35 χρόνια μετά την ανακάλυψή του σε έναν παγετώνα των Άλπεων το 1991, ο Ότσι, ο περίφημος «Άνθρωπος των Πάγων», συνεχίζει να αποκαλύπτει μυστικά.
- Ερευνητική ομάδα στο Μπολτσάνο αναγνώρισε προγονικά εντερικά βακτήρια στον Ότσι, τα οποία είναι σπάνια στις σύγχρονες κοινωνίες. Τα ευρήματα προσφέρουν μια μοναδική εικόνα για το ανθρώπινο μικροβίωμα πριν τις αλλαγές της σύγχρονης εποχής.
- Η μελέτη έγινε εφικτή χάρη σε μια σπάνια, ελεγχόμενη απόψυξη της μούμιας το 2019. Η διαδικασία επέτρεψε στους επιστήμονες να συλλέξουν δείγματα από το δέρμα, τους ιστούς και το περιβάλλον του θαλάμου συντήρησης.
- Η ανάλυση αποκάλυψε τέσσερα είδη ψυχρόφιλων μυκήτων, προσαρμοσμένων στο ακραίο ψύχος. Οι ενδείξεις υποδηλώνουν ότι δεν παρέμειναν αδρανείς, αλλά διατήρησαν έναν βαθμό βιολογικής δραστηριότητας μέσα στις χιλιετίες, μεταβάλλοντας το μικροβιακό οικοσύστημα.
- Οι ανθεκτικοί αυτοί μύκητες αποτελούν μια νέα απειλή για τη διατήρηση της μούμιας. Φέρουν γονίδια που παράγουν ένζυμα ικανά να διασπάσουν το κολλαγόνο και τις πρωτεΐνες, θέτοντας σε μακροπρόθεσμο κίνδυνο τους ιστούς του Ότσι.
Περισσότερα από 35 χρόνια μετά την ανακάλυψή του σε έναν παγετώνα των Άλπεων το 1991, ο Ότσι, ο περίφημος «Άνθρωπος των Πάγων», συνεχίζει να αποκαλύπτει μυστικά που ανατρέπουν όσα γνωρίζουμε για το παρελθόν. Από τη στιγμή που το άριστα διατηρημένο σώμα του βρέθηκε στα σύνορα Ιταλίας και Αυστρίας, οι επιστήμονες έχουν καταφέρει να ανασυνθέσουν σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής του. Γνωρίζουν ότι πέθανε πριν από περίπου 5.300 χρόνια, πιθανότατα από ένα βέλος που τον χτύπησε από πίσω. Έχουν αναλύσει το γενετικό του υλικό, έχουν προσδιορίσει το χρώμα του δέρματός του, γνωρίζουν ότι ήταν φαλακρός και έχουν ακόμη ανακαλύψει τι είχε φάει λίγο πριν από τον θάνατό του.
Το ανθρώπινο μικροβίωμα κατά την Εποχή του Χαλκού
Μια πρόσφατη έρευνα πριν λίγους μήνες έστρεψε το βλέμμα σε έναν αόρατο κόσμο που συνόδευε τον Ότσι στην τελευταία του διαδρομή: τα μικρόβια και τους μύκητες που ζούσαν μέσα και πάνω στο σώμα του. Τα αποτελέσματα της μελέτης, που δημοσιεύθηκαν πριν λίγους μήνες στο επιστημονικό περιοδικό «Microbiome», αποκαλύπτουν όχι μόνο πώς ήταν το ανθρώπινο μικροβίωμα κατά την Εποχή του Χαλκού, αλλά και έναν πιθανό κίνδυνο που απειλεί σήμερα την πιο διάσημη μούμια της Ευρώπης.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από ομάδα επιστημόνων του Eurac Research στο Μπολτσάνο της Ιταλίας, ενός από τα σημαντικότερα κέντρα μελέτης αρχαίων ανθρωπίνων λειψάνων στον κόσμο. Ο επικεφαλής της μελέτης, Φρανκ Μάιξνερ, εξηγεί ότι οι επιστήμονες κατάφεραν να εντοπίσουν αρχαία βακτήρια του εντέρου τα οποία είναι εξαιρετικά σπάνια στους σύγχρονους ανθρώπους που ζουν σε βιομηχανικές κοινωνίες.
