Στο επιβλητικό ξενοδοχείο Bayerischer Hof του Μονάχου, η φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας κύλησε σε ηπιότερους τόνους σε σύγκριση με πέρυσι.
Ωστόσο, πίσω από τις ευγενικές δηλώσεις και τα προσεκτικά χαμόγελα στη Βαυαρική πρωτεύουσα, η διατλαντική σχέση μοιάζει πιο εύθραυστη από ποτέ. Η παρουσία κορυφαίων Αμερικανών αξιωματούχων στο Μόναχο καθησύχασε προσωρινά τις ανησυχίες, αλλά δεν έκρυψε το γεγονός ότι η εποχή της αυτονόητης εμπιστοσύνης έχει παρέλθει, όπως σημειώνει το Politico.
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο έχει επιφέρει βαθιές ανακατατάξεις. Η φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου δεν σημαδεύτηκε από την ανοιχτή σύγκρουση του προηγούμενου έτους, όταν ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση κατά της Ευρώπης. Όμως η ατμόσφαιρα θύμιζε περισσότερο διαχείριση κρίσης παρά εορτασμό συμμαχικής ενότητας.
Η συμμαχία λειτουργεί — αλλά το παλιό μοντέλο έχει τελειώσει
«Δεν νομίζω ότι μπορούμε να συνεχίσουμε με business as usual», παραδέχθηκε η Εβίκα Σιλίνα, πρωθυπουργός της Λετονίας, που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή έναντι της ρωσικής απειλής. Η δήλωσή της συμπυκνώνει το νέο ευρωπαϊκό δόγμα: συνεργασία με τις ΗΠΑ όπου είναι εφικτό, αλλά ταυτόχρονα επιτάχυνση της στρατηγικής αυτονόμησης.
Ο κατάλογος των εντάσεων είναι μακρύς. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα προτείνει την προσάρτηση της Γροιλανδίας - αυτόνομου εδάφους της Δανίας - προκαλώντας σοκ σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Παράλληλα, έχει επιβάλει δασμούς σε ευρωπαϊκές οικονομίες, έχει υποβαθμίσει την ευρωπαϊκή ήπειρο στην ιεράρχηση προτεραιοτήτων της Ουάσιγκτον πίσω από το δυτικό ημισφαίριο και την Κίνα, και έχει περιορίσει δραστικά τη νέα βοήθεια προς την Ουκρανία. Οι επιθέσεις κατά της ευρωπαϊκής ρύθμισης για τις ψηφιακές πλατφόρμες και της προσέγγισης της ΕΕ για την ελευθερία του λόγου έχουν εντείνει το κλίμα καχυποψίας.
Ταυτόχρονα, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με την άνοδο ακροδεξιών, φιλοτραμπικών κομμάτων στο εσωτερικό της και με μια πληγωμένη αλλά επικίνδυνη Ρωσία στα ανατολικά σύνορά της - μια Ρωσία, την οποία ο Τραμπ επιθυμεί να επανεντάξει στη διεθνή κανονικότητα.
Η «γλυκιά» ρητορική Ρούμπιο στο Μόναχο και οι σκληρές πραγματικότητες
Στο Μόναχο, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο επιχείρησε να ρίξει τους τόνους. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη ανήκουν μαζί», δήλωσε, αποσπώντας ένα ανακουφιστικό χειροκρότημα από το ακροατήριο.
Ωστόσο, η επιχειρηματολογία του βασίστηκε περισσότερο στην κοινή ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά Ευρώπης και ΗΠΑ παρά στις αξίες της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου που επί δεκαετίες αποτελούσαν τον συνεκτικό ιστό της διατλαντικής συμμαχίας.
Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εμφανίστηκε καθησυχαστική, χαρακτηρίζοντας τον Ρούμπιο «καλό φίλο» και «ισχυρό σύμμαχο», καλώντας, ωστόσο, την Ευρώπη να ανεβάσει ταχύτητα. Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ υπογράμμισε ότι η συνεργασία με τις ΗΠΑ σε άμυνα και ανταλλαγή πληροφοριών είναι αδιάλειπτη. Από την πλευρά του, ο γενικός γραμματέας του NATO Μαρκ Ρούτε υποστήριξε ότι η Συμμαχία είναι «ισχυρότερη από κάθε άλλη στιγμή μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου».
Πίσω από τις κάμερες, όμως, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι παρομοίαζαν στο Μόναχο τη σχέση με τις ΗΠΑ με «τοξικό δεσμό», όπου οι εναλλαγές πιέσεων και διαβεβαιώσεων δημιουργούν διαρκή ανασφάλεια. Ο Αμερικανός γερουσιαστής Ρούμπεν Γκαλέγκο μίλησε για «συναισθηματικό τρενάκι του τρόμου» για τους Ευρωπαίους συμμάχους.
