Οι εξελίξεις στη διεθνή πολιτική κινούνται με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Ο κύριος - αν όχι ο αποκλειστικός - παράγοντας αυτής της επιτάχυνσης είναι ο πρόεδρος Τραμπ, ο οποίος, με ολοένα και πιο απρόβλεπτες κινήσεις, προχωρά διαρκώς σε νέες, θεαματικές πρωτοβουλίες.
Η επίθεση εναντίον της Βενεζουέλας και η βίαιη σύλληψη του προέδρου Νικολάς Μαδούρο προσφέρουν μια πρόγευση όσων ενδέχεται να αντιμετωπίσει η διεθνής κοινότητα κατά τη διάρκεια του έτους που μόλις ξεκίνησε.
Ο κόσμος παρακολούθησε μόλις τώρα τι είναι σε θέση να πράξουν ο Τραμπ και ο πανίσχυρος στρατιωτικός του μηχανισμός. Την ίδια στιγμή, οι επιτελείς στην Ουάσιγκτον - με μια διαφάνεια που προκαλεί δέος - στρέφουν ήδη το βλέμμα τους προς τους επόμενους στόχους. Η Κολομβία, και ιδίως η Κούβα, θεωρούνται ευρέως ως οι επόμενοι πιθανοί προορισμοί των παρεμβατικών φιλοδοξιών της Ουάσιγκτον· φιλοδοξιών που πλέον δεν φαίνονται καθόλου θεωρητικές.
Και έπειτα υπάρχει η Γροιλανδία. Τις τελευταίες ημέρες, η προσοχή στρέφεται ολοένα και περισσότερο προς το τεράστιο αυτό νησί, βόρεια των Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο διαθέτει πλούσιους φυσικούς πόρους και αποκτά με ταχύτητα αυξανόμενη γεωστρατηγική σημασία. Η αραιοκατοικημένη αυτή επικράτεια ανήκει στο Βασίλειο της Δανίας - κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πλήθος άρθρων γνώμης επικεντρώνεται στις χλιαρές αντιδράσεις των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων απέναντι στην παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τον Τραμπ στη Βενεζουέλα. Το γεγονός ότι η απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας - όσο σοβαρές και πολυάριθμες κι αν είναι οι παρανομίες του - συνιστά παραβίαση του διεθνούς δικαίου, θεωρείται σε μεγάλο βαθμό αδιαμφισβήτητο μεταξύ όσων γνωρίζουν σε βάθος το ζήτημα. Ωστόσο, το διεθνές δίκαιο διαδραματίζει πλέον ολοένα και μικρότερο ρόλο στον πραγματικό κόσμο όπου ζούμε. Δεν πρόκειται για περίοδο κατά την οποία κυβερνήσεις που είναι επίσημα σύμμαχοι της Ουάσιγκτον θα προστρέξουν δημοσίως σε υψηλά νομικά ιδεώδη - πόσο μάλλον, κάτι σχεδόν αδιανόητο, να ασκήσουν ανοικτή κριτική στον Αμερικανό πρόεδρο.
Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καταφεύγουν σε ρητορικούς ελιγμούς και περίπλοκες διατυπώσεις, προκειμένου να αποφύγουν τη διατύπωση μιας σαφούς θέσης. «Η νομική αξιολόγηση της αμερικανικής επιχείρησης είναι σύνθετη. Θα πάρουμε τον χρόνο μας», δήλωσε ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, ο οποίος αρέσκεται να παρουσιάζει τον εαυτό του ως ηγετική μορφή της Ευρώπης σε έναν κόσμο όπου η γεωπολιτική τάξη έχει αποσταθεροποιηθεί. Ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης εμφανίστηκε εξίσου διπλωματικός - ή, για να χρησιμοποιήσει κανείς έναν πιο αιχμηρό χαρακτηρισμό για αυτή την ευέλικτη προσέγγιση στο διεθνές δίκαιο, οπορτουνιστικός - όταν υπογράμμισε ότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για την Αθήνα να τοποθετηθεί σχετικά με τη νομιμότητα της αμερικανικής επιχείρησης.
Οι λόγοι για τη λεκτική αυτοσυγκράτηση του Γερμανού καγκελαρίου δεν είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Ο Μερτς αισθάνεται υποχρεωμένος να αποφύγει οτιδήποτε θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την, κατά κοινή εκτίμηση, καλή του σχέση με τον πρόεδρο Τραμπ. Στο Βερολίνο επικρατεί η πεποίθηση ότι η Γερμανία - και η Ευρώπη συνολικά - εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως ως προς τον τερματισμό του ρωσικού επιθετικού πολέμου κατά της Ουκρανίας, όπου η στάση της Ουάσιγκτον παραμένει καθοριστική. Δημόσια κριτική στην πολιτική του Τραμπ για τη Βενεζουέλα - την οποία ο ίδιος προβάλλει ως ακόμη ένα επίτευγμα της κυβέρνησής του - θα μπορούσε πολύ γρήγορα να λειτουργήσει ως μπούμερανγκ.