«Αναγνωρίσαμε προγονικά εντερικά βακτήρια που διατηρήθηκαν στον Ότσι και τα οποία σήμερα συναντώνται κυρίως σε παραδοσιακές κοινωνίες που δεν έχουν επηρεαστεί έντονα από τη βιομηχανοποίηση», σημειώνει. Σύμφωνα με τον ίδιο, τα ευρήματα προσφέρουν μια μοναδική εικόνα του ανθρώπινου μικροβιώματος πριν από τις τεράστιες αλλαγές που έφεραν η σύγχρονη διατροφή, η αστικοποίηση, η χρήση αντιβιοτικών και η βιομηχανική παραγωγή τροφίμων.
Η μελέτη κατέστη δυνατή χάρη σε μια εξαιρετικά σπάνια διαδικασία που πραγματοποιήθηκε το 2019. Οι επιστήμονες απέψυξαν τον Ότσι για περίπου πέντε ώρες, ώστε να πραγματοποιήσουν σειρά εξετάσεων και παρεμβάσεων συντήρησης. Το χρονικό αυτό παράθυρο τους επέτρεψε να συλλέξουν δείγματα από το δέρμα, τους συνδετικούς ιστούς, το λιωμένο νερό που προερχόταν από το εσωτερικό του σώματος, καθώς και από το έδαφος όπου είχε βρεθεί η μούμια το 1991.
Παράλληλα, μελέτησαν τον αέρα μέσα στον ειδικό θάλαμο διατήρησης όπου φυλάσσεται σήμερα ο Άνθρωπος των Πάγων. Εκεί επικρατούν εξαιρετικά αυστηρές συνθήκες: θερμοκρασία -6 βαθμών Κελσίου και σχετική υγρασία 99%, προκειμένου να αναπαραχθεί όσο το δυνατόν πιστότερα το περιβάλλον που τον διατήρησε μέσα στους παγετώνες για χιλιετίες.
Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν ότι μεγάλο μέρος του μικροβιώματος του Ότσι παραμένει εντυπωσιακά κοντά σε αυτό που είχε κατά τη στιγμή του θανάτου του. Βρέθηκαν πολυάριθμα βακτήρια του γένους Clostridia, τα οποία είχαν εντοπιστεί και σε ορισμένες αιγυπτιακές μούμιες. Ωστόσο, το μεγαλύτερο ενδιαφέρον προκάλεσαν τέσσερα είδη ψυχρόφιλων μυκήτων, οργανισμών δηλαδή που έχουν εξελιχθεί ώστε να επιβιώνουν σε ακραία ψυχρά περιβάλλοντα.
Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται οι μύκητες Glaciozyma watsonii και Phenoliferia glacialis, είδη που έχουν καταγραφεί σε περιοχές όπως η Αρκτική της Ρωσίας και η Ανταρκτική. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ορισμένα από αυτά τα μικροσκοπικά πλάσματα εμφάνιζαν περιορισμένες φθορές στο γενετικό τους υλικό, ένδειξη ότι πιθανότατα δεν παρέμειναν εντελώς αδρανή όλα αυτά τα χρόνια.
«Η μούμια είναι ένα δυναμικό βιολογικό σύστημα»
Το εύρημα αυτό δημιούργησε ένα νέο επιστημονικό ερώτημα. Πρόκειται για απογόνους των αρχικών μυκήτων που συνέχισαν να αναπαράγονται αργά επί χιλιετίες ή για οργανισμούς που παρέμεναν σε λανθάνουσα κατάσταση και επανενεργοποιήθηκαν όταν η μούμια αποψύχθηκε για τις ανάγκες της έρευνας;
Η απάντηση παραμένει αβέβαιη. Ωστόσο, η σύγκριση των δειγμάτων με αντίστοιχα που είχαν ληφθεί το 2010 έδειξε ότι το μικροβιακό οικοσύστημα του Ότσι δεν παρέμεινε παγωμένο στον χρόνο. Αντίθετα, μεταβλήθηκε, εξελίχθηκε και διατήρησε έναν βαθμό βιολογικής δραστηριότητας.
