Τα κορίτσια του Αφγανιστάν, παγιδευμένα ανάμεσα στην απαγόρευση της εκπαίδευσης και στους αναγκαστικούς γάμους, αναζητούν διέξοδο.
Η Άλια, μια 19χρονη κοπέλα από το Αφγανιστάν, διήνυσε εκατοντάδες χιλιόμετρα από το χωριό της μέχρι την Καμπούλ για να ξεφύγει από έναν αναγκαστικό γάμο. Το όνομά της έχει αλλάξει για λόγους ασφαλείας, όπως και τα ονόματα όλων των γυναικών που μίλησαν στο BBC, σε μια χώρα όπου ακόμη και η αφήγηση της προσωπικής τους ιστορίας μπορεί να θεωρηθεί επικίνδυνη.
Της είπαν να παντρευτεί, έτσι μπήκε σε ένα ταξί και έφυγε
Το ταξίδι της ήταν παράτολμο. Μαζί με την ξαδέλφη της ταξίδεψαν με ταξί, καλυμμένες από την κορυφή μέχρι τα νύχια, αφήνοντας ορατά μόνο τα μάτια τους, όπως απαιτούν οι αυστηροί κανόνες των Ταλιμπάν. Στο Αφγανιστάν οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν μεγάλες αποστάσεις χωρίς άνδρα συγγενή. Αν συλλαμβάνονταν σε κάποιο σημείο ελέγχου, οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι σοβαρές.
Παρά τον φόβο, κατάφεραν να φτάσουν στην πρωτεύουσα χωρίς να σταματήσουν πουθενά. «Επινόησα μια δικαιολογία για την οικογένειά μου, λέγοντας ότι ερχόμουν εδώ για να συναντήσω φίλους και παλιούς συμμαθητές μου. Αλλά αυτό δεν ήταν αλήθεια. Ο πραγματικός λόγος είναι ότι αν έμενα στο Νταϊκούντι, θα με ανάγκαζαν να παντρευτώ», παραδέχεται η ίδια.
Στην Καμπούλ η Άλια γράφτηκε σε ένα ιδιωτικό μάθημα αγγλικών. Αυτά τα σύντομα, εξειδικευμένα μαθήματα αποτελούν πλέον μία από τις ελάχιστες διεξόδους για τις γυναίκες που θέλουν να συνεχίσουν να μαθαίνουν. Μαζί με τις θρησκευτικές σχολές, τις γνωστές μαδράσες, είναι οι μόνες επιλογές που απομένουν για τα κορίτσια μετά το δημοτικό σχολείο. Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την επίσημη εκπαίδευση.
Σχεδόν πέντε χρόνια έχουν περάσει από τότε που οι Ταλιμπάν απαγόρευσαν στα κορίτσια άνω των 12 ετών να φοιτούν σε σχολεία και σε πανεπιστήμια. Μέσα σε αυτά τα χρόνια εκατομμύρια κορίτσια έχασαν όχι μόνο τη μόρφωση, αλλά και την προοπτική μιας ανεξάρτητης ζωής. Για πολλές, ο γάμος μοιάζει πλέον με τη μοναδική διαθέσιμη επιλογή.
Η περίπτωση της Άλια είναι σπάνια, όχι μόνο λόγω της γενναιότητάς της, αλλά και επειδή προέρχεται από οικογένεια που έχει τη δυνατότητα να πληρώνει για ιδιωτικά μαθήματα. Σε μια χώρα όπου, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, τρεις στους τέσσερις ανθρώπους δεν μπορούν να καλύψουν ούτε τις βασικές τους ανάγκες, αυτό θεωρείται προνόμιο.
Η ίδια εξηγεί ότι οι γονείς της δεν ήταν ποτέ αντίθετοι στην εκπαίδευση. «Πριν από την απαγόρευση, με ενθάρρυναν θερμά να πάω σχολείο. Μου έλεγαν ότι μπορούσα να πραγματοποιήσω το όνειρό μου να γίνω πιλότος», αναφέρει. Όμως πλέον, όπως λέει, η στάση τους έχει αλλάξει εξαιτίας της πραγματικότητας που επικρατεί στη χώρα. «Τώρα λένε ότι το καλύτερο για μένα είναι να παντρευτώ, επειδή δεν μπορώ να πάω σχολείο, πανεπιστήμιο ή να εργαστώ».
Η Άλια έχει ήδη δεχθεί προτάσεις γάμου και φοβάται ότι αργά ή γρήγορα θα πιεστεί να αποδεχθεί μία από αυτές. Ο μεγαλύτερος φόβος της είναι ότι μια νέα οικογένεια ίσως της στερήσει ακόμη και την περιορισμένη ελευθερία που της επιτρέπουν οι γονείς της. «Κάποιες οικογένειες μπορεί να είναι πολύ περιοριστικές. Μπορεί να μου πουν να ξεχάσω τα όνειρά μου. Δεν αισθάνομαι καθόλου θετικά γι’ αυτό», λέει.
Παρ’ όλα αυτά, δηλώνει αποφασισμένη να αντισταθεί. «Αν η οικογένειά μου δεν με αναγκάσει να παντρευτώ, θα περιμένω. Θα αντισταθώ μέχρι την τελευταία μου πνοή» δηλώνει.
