Η κατάσχεση από τις αμερικανικές δυνάμεις δύο τάνκερ, εκ των οποίων το ένα έφερε ρωσική σημαία, σηματοδοτεί μια νέα, επιθετικότερη φάση της στρατηγικής των ΗΠΑ για τον έλεγχο των εξαγωγών πετρελαίου της Βενεζουέλας.
Ταυτόχρονα, σηματοδοτεί και μια επικίνδυνη κλιμάκωση στη γεωπολιτική αντιπαράθεση της Ουάσιγκτον με τη Μόσχα.
Η αμερικανική επιχείρηση, που ολοκληρώθηκε έπειτα από καταδίωξη δύο εβδομάδων του τάνκερ Marinera (πρώην Bella 1) και εκτυλίχθηκε από την Καραϊβική έως τα παγωμένα νερά μεταξύ Σκωτίας και Ισλανδίας, θέτει πλέον ανοιχτά στο στόχαστρο τον λεγόμενο «σκιώδη στόλο» δεξαμενόπλοιων που χρησιμοποιούν χώρες υπό κυρώσεις για να συνεχίζουν τις εξαγωγές τους.
Σύμφωνα με το αμερικανικό Πεντάγωνο, την Τετάρτη οι αμερικανικές δυνάμεις κατέλαβαν το τάνκερ Marinera, το οποίο έφερε ρωσική σημαία, καθώς και το Μ/Τ Sophia, που δραστηριοποιούνταν στην Καραϊβική.
Η Ουάσιγκτον υποστηρίζει ότι και τα δύο τάνκερ εμπλέκονταν σε παράνομες δραστηριότητες μεταφοράς πετρελαίου από τη Βενεζουέλα, παραβιάζοντας το καθεστώς κυρώσεων.
Η καταδίωξη δύο εβδομάδων του τάνκερ Bella 1, που η Μόσχα βάφτισε Marinera
Η υπόθεση του Marinera είναι ενδεικτική των πρακτικών του σκιώδους στόλου. Το τάνκερ είχε ξεκινήσει το ταξίδι του από το Ιράν και κατευθυνόταν προς τη Βενεζουέλα για να φορτώσει αργό πετρέλαιο. Στις 20 Δεκεμβρίου εντοπίστηκε από την Αμερικανική Ακτοφυλακή, όμως το πλήρωμά του αρνήθηκε τον έλεγχο και άλλαξε πορεία, απομακρυνόμενο από την Καραϊβική.
Για να αποφύγει τον εντοπισμό, το πλοίο απενεργοποίησε ή παραποίησε το σήμα του συστήματος AIS, με αποτέλεσμα να εμφανίζεται ότι πλέει στα ανοικτά της Δυτικής Αφρικής, ενώ στην πραγματικότητα κινούνταν κοντά στα ύδατα της Βενεζουέλας.
Πρόκειται για μια τακτική που, σύμφωνα με ειδικούς στη ναυτιλία, χρησιμοποιείται συστηματικά από πλοία που μεταφέρουν πετρέλαιο για λογαριασμό της Ρωσίας, του Ιράν και της Βενεζουέλας, παρακάμπτοντας τις Δυτικές κυρώσεις.
Καθώς η καταδίωξη συνεχιζόταν, το τάνκερ μετονομάστηκε σε Marinera και ύψωσε ρωσική σημαία, με λιμάνι νηολόγησης το Σότσι στη Μαύρη Θάλασσα. Η Βρετανία ανέφερε αργότερα ότι το δεξαμενόπλοιο «αρχικά έφερε ψευδή σημαία», υπονοώντας ότι η αλλαγή νηολόγησης έγινε καθαρά για ευκαιριακούς λόγους.
Ρωσική σημαία στο τάνκερ, αλλά χωρίς ασυλία
Η προσπάθεια αυτή δεν φαίνεται να απέδωσε. Όπως δήλωσε η εκπρόσωπος Τύπου του Λευκού Οίκου, Καρολάιν Λέβιτ, «το πλοίο κρίθηκε άνευ εθνικότητας, καθώς έφερε ψευδή σημαία», απορρίπτοντας τις κατηγορίες Ρώσων αξιωματούχων περί παραβίασης του Διεθνούς Δικαίου ή ακόμα και «πειρατείας».
Ο Τζον Μπέρτζες, ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου Tufts, εξηγεί ότι η αλλαγή σημαίας υπό αυτές τις συνθήκες δημιουργεί νομική ασάφεια. «Τα πλοία υποτίθεται ότι δεν αλλάζουν σημαία για λόγους ευκολίας. Πρέπει να υπάρχει ουσιαστικός λόγος», σημείωσε, προσθέτοντας ότι η κίνηση αυτή «υπονομεύει την ασφάλεια που θα μπορούσε να προσφέρει η ρωσική νηολόγηση».
Παρά τις πληροφορίες ότι η Ρωσία απέστειλε τουλάχιστον ένα πολεμικό πλοίο -και πιθανώς και υποβρύχιο- για να συνοδεύσει το Marinera, τη στιγμή της τελικής επιβίβασης από την Ακτοφυλακή δεν υπήρχε ρωσική ναυτική παρουσία στην περιοχή. Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι έτσι αποφεύχθηκε το ενδεχόμενο ένοπλης αντιπαράθεσης.