Για τον Μάιξνερ, αυτό αποδεικνύει ότι ο Ότσι δεν αποτελεί απλώς ένα αρχαιολογικό έκθεμα. «Η μούμια δεν είναι ένα στατικό λείψανο, αλλά ένα δυναμικό βιολογικό σύστημα», τονίζει.
Η διαπίστωση αυτή όμως συνοδεύεται από μια ανησυχητική προοπτική. Όταν το σώμα του Ότσι ανακτήθηκε από τον παγετώνα στις αρχές της δεκαετίας του 1990, οι συντηρητές χρησιμοποίησαν φαινόλη για να εξαλείψουν μικροοργανισμούς που θα μπορούσαν να προκαλέσουν φθορά. Ωστόσο, όπως συμβαίνει συχνά και με τα αντιβιοτικά, η παρέμβαση αυτή ενδέχεται να εξόντωσε ορισμένα είδη ενώ επέτρεψε σε άλλα να επικρατήσουν.
Οι μύκητες που ανακαλύφθηκαν σήμερα φαίνεται ότι διαθέτουν ακριβώς αυτή τη δυνατότητα επιβίωσης. Σύμφωνα με τη μελέτη, αρκετοί από τους μικροοργανισμούς που βρίσκονται στη μούμια φέρουν γονίδια τα οποία παράγουν ένζυμα ικανά να διασπούν πρωτεΐνες, λίπη αλλά και κολλαγόνο, βασικό δομικό συστατικό του δέρματος και των συνδετικών ιστών.
Με απλά λόγια, τα ίδια μικρόβια που επέζησαν δίπλα στον Ότσι επί πέντε χιλιετίες ίσως αποτελούν σήμερα μια αργή αλλά υπαρκτή απειλή για τη διατήρησή του.
Η Ελίζαμπετ Βαλάτσα, διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου του Νοτίου Τιρόλου, όπου φυλάσσεται η μούμια, επισημαίνει ότι οι σημερινές συνθήκες συντήρησης θεωρούνται εξαιρετικά σταθερές και παρακολουθούνται διαρκώς. «Η μικροβιολογική επιτήρηση διασφαλίζει ότι η μούμια δεν υφίσταται βλάβες», δηλώνει. Παράλληλα, όμως, αναγνωρίζει ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα ώστε να εξασφαλιστεί η διατήρηση του Ότσι για τις επόμενες γενιές.
Ένα μοναδικό επιστημονικό εργαστήριο
Το ενδιαφέρον για τον Άνθρωπο των Πάγων δεν περιορίζεται πλέον μόνο στην αρχαιολογία. Τα τελευταία χρόνια έχει εξελιχθεί σε ένα μοναδικό επιστημονικό εργαστήριο που επιτρέπει στους ερευνητές να μελετούν τη γενετική, τη διατροφή, τις ασθένειες και την εξέλιξη των μικροβίων μέσα σε ένα χρονικό παράθυρο που εκτείνεται σε περισσότερες από πέντε χιλιετίες.
Παράλληλα, τα πρόσφατα ευρήματα φωτίζουν έναν κόσμο που οι περισσότεροι άνθρωποι αγνοούν: τον αόρατο μικροβιακό πληθυσμό που συνυπάρχει με κάθε ανθρώπινο σώμα. Στην περίπτωση του Ότσι, αυτός ο κόσμος αποδείχθηκε εξίσου ανθεκτικός με τον ίδιο τον άνθρωπο.
Ενώ ο πολιτισμός που τον περιέβαλλε εξαφανίστηκε, αυτοκρατορίες γεννήθηκαν και κατέρρευσαν και ολόκληρες κοινωνίες μεταμορφώθηκαν, κάποιοι από τους μικροσκοπικούς συνοδοιπόρους του φαίνεται ότι συνέχισαν να υπάρχουν, περιμένοντας υπομονετικά μέσα στον πάγο μέχρι να τους ανακαλύψει η σύγχρονη επιστήμη.