Η ευρωπαϊκή στροφή στην αυτονομία
Η πιο ουσιαστική αλλαγή συντελείται στη στρατηγική σκέψη της Ευρώπης. Ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς παραδέχθηκε ότι «η βασισμένη σε κανόνες διεθνής τάξη δεν υφίσταται πλέον όπως τη γνωρίζαμε». Ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν κάλεσε την Ευρώπη να μετατραπεί σε «γεωπολιτική δύναμη», επιταχύνοντας την ανάπτυξη της άμυνας, της τεχνολογίας και της στρατηγικής απεξάρτησης από τις μεγάλες δυνάμεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, Γαλλία, Γερμανία και Σουηδία διερευνούν - σπάζοντας μακροχρόνια ταμπού - τρόπους με τους οποίους το γαλλικό πυρηνικό οπλοστάσιο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ευρωπαϊκή ασπίδα, σε περίπτωση που η αμερικανική πυρηνική ομπρέλα αποδειχθεί λιγότερο αξιόπιστη.
Ακόμη και η Πολωνία, με τον φιλοτραμπικό πρόεδρό της Κάρολ Ναβρότσκι, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ανάπτυξης πυρηνικών δυνατοτήτων. Στη Φινλανδία, ο πρόεδρος Αλεξάντερ Στουμπ αναγνωρίζει ότι η αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει μεταβληθεί ριζικά, συνδυάζοντας το δόγμα «Πρώτα η Αμερική» («America First») με ιδεολογικά στοιχεία του MAGA.
Η Γροιλανδία ως σημείο καμπής
Αν ένα ζήτημα συμπυκνώνει τη ρήξη στις διατλαντικές σχέσεις, αυτό είναι η Γροιλανδία. Οι επανειλημμένες δηλώσεις του Τραμπ περί προσάρτησης του νησιού της Αρκτικής εκλήφθηκαν ως υπαρξιακή πρόκληση στην Ευρώπη. Η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρέντερικσεν χαρακτήρισε την αμερικανική πίεση «απαράδεκτη», προειδοποιώντας ότι αν ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ στραφεί κατά άλλου, «το παιχνίδι τελειώνει».
Παρά τις προσπάθειες Αμερικανών γερουσιαστών, όπως ο Λίντσεϊ Γκρέιαμ, να υποβαθμίσουν το θέμα, για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις η υπόθεση δεν είναι ρητορική υπερβολή αλλά δοκιμασία αρχών και αξιοπιστίας.
Περισσότερα χρήματα, λιγότερες αυταπάτες
Όπως σχολιάζει το Politico στον απολογισμό της διάσκεψης στο Μόναχο, η απάντηση της Ευρώπης είναι διττή: αύξηση αμυντικών δαπανών σε επίπεδα που είχαν να καταγραφούν από τον Ψυχρό Πόλεμο και ταυτόχρονη προσπάθεια ενίσχυσης της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από αμερικανικά συστήματα.
Η Φον ντερ Λάιεν πρότεινε την ενεργοποίηση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ παράλληλα με το ΝΑΤΟ, ενώ ο επίτροπος Άμυνας Αντριους Κουμπίλιους έχει εισηγηθεί τη δημιουργία ευρωπαϊκής δύναμης ταχείας αντίδρασης έως 100.000 στρατιωτών, ικανής να καλύψει ενδεχόμενο κενό αμερικανικής παρουσίας.
Ωστόσο, ακόμη και αν μελλοντικές εκλογές στις ΗΠΑ φέρουν πιο φιλική προς την Ευρώπη ηγεσία στην εξουσία, η ζημιά στην εμπιστοσύνη δεν θα αποκατασταθεί εύκολα. Όπως σημείωσε Γάλλος αξιωματούχος στο μέσο, «οι δεσμοί δεν θα είναι ποτέ όπως πριν — η μετατόπιση ξεκίνησε εδώ και καιρό».
Η διατλαντική σχέση δεν έχει καταρρεύσει. Παραμένει κρίσιμη για την ασφάλεια και την ευημερία και των δύο πλευρών. Αλλά η εποχή της αδιατάρακτης βεβαιότητας έχει τελειώσει. Στη θέση της αναδύεται μια πιο ψυχρή, πιο συναλλακτική και βαθιά πραγματιστική συνεργασία - μια συμμαχία που συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά χωρίς τις αυταπάτες του παρελθόντος.