Σε ολόκληρο το νοτιοανατολικό Αιγαίο, μικρά νησιά επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με την ανάπτυξη, αναζητώντας εναλλακτικές διαδρομές πέρα από το μοντέλο του μαζικού τουρισμού.
Υπάρχουν νησιά που ζουν από την εποχική έκρηξη του φημισμένου στα πέρατα της οικουμένης «ελληνικού καλοκαιριού». Και έπειτα υπάρχει η Νίσυρος: ένα ηφαιστειακό τοπίο που μετατρέπεται σε πεδίο δοκιμών για ένα διαφορετικό μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης.
Η πρόσφατη ένταξη του νησιού στο Δίκτυο των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO Global Geoparks Network είναι σημαντικό για πολλούς λόγους, με κυρριότερο το εξής: ότι το ενεργό ηφαίστειο της Νισύρου μαζί με τις τριγύρω βραχονησίδες (Περγούσα, Παχειά, Κονδελιούσα, Στρογγύλη) και τον θαλάσσιο χώρο αποκτούν διεθνή αναγνώριση για τον ξεχωριστό γεωλογικό τους πλούτο, την πολιτισμική τους κληρονομιά και τη μοναδική τους βιοποικιλότητα. Οι διαδρομές γύρω από το ηφαίστειο, οι μικρές μονάδες φιλοξενίας και η έμφαση στην τοπική παραγωγή συγκροτούν ένα μοντέλο που επιχειρεί να ξεφύγει από τη λογική των αριθμών.
Δεν είναι μόνη σε αυτή τη μετάβαση
Κι όμως, η Νίσυρος δεν είναι μόνη σε αυτή τη μετάβαση. Σε ολόκληρο το νοτιοανατολικό Αιγαίο, μικρά νησιά επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με την ανάπτυξη, αναζητώντας εναλλακτικές διαδρομές πέρα από το μοντέλο του μαζικού τουρισμού.
Με το βλέμμα της κυβέρνησης στραμμένο στο σχέδιο απολιγνιτοποίησης και την ολοκλήρωση των στόχων του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), αυτά τα μικρά νησιά αποκτούν έναν νέο και εξόχως σημαντικό ρόλο. Μέσα από την πρωτοβουλία GR-Eco Islands επιχειρείται να μετατραπούν σε παραδείγματα εφαρμογής πρακτικών αειφορίας, νέων τεχνολογιών και πράσινων μετακινήσεων, αλλά και σε πεδία δοκιμών για τη συνολική αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος.
Η λογική πίσω από το εγχείρημα είναι ότι οι μικρές κλίμακες επιτρέπουν πιο άμεσες παρεμβάσεις. Μέσω επιδοτήσεων του Υπουργείου Ενέργειας και Περιβάλλοντος και χρηματοδοτικών εργαλείων όπως το νέο ΕΣΠΑ, το ΣΔΑΜ και το υπό σύσταση Ταμείο Απανθρακοποίησης, τα νησιά καλούνται να εφαρμόσουν λύσεις που αφορούν την ενέργεια, τη διαχείριση αποβλήτων, τις ψηφιακές υποδομές και την καθημερινή λειτουργία των κοινοτήτων τους. Στόχος είναι τα αποτελέσματα να λειτουργήσουν ως οδηγός όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για άλλες ευρωπαϊκές χώρες που αναζητούν τρόπους απεξάρτησης από τα υγρά καύσιμα.
Τα πρώτα παραδείγματα εφαρμογής
Ήδη έχουν υπάρξει τα πρώτα παραδείγματα εφαρμογής. Η Τήλος, μέσω του Tilos Project, αποτέλεσε μία από τις πρώτες περιπτώσεις υβριδικού ενεργειακού συστήματος με ανανεώσιμες πηγές και αποθήκευση ενέργειας. Το νησί έχει εξελιχθεί σε σημείο αναφοράς για την ενεργειακή αυτονομία μικρών κοινοτήτων, ενώ παράλληλα διατηρεί χαμηλών τόνων τουριστικό προφίλ, βασισμένο σε πεζοπορία και οικοτουρισμό.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η Αστυπάλαια προωθεί ένα διαφορετικό μοντέλο μετάβασης, βασισμένο στην ηλεκτροκίνηση και την ψηφιακή οργάνωση των μεταφορών. Η συνεργασία με τη Volkswagen, η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σταθμών και συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας, καθώς και η αντικατάσταση μέρους του στόλου οχημάτων με ηλεκτρικά, έχουν μετατρέψει το νησί σε ένα από τα πιο προβεβλημένα παραδείγματα «έξυπνου» προορισμού στην Ευρώπη. Η εικόνα των ανεμόμυλων της Χώρας συνυπάρχει πλέον με φορτιστές ηλεκτρικών οχημάτων και εφαρμογές κινητικότητας, δημιουργώντας ένα υβριδικό τοπίο ανάμεσα στην παράδοση και την τεχνολογία.
