Ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σε κοινά αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα σηματοδοτεί τη βαθύτερη θεσμική κρίση που έχει αντιμετωπίσει η Ισλαμική Δημοκρατία από το 1979.
Ο άνθρωπος που κυβέρνησε επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες με σιδηρά πυγμή το Ιράν δεν άφησε πίσω του επίσημα κατοχυρωμένο διάδοχο. Αντιθέτως, ενεργοποιείται τώρα ένας σύνθετος και πολιτικά φορτισμένος μηχανισμός επιλογής, σε ένα περιβάλλον στρατιωτικής πίεσης, εσωτερικής αναταραχής και διεθνούς αβεβαιότητας.
Το Ιράν εισήλθε σε μια περίοδο όπου η διαδοχή δεν είναι απλώς διαδικαστικό ζήτημα, αλλά πιθανός καταλύτης για βαθύτερες ανακατατάξεις – ή ακόμη και για την επιβίωση του ίδιου του θεοκρατικού καθεστώτος.
Ο θεσμικός μηχανισμός διαδοχής του ανώτατου ηγέτη του Ιράν
Σύμφωνα με το ιρανικό Σύνταγμα, ο νέος ανώτατος ηγέτης επιλέγεται από τη Συνέλευση των Ειδικών, ένα σώμα 88 ανώτερων κληρικών που θεωρητικά τουλάχιστον εκλέγονται, αλλά ουσιαστικά ελέγχονται ως προς την υποψηφιότητά τους από άλλα θεοκρατικά όργανα. Το σώμα αυτό έχει ασκήσει τη συγκεκριμένη αρμοδιότητα μόνο μία φορά: το 1989, όταν μετά τον θάνατο του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας Ρουχολάχ Χομεϊνί επέλεξε εσπευσμένα τον Χαμενεΐ.
Η επιλογή τότε δεν ήταν αυτονόητη. Ο Χαμενεΐ δεν κατείχε το ύψιστο θεολογικό κύρος (μαρτζά), αλλά στηρίχθηκε από κρίσιμους κύκλους εξουσίας, ιδίως από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Σήμερα, η ίδια ισορροπία μεταξύ κλήρου, στρατιωτικού κατεστημένου και πολιτικών θεσμών καλείται να ανασυντεθεί υπό ασφυκτικές συνθήκες.
Το ιρανικό Σύνταγμα προβλέπει ότι ο διάδοχος πρέπει να είναι άνδρας, κληρικός, με πολιτική επάρκεια, ηθικό κύρος και αφοσίωση στην Ισλαμική Δημοκρατία. Η ερμηνεία αυτών των κριτηρίων αφήνει περιθώρια αποκλεισμού μεταρρυθμιστικών φωνών, ιδίως όσων τάσσονται υπέρ κοινωνικών ελευθεριών ή προσέγγισης με τη Δύση.
Οι βασικοί διεκδικητές
Μοτζτάμπα Χαμενεΐ: Η σκιά της δυναστείας
Ο 56χρονος Μοτζτάμπα Χαμενεΐ , δεύτερος γιος του εκλιπόντος ηγέτη, που έχει χτίσει μια παγκόσμια αυτοκρατορία ακινήτων, θεωρείται από πολλούς το φαβορί. Διατηρεί στενούς δεσμούς με τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) και την παραστρατιωτική Μπασίτζ, ενώ φέρεται να ασκούσε σημαντική επιρροή στο παρασκήνιο τα τελευταία χρόνια.
Ωστόσο, η προοπτική πατρογονικής διαδοχής προσκρούει στην ιδεολογική ταυτότητα του καθεστώτος, το οποίο οικοδομήθηκε στη βάση της ανατροπής της μοναρχίας του σάχη. Επιπλέον, ο Μοτζτάμπα δεν κατέχει υψηλό θεολογικό βαθμό ούτε έχει επίσημο θεσμικό ρόλο. Η ενδεχόμενη επιλογή του θα ερμηνευόταν ως εδραίωση μιας άτυπης «δυναστικής» γραμμής, με τη σφραγίδα των στρατιωτικών μηχανισμών.
Αλιρεζά Αραφί: Ο τεχνοκράτης του κλήρου
Ο 67χρονος Αλιρεζά Αραφί είναι αντιπρόεδρος της Συνέλευσης των Ειδικών και επικεφαλής του ιρανικού συστήματος θρησκευτικών σχολών. Έχει διατελέσει μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών, του οργάνου που ελέγχει τη νομιμότητα των νόμων και εγκρίνει τις υποψηφιότητες στις εκλογές.
Θεωρείται έμπιστος του Χαμενεΐ, με διοικητική εμπειρία και διεθνή επαφή (μιλά αραβικά και αγγλικά). Δεν διαθέτει, όμως, ισχυρούς δεσμούς με το στρατιωτικό κατεστημένο. Σε μια περίοδο όπου η ασφάλεια ίσως υπερισχύει της θεολογικής επάρκειας, αυτό θα μπορούσε να αποδειχθεί κρίσιμο μειονέκτημα.
Μοχάμαντ Μεχντί Μιρμπαγκερί: Ο εκπρόσωπος των αδιάλλακτων
Ο Μοχάμαντ Μεχντί Μιργμπαγκερί εκπροσωπεί την πιο σκληροπυρηνική πτέρυγα του καθεστώτος. Μέλος της Συνέλευσης των Ειδικών και επικεφαλής της Ακαδημίας Ισλαμικών Επιστημών στην ιερή πόλη των σιιτών, Κομ, έχει ταχθεί ανοιχτά υπέρ μιας ιδεολογικής σύγκρουσης με τη Δύση.
