν εκατομμύρια Ιρανοί κατήγγειλαν νοθεία στις εκλογές. Η εξέγερση καταπνίγηκε βίαια, σηματοδοτώντας ουσιαστικά το τέλος του μεταρρυθμιστικού κινήματος στη χώρα.
Μήνυμα συνέχειας και αντοχής απέναντι στη Δύση
Η επιλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ερμηνεύεται από πολλούς αναλυτές ως σαφές πολιτικό μήνυμα προς τη Δύση.
Η Μαχά Γιαχία, διευθύντρια του Carnegie Middle East Center στη Βηρυτό, εκτιμά ότι η επιλογή του υιού Χαμενεΐ σηματοδοτεί τη «συνέχιση του καθεστώτος». Όπως σημείωσε, «η επιλογή αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί και μήνυμα ότι "η στρατιωτική πίεση ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν δεν πρόκειται να μας αναγκάσει να αλλάξουμε στάση"».
Η άνοδος του νέου ηγέτη ενισχύει, επίσης, την εκτίμηση ότι οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν πλέον τον αποφασιστικό έλεγχο του συστήματος εξουσίας στο Ιράν. Πολλοί αναλυτές θεωρούν πως το καθεστώς κινείται προς ένα πιο στρατιωτικοποιημένο μοντέλο διακυβέρνησης.
Το «βαθύ κράτος» και η πραγματική ισχύς
Η εξέλιξη αυτή υπογραμμίζει, επιπλέον, την ιδιότυπη δομή εξουσίας του Ιράν, όπου η πολιτική ηγεσία συνυπάρχει με ένα ισχυρό παρασκηνιακό σύστημα ασφαλείας.
Ο Αλί Βαέζ, διευθυντής του προγράμματος Ιράν στο International Crisis Group, σημειώνει ότι σε περίοδο πολέμου η πραγματική ισχύς μετατοπίζεται ξεκάθαρα προς το στρατιωτικό κατεστημένο.
«Ο [πρόεδρος του Ιράν Μασούντ] Πεζεσκιάν έχει κατά καιρούς κάνει δηλώσεις που φαίνονται εκτός συγχρονισμού με τις πολιτικές και στρατιωτικές πραγματικότητες της στιγμής», δήλωσε. «Σε καιρό πολέμου όμως το κέντρο βάρους μετατοπίζεται αποφασιστικά: Όποια κι αν είναι η τυπική πολιτική ιεραρχία, η φωνή που έχει πραγματικό βάρος είναι εκείνη των Φρουρών της Επανάστασης».
Ανάλογη είναι και η ανάλυση του Καρίμ Σατζαντπούρ του Carnegie Endowment for International Peace. Όπως επισημαίνει, στο ιρανικό σύστημα λειτουργούν ουσιαστικά δύο παράλληλα καθεστώτα.
«Δύο παράλληλα καθεστώτα λειτουργούν σε συντονισμό», σημειώνει. «Αντί για μια πραγματική σύγκρουση μεταξύ “σκληροπυρηνικών” και “μεταρρυθμιστών”, το βαθύ κράτος του Ιράν θα συνεχίσει να ασκεί εξουσία χωρίς λογοδοσία, ενώ το πιο αδύναμο πολιτικό κράτος θα συνεχίσει να στερείται ισχύος και να απορροφά την ευθύνη».
Μια επιλογή που οδηγεί το Ιράν σε περαιτέρω σύγκρουση
Η άνοδος του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ θεωρείται πλήγμα για όσους προσδοκούσαν πολιτική χαλάρωση ή επαναπροσέγγιση με τη Δύση.
Η επιλογή ενός προσώπου που συνδέεται στενά με το σύστημα ασφαλείας και την καταστολή της αντιπολίτευσης ενισχύει την εκτίμηση ότι η Τεχεράνη θα συνεχίσει την πολιτική αντίστασης απέναντι στις πιέσεις της Ουάσιγκτον και του Τελ Αβίβ.
Παράλληλα, η δυναστική διαδοχή υπονομεύει ένα από τα θεμέλια της Επανάστασης του 1979: την απόρριψη της κληρονομικής εξουσίας που χαρακτήριζε το καθεστώς του σάχη.
Σήμερα, ωστόσο, για την ηγεσία της χώρας φαίνεται ότι προέχει η επιβίωση του καθεστώτος και η διατήρηση της στρατηγικής του γραμμής. Και σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δείχνει πως το Ιράν επιλέγει τη συνέχεια, τη συσπείρωση και -πιθανότατα- μια ακόμη πιο σκληρή στάση απέναντι στους αντιπάλους του.