Στο πρόγραμμα εντάσσονται δεκάδες μικρά νησιά
Οι δράσεις των GR-Eco Islands δεν περιορίζονται σε αυτά τα δύο παραδείγματα. Στο πρόγραμμα εντάσσονται δεκάδες μικρά νησιά — από τη Σύμη και το Αγαθονήσι μέχρι τους Λειψούς, την Ανάφη, τη Σίκινο, τη Σέριφο και τη Σίφνο — ενώ στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται συνολικά περίπου 40 νησιωτικοί προορισμοί. Η Χάλκη, για παράδειγμα, κινείται επίσης προς μια «πράσινη» κατεύθυνση μέσα από συνεργασίες με διεθνείς εταιρείες ενέργειας και αυτοκινητοβιομηχανίες, επιχειρώντας να ενσωματώσει ανανεώσιμες πηγές και νέες μορφές μετακίνησης.
Για να ενταχθεί ένα νησί στο πρόγραμμα απαιτούνται συγκεκριμένα κριτήρια. Πρόκειται κυρίως για μικρούς πληθυσμούς — συνήθως μεταξύ 3.000 και 5.000 κατοίκων — και για περιοχές που είτε δεν θα διασυνδεθούν σύντομα με το ηπειρωτικό ηλεκτρικό σύστημα είτε η διασύνδεσή τους μετατίθεται για μετά το 2030. Η επιλογή αυτή δίνει προτεραιότητα σε τόπους όπου η ενεργειακή αυτονομία μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματική ανάγκη και όχι απλώς ως τεχνολογική επίδειξη.
Οι βασικοί πυλώνες του σχεδιασμού περιλαμβάνουν την ενέργεια, τη διαχείριση απορριμμάτων και λυμάτων, την πολιτιστική κουλτούρα, τα τοπικά προϊόντα και τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών. Στο ενεργειακό σκέλος, η επιδίωξη είναι η κλιματική ουδετερότητα μέσω φωτοβολταϊκών και αιολικών έργων, υβριδικών σταθμών και συστημάτων αποθήκευσης. Παράλληλα, προωθείται η ανάπτυξη έξυπνων δικτύων, υποδομών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων και η σταδιακή αντικατάσταση δημόσιων και ενοικιαζόμενων οχημάτων με ηλεκτρικά μέχρι το 2030.
Στη διαχείριση απορριμμάτων, ο στόχος είναι φιλόδοξος: πλήρης διαλογή ανακυκλώσιμων υλικών, ανακύκλωση τουλάχιστον στο 60% και απομάκρυνση παλαιού εξοπλισμού που έχει φτάσει στο τέλος του κύκλου ζωής του. Πρόκειται για παρεμβάσεις που επηρεάζουν όχι μόνο την καθημερινότητα των κατοίκων αλλά και την εικόνα που παρουσιάζουν τα νησιά προς τα έξω ως βιώσιμοι προορισμοί.
Παρά τις φιλοδοξίες των προγραμμάτων, το τελικό αποτέλεσμα θα κριθεί από την καθημερινότητα. Οι κάτοικοι, οι μικρές επιχειρήσεις και οι τοπικές κοινωνίες είναι εκείνοι που καλούνται να ενσωματώσουν τις αλλαγές, να προσαρμοστούν στις νέες υποδομές και να διατηρήσουν τη συνοχή του τόπου. Η επιτυχία ή η αποτυχία αυτών των εγχειρημάτων δεν θα φανεί μόνο στους ενεργειακούς δείκτες, αλλά και στο αν τα νησιά θα παραμείνουν βιώσιμοι τόποι διαβίωσης και όχι μόνο προορισμοί επίσκεψης...