Στο στόχαστρο ο «σκιώδης στόλος» των τάνκερ
Εκτιμήσεις ειδικών στη ναυτιλία και την ενέργεια αναφέρουν ότι έως και το 20% των δεξαμενόπλοιων ανά την υφήλιο συμμετέχουν, άμεσα ή έμμεσα, στη μεταφορά πετρελαίου από χώρες υπό κυρώσεις. Ο συνολικός αριθμός των τάνκερ αυτών υπολογίζεται σε περίπου 1.000. Πρόκειται συχνά για παλαιά, κακοσυντηρημένα πλοία, χωρίς επαρκή ασφάλιση, τα οποία λειτουργούν με πλαστά έγγραφα και «σκοτεινά» σήματα.
Η Μισέλ Μπόκμαν, ανώτερη αναλύτρια της εταιρείας ναυτιλιακών πληροφοριών Windward, εκτιμά ότι η κατάσχεση του Marinera δημιουργεί «ένα πρότυπο για περισσότερες κατασχέσεις». Όπως είπε, «οι αμερικανικές Αρχές παρακολουθούν στενά. Είναι πιθανό να ακολουθήσουν κι άλλες επιχειρήσεις».
Η ίδια πρόσθεσε ότι η επιχείρηση αυτή θα μπορούσε να αποτελέσει οδηγό και για άλλες χώρες, ιδίως στη Βαλτική, που ανησυχούν για τους κινδύνους που εγκυμονεί ο σκιώδης στόλος των ρωσικών τάνκερ για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και το περιβάλλον.
Η Βενεζουέλα, το πετρέλαιο και ο στόχος του Τραμπ
Η Ουάσιγκτον δεν κρύβει ότι η στρατηγική αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ελέγχου της παραγωγής και διάθεσης του πετρελαίου της Βενεζουέλας. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει ότι οι ΗΠΑ θα διατηρήσουν «σημαντικό έλεγχο» στον τομέα του πετρελαίου της χώρας, υποστηρίζοντας ότι τα έσοδα θα χρησιμοποιηθούν «προς όφελος του λαού της Βενεζουέλας και των Ηνωμένων Πολιτειών».
Ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, ανέφερε ότι «το πρώτο βήμα είναι η σταθεροποίηση της χώρας», προσθέτοντας πως αυτό περιλαμβάνει την κατάσχεση και πώληση 30 έως 50 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου, με τις ΗΠΑ να ελέγχουν τη διάθεση των εσόδων.
Σήμερα, μεγάλο μέρος του πετρελαίου της Βενεζουέλας καταλήγει στην Κίνα, είτε μέσω νόμιμων διαύλων είτε μέσω παράνομων μεταφορών με τάνκερ. Παράλληλα, η Chevron συνεχίζει να αντλεί πετρέλαιο στη χώρα, βάσει ειδικής άδειας της αμερικανικής κυβέρνησης.
Η αντίδραση της Μόσχας και νέες εντάσεις
Η Ρωσία αντέδρασε έντονα στην κατάσχεση του Marinera. Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών ζήτησε από τις ΗΠΑ να διασφαλίσουν «την ανθρώπινη και αξιοπρεπή μεταχείριση των Ρώσων πολιτών που βρίσκονται στο πλοίο» και να μην παρεμποδίσουν την επιστροφή τους. Παράλληλα, καταγγέλλει παραβίαση της αρχής της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, όπως αυτή κατοχυρώνεται από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Από την πλευρά της, η αμερικανική κυβέρνηση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο άσκησης ποινικών διώξεων. Η υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας, Κρίστι Νόεμ, δήλωσε ότι «το τάνκερ προσπαθούσε επί εβδομάδες να αποφύγει την Ακτοφυλακή, αλλάζοντας ακόμη και σημαία και όνομα, σε μια απεγνωσμένη και αποτυχημένη προσπάθεια να ξεφύγει από τη Δικαιοσύνη».
Ένα μήνυμα με πολλαπλούς αποδέκτες
Η επιχείρηση δεν πραγματοποιήθηκε μόνο με αμερικανικά μέσα. Η Βρετανία παρείχε υποστήριξη, με επιπλέον επιτήρηση και ανεφοδιασμό, κάτι που υπογραμμίζει τη διεθνή διάσταση της υπόθεσης. Ο Βρετανός υπουργός Άμυνας, Τζον Χίλι, χαρακτήρισε το τάνκερ Marinera μέρος ενός «ρωσοϊρανικού άξονα παράκαμψης κυρώσεων που τροφοδοτεί την τρομοκρατία, τις συγκρούσεις και τη δυστυχία από τη Μέση Ανατολή έως την Ουκρανία».
Σε αυτό το πλαίσιο, η κατάσχεση των δύο τάνκερ λειτουργεί, σύμφωνα με αναλυτές και διεθνή ΜΜΕ, ως σαφές μήνυμα: Οι ΗΠΑ εμφανίζονται αποφασισμένες να μετατρέψουν τις κυρώσεις από θεωρητικό εργαλείο πίεσης σε πρακτική, επιβολή επί του πεδίου.
Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν αυτή η στρατηγική θα περιορίσει, ουσιαστικά, το παράνομο εμπόριο πετρελαίου ή αν, αντίθετα, θα οδηγήσει σε νέα επεισόδια έντασης σε έναν ήδη υπερφορτισμένο γεωπολιτικό χάρτη.