Η γυναίκα που ήθελε να γίνει γιατρός και κατέληξε μωρομάνα
Σε ένα μικρό σπίτι στα δυτικά της Καμπούλ, η Σάμα αφηγείται μια διαφορετική αλλά εξίσου οδυνηρή ιστορία. Αν οι Ταλιμπάν δεν είχαν επιστρέψει στην εξουσία, θα είχε σχεδόν ολοκληρώσει το σχολείο της και θα βρισκόταν κοντά στο όνειρό της να γίνει γιατρός. Αντί γι’ αυτό, πριν από τέσσερα χρόνια, σε ηλικία μόλις 18 ετών, η μητέρα της την πίεσε να παντρευτεί.
Σήμερα είναι μητέρα δύο μικρών κοριτσιών και ζει με τη θλίψη ότι τα όνειρά της δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. «Το να έχεις σύζυγο δεν είναι το μόνο όνειρο που έχει μια γυναίκα. Πρέπει πρώτα να βασιστεί στις δικές της δυνάμεις, να γίνει ανεξάρτητη και μετά να παντρευτεί και να κάνει οικογένεια. Εγώ μπήκα σε αυτή τη ζωή χωρίς τίποτα από αυτά», λέει συγκινημένη.
Η μητέρα της, Καμίλα, που εργάστηκε ως καθαρίστρια για να μπορέσει να στείλει τις κόρες της στο σχολείο μετά τον θάνατο του συζύγου της, δηλώνει ότι αισθανόταν εγκλωβισμένη. «Φοβόμουν ότι οι στρατιώτες των Ταλιμπάν θα με ρωτούσαν γιατί δεν την παντρεύω», αναφέρει.
Η ίδια δεν έκρυψε ποτέ την επιθυμία της να μορφωθούν οι κόρες της. «Είμαι αναλφάβητη, οπότε είμαι σαν τυφλή. Ήθελα τα κορίτσια μου να μάθουν. Η Σάμα είχε τόσα όνειρα, αλλά δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ», λέει.
Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, εάν η απαγόρευση της εκπαίδευσης συνεχιστεί έως το 2030, περισσότερα από δύο εκατομμύρια κορίτσια θα στερηθούν την εκπαίδευση πέρα από το δημοτικό σχολείο, σε μια χώρα που ήδη διαθέτει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά γυναικείου γραμματισμού παγκοσμίως.
Η Σάμα θυμάται ότι πριν από την επιστροφή των Ταλιμπάν είχε απορρίψει πολλές προτάσεις γάμου. «Τις απέρριψα επειδή η εκπαίδευσή μου ήταν πιο σημαντική από οτιδήποτε άλλο», τονίζει. Σήμερα όμως αισθάνεται παγιδευμένη. «Νιώθω σαν να είμαι φυλακισμένη στο σπίτι μου. Ζω μόνο για τα παιδιά μου», περιγράφει.
Παρόμοιο φόβο εκφράζει και η 18χρονη αδελφή της, Νόρα. «Είμαι πολύ μικρή για να παντρευτώ. Θέλω να συνεχίσω τις σπουδές μου. Είναι σαν να είμαι στη φυλακή», αναφέρει. Η ίδια λέει ότι φοβάται να βγει έξω εξαιτίας της κυβέρνησης των Ταλιμπάν, ενώ μέσα στο σπίτι η μητέρα της την πιέζει να παντρευτεί.
Το ασφυκτικό καθεστώς των Ταλιμπάν
Από το 2021 μέχρι σήμερα οι Ταλιμπάν δίνουν διαφορετικές δικαιολογίες για τη διατήρηση της απαγόρευσης στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Αρχικά υποστήριζαν ότι εργάζονταν για τη βελτίωση της ασφάλειας. Αργότερα επικαλέστηκαν προβλήματα που σχετίζονταν με τη μετακίνηση των κοριτσιών προς και από τα σχολεία. Το 2024 δήλωναν ότι περίμεναν «απόφαση της ηγεσίας».
Πρόσφατα, ο αναπληρωτής εκπρόσωπος της κυβέρνησης των Ταλιμπάν, Χαμντουλά Φιτράτ, απέφυγε ξανά να δώσει σαφή απάντηση για το πότε θα ανοίξουν τα σχολεία για τα κορίτσια. Περιορίστηκε να δηλώσει ότι «επτά εκατομμύρια αγόρια και πέντε εκατομμύρια κορίτσια φοιτούν σήμερα», προσθέτοντας ότι ο περιορισμός μετά την έκτη τάξη αποτελεί «ξεχωριστό ζήτημα».
Την ίδια ώρα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταγγέλλουν ότι οι περιορισμοί οδηγούν σε αύξηση των παιδικών και αναγκαστικών γάμων. Μάλιστα, πρόσφατοι νόμοι της κυβέρνησης των Ταλιμπάν θεωρείται ότι ανοίγουν τον δρόμο για τη νομιμοποίηση τέτοιων πρακτικών, ακόμη και επιτρέποντας η σιωπή ενός ανήλικου κοριτσιού να θεωρείται συγκατάθεση σε γάμο.
Οι γυναίκες που μίλησαν στο BBC αισθάνονται ότι ο κόσμος έχει σταματήσει να ασχολείται με την κατάστασή τους. «Αν δεν μας είχαν ξεχάσει, σίγουρα θα είχε γίνει κάτι μέχρι τώρα», λέει η Άλια.