Δηλώσεις του που δικαιολογούν τεράστιο ανθρώπινο κόστος στο όνομα της «προσέγγισης με τον Θεό» αποτυπώνουν μια θεολογικά αδιάλλακτη στάση. Η άνοδός του θα σήμαινε περαιτέρω ιδεολογική σκλήρυνση, με άγνωστες συνέπειες για την εσωτερική συνοχή.
Χασάν Χομεϊνί: Το βάρος του ονόματος
Ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, διαθέτει συμβολικό κεφάλαιο. Θεωρείται λιγότερο σκληροπυρηνικός από άλλους και στο παρελθόν αποκλείστηκε από τη Συνέλευση των Ειδικών.
Παρά το ιστορικό βάρος του επωνύμου του δεν διαθέτει ουσιαστικά ερείσματα στον μηχανισμό ασφαλείας. Ενδεχόμενη επιλογή του θα μπορούσε να εκληφθεί ως συμβιβαστική λύση, αλλά δύσκολα θα εξασφάλιζε την πλήρη στήριξη των Φρουρών της Επανάστασης του Ιράν.
Χασέμ Χοσεϊνί Μπουσεχρί
Ο Χασέμ Χοσεϊνί Μπουσεχρί αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Ειδικών, διατηρεί στενές σχέσεις με τους θεσμούς της διαδοχής.
Παραμένει, όμως, χαμηλού προφίλ και χωρίς εμφανή ισχυρή στήριξη από το σώμα των Φρουρών της Επανάστασης.
Μεταβατική εξουσία και ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης
Μέχρι την εκλογή νέου ανώτατου ηγέτη, τη διακυβέρνηση αναλαμβάνει τριμελές συμβούλιο: ο πρόεδρος της ιρανικής Δημοκρατίας, ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης και ένας κληρικός του Συμβουλίου των Φρουρών.
Ο σημερινός πρόεδρος, Μασούν Πεζεσκιάν, θεωρείται μετριοπαθής. Ωστόσο, πληροφορίες για πιθανό θάνατό του στα πλήγματα διαψεύστηκαν από την οικογένειά του, χωρίς να υπάρχει πλήρης διαφάνεια.
Καθοριστικός παράγοντας στις εξελίξεις στο Ιράν παραμένουν μέχρι στιγμής οι Φρουροί της Επανάστασης. Από τη στήριξή τους εξαρτήθηκε ο Χαμενεΐ το 1989, και από τη δική τους στάση θα εξαρτηθεί η σταθερότητα σήμερα. Η εξόντωση ανώτατων διοικητών, όπως ο Μοχάμαντ Πακπούρ, περιπλέκει περαιτέρω την αλυσίδα διοίκησης.
Σε περίπτωση αδυναμίας συντεταγμένης διαδοχής, δεν αποκλείεται ένα σενάριο de facto στρατιωτικής επικυριαρχίας, με τους Φρουρούς να αναλαμβάνουν κεντρικό ρόλο υπό καθεστώς έκτακτης ανάγκης στο Ιράν.
Κοινωνική έκρηξη ή ελεγχόμενη μετάβαση εξουσίας;
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει αποδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα από το 1979. Ωστόσο, το κύμα διαμαρτυριών που αναζωπυρώθηκε το 2022 με το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και η αιματηρή καταστολή του περασμένου Ιανουαρίου έχουν αφήσει βαθιά ρήγματα.
Ο Χαμενεΐ αντιμετώπιζε τη σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ ως υπαρξιακή. Για πολλούς Ιρανούς, όμως, υπαρξιακό είναι πλέον το ερώτημα αν το καθεστώς μπορεί να μεταρρυθμιστεί ή αν θα καταρρεύσει μέσα από εσωτερικές συγκρούσεις. Η πιθανότητα νέων διαδηλώσεων, αυτή τη φορά χωρίς τον κεντρικό ενοποιητικό πυλώνα του συστήματος, αυξάνει τον κίνδυνο βίαιων αντιπαραθέσεων μεταξύ άοπλων πολιτών και ενόπλων δυνάμεων.
Το άγνωστο αύριο
Παρά τις συζητήσεις για πιθανούς «μεταβατικούς» ρόλους από προσωπικότητες του παλαιού καθεστώτος ή της ιρανικής διασποράς, κανένα σενάριο δεν συγκεντρώνει καθολική αποδοχή. Η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ δεν έχουν παρουσιάσει σαφές σχέδιο σταθεροποίησης, ενώ εντός του Ιράν συνυπάρχουν ο φόβος και η ελπίδα.
Η διαδοχή του Χαμενεΐ δεν είναι απλώς επιλογή προσώπου. Είναι αναμέτρηση ανάμεσα σε κληρικούς, στρατιωτικούς και μια κοινωνία που έχει κουραστεί από δεκαετίες αυταρχισμού και διεθνούς απομόνωσης. Το εάν η Ισλαμική Δημοκρατία θα εξέλθει μεταλλαγμένη ή θα εισέλθει σε κύκλο αποσταθεροποίησης παραμένει ανοιχτό.
Σε κάθε περίπτωση, το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Και, προς το παρόν, χωρίς ξεκάθαρο διάδοχο για τον άνθρωπο που όρισε την πορεία του για σχεδόν σαράντα χρόνια.