Η Ουκρανία διαδραματίζει σαφώς μικρότερο ρόλο στους υπολογισμούς του Έλληνα πρωθυπουργού. Ωστόσο, και ο Κυριάκος Μητσοτάκης εμφανίζεται αποφασισμένος να αποφύγει με κάθε τρόπο το ενδεχόμενο να έρθει σε δυσμένεια απέναντι στον Τραμπ. Η ελληνική στρατηγική ασφάλειας καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τον φόβο μιας ένοπλης επίθεσης από την Τουρκία. Σε μια στιγμή κρίσης, εκτιμούν οι Έλληνες επιτελείς, μόνο η αποφασιστική παρέμβαση του Αμερικανού προέδρου θα μπορούσε να ανακόψει μια τέτοια ενέργεια από την Ανατολία. Γι’ αυτό και οι Έλληνες παρακολουθούν με ανησυχία τον Τραμπ να επιδεικνύει επανειλημμένα ανοιχτό θαυμασμό προς τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Το ότι η Ευρώπη έχει πλέον περιθωριοποιηθεί ως στρατιωτικός παράγοντας στη νέα, υπό διαμόρφωση παγκόσμια τάξη, φαίνεται ξεκάθαρα από την επίμονη προσπάθειά της να εξασφαλίσει την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών στην άσκηση πίεσης προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν για την υπόθεση της Ουκρανίας. Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, το Κίεβο φαντάζει πολύ πιο κοντινό από το Καράκας. Και όσο αυτό που ένας Αμερικανός σχολιαστής χαρακτήρισε ως «Πουτινοποίηση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής» δεν έρχεται σε άμεση σύγκρουση με τα ζωτικά συμφέροντα της Ευρώπης, οι ηγεσίες σε ολόκληρη τη «Γηραιά Ήπειρο» - χωρίς ουσιαστικές εναλλακτικές και πλήρως συνειδητοποιημένες για τις δικές τους αδυναμίες - φαίνεται να είναι διατεθειμένες να ανεχθούν τους χειρισμούς του Τραμπ.
Ένα νέο και ιδιαίτερα δραματικό ορόσημο στις διατλαντικές σχέσεις θα σημειωνόταν, εάν ο Αμερικανός πρόεδρος προχωρούσε στην υλοποίηση των επεκτατικών του βλέψεων για τη Γροιλανδία. «Χρειαζόμαστε τη Γροιλανδία», δήλωσε ο Τραμπ. Παρέμεινε ωστόσο ασαφές το πότε και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να προσαρτήσει το συγκεκριμένο έδαφος: «Θα ασχοληθούμε με τη Γροιλανδία σε περίπου δύο μήνες. Ας μιλήσουμε για τη Γροιλανδία σε 20 ημέρες», ανέφερε - δηλώσεις που προκάλεσαν συναγερμό στην Κοπεγχάγη και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Μια ενδεχόμενη αμερικανική στρατιωτική ενέργεια εναντίον της ανυπεράσπιστης Γροιλανδίας, προειδοποίησε η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρέντερικσεν, θα βύθιζε τη διατλαντική συμμαχία στη σοβαρότερη κρίση της και, στην πράξη, θα ισοδυναμούσε με το τέλος του ΝΑΤΟ. «Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες επιλέξουν να επιτεθούν στρατιωτικά εναντίον άλλης χώρας-μέλους του ΝΑΤΟ, τότε όλα σταματούν - συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του ΝΑΤΟ, και μαζί με αυτό της ασφάλειας που έχει οικοδομηθεί από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και εξής».
Σε αντίθεση με το ΝΑΤΟ - το οποίο, λόγω της κυρίαρχης θέσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη Συμμαχία, δεν θα μπορούσε σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο να σταθεί στο πλευρό της Δανίας - η Ευρωπαϊκή Ένωση θα ήταν υποχρεωμένη να αναλάβει δράση. Το άρθρο 42 (7) της Συνθήκης της ΕΕ ορίζει ότι: «Εάν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη έχουν υποχρέωση να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που διαθέτουν στη δύναμή τους.»
Μέχρι σήμερα, η συγκεκριμένη διάταξη είχε απασχολήσει τις συζητήσεις περί ευρωπαϊκής ασφάλειας κυρίως στο πλαίσιο ενός πιθανού ρωσικού πλήγματος κατά κρατών-μελών της ΕΕ στην Ανατολή. Σήμερα, ωστόσο, γινόμαστε μάρτυρες μιας δραματικής - και μέχρι πρότινος αδιανόητης - αναθεώρησης. Για την Ευρώπη, το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο το πώς θα ανασχεθούν οι επεκτατικές φιλοδοξίες του Βλαντίμιρ Πούτιν. Όλο και περισσότερες φωνές ζητούν η ήπειρος να προετοιμαστεί - όπως έγραψε χαρακτηριστικά μία μεγάλη γερμανική εβδομαδιαία εφημερίδα - «ώστε να αντισταθεί και στον ιμπεριαλιστή Ντόναλντ Τραμπ, και μάλιστα το συντομότερο δυνατόν».
Ο Δρ Ρόναλντ Μαινάρντους είναι Κύριος Ερευνητής στο Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ).