Η Ιστορία μάς «κυνηγάει» πάντα και αυτό είναι το συναρπαστικό μαζί της.
H ίδια είναι ένα φορτίο που το κουβαλάμε διαρκώς, ακόμη και χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Και σε απρόβλεπτες συγκυρίες ξεπετάγεται και μας σοκάρει με ποικίλους τρόπους.
Η πρόσφατη δημοσίευση 12 φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής, την πρωτομαγιά του 1944, έχει προκαλέσει, ομολογουμένως, ρίγη συγκίνησης σε ολόκληρη την χώρα, και τούτο παρά το γεγονός ότι ακόμη δεν έχει λυθεί το ζήτημα της αυθεντικότητάς τους. Οι φωτογραφίες ανέβηκαν από έναν Βέλγο παλαιοπώλη σε γνωστή πλατφόρμα δημοπρατήσεων και φέρεται να τραβήχτηκαν από τον Γερμανό αξιωματικό Χέρμαν Χόιερ που υπηρετούσε τότε σε ένα τάγμα στην Μαλακάσα. Η πηγή τους πιθανολογείται ότι είναι το περιοδικό Wildente, που εξέδιδε ο Γκούντερ Χέισινγκ, ένας δημοσιογράφος της Προπαγάνδας του Γκέμπελς.
Ανταποκρινόμενο άμεσα στην εύλογη κοινωνική απαίτηση, το ελληνικό κράτος, με πρωτοβουλία του προέδρου της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού, εξέφρασε αμέσως την πρόθεσή του να διερευνήσει τη δυνατότητα αγοράς του φωτογραφικού αυτού υλικού, εφόσον πρώτα αποδειχτεί με βεβαιότητα η αυθεντικότητά του. Ο παλαιοπώλης φρόντισε από την πλευρά του να κατεβάσει το υλικό από την πλατφόρμα, δηλώνοντας ότι είναι στη διάθεση του ελληνικού Δημοσίου προκειμένου να διαπραγματευτεί την αγοραπωλησία του, ενώ ήδη φαίνεται να ταυτοποιήθηκαν από τους απογόνους τους κάποια από τα πρόσωπα στις φωτογραφίες. Αν και θα απαιτηθεί κάποιος χρόνος για να τελεσφορήσουν αυτές οι προσπάθειες, όπως και η απαραίτητη επιτόπια μελέτη των ντοκουμέντων, η εξέλιξη είναι αναμφισβήτητα πολύ θετική και αποτελεί δείγμα καλών αντανακλαστικών του κράτους και του πολιτικού μας συστήματος, ίσως γιατί πρόκειται για ένα τόσο ευαίσθητο θέμα ιστορικής μνήμης, το οποίο ξέρουμε και από άλλες περιπτώσεις ότι μας κινητοποιεί πάντα σε συλλογικό επίπεδο.
Η μόνη πρόταση που θα μπορούσε να γίνει από τούτο εδώ το βήμα θα ήταν η ανάγκη στην κρατική επιτροπή διαχείρισης του όλου ζητήματος να υπάρξει θέση και για τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), που είναι εξ ορισμού ο θεσμικός φορέας διατήρησης και προστασίας της δημόσιας μνήμης στην χώρα. Η συμβολή των ΓΑΚ θα ήταν σίγουρα ουσιαστική, καθώς διαθέτουν την τεχνογνωσία και τα κατάλληλα εργαλεία προκειμένου να διαπιστώσουν αν ένα τεκμήριο είναι αυθεντικό ή όχι. Σε μια εποχή που η παραχάραξη της πραγματικότητας είναι κοινή πρακτική χάρη στην τεχνολογία αλλά και χάρη σε μια νέα στρεβλή κουλτούρα, όπου η αλήθεια τείνει να σχετικοποιηθεί, το ελληνικό κράτος θα πρέπει να διασφαλίσει με κάθε δυνατό τρόπο ότι δεν θα πέσει θύμα τέτοιων κινδύνων.
Πέραν όλων αυτών πάντως, που θα πάρουν αναμφισβήτητα τον δρόμο τους, το ίδιο το γεγονός της εκτέλεσης παραμένει συνταρακτικό, γι' αυτό και το πιο ενδιαφέρον είναι η αντίδραση της κοινής γνώμης στη δημοσίευση αυτών των φωτογραφιών.
Οι «200» της Καισαριανής υπήρξαν στην συντριπτική τους πλειονότητα μέλη του ΚΚΕ, έγκλειστοι στις φυλακές της Ακροναυπλίας ή εξόριστοι της Ανάφης ήδη από το μεταξικό καθεστώς, ενώ στην συνέχεια παραδόθηκαν στις γερμανικές δυνάμεις και μεταφέρθηκαν στις φυλακές Χαϊδαρίου, όπου πέρασαν όλο το διάστημα της Κατοχής. Η εκτέλεσή τους ήρθε ως αντίποινα των Γερμανών στην δολοφονία του Γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ και τριών συνοδών του, από τον ΕΛΑΣ, λίγες μέρες νωρίτερα, στους Μολάους της Λακωνίας. Μάλιστα, την προηγούμενη μέρα είχε γίνει και η απαγωγή του υποστράτηγου Χάινριχ Κράιπε από την ομάδα του Πάτρικ Λι Φέρμορ στην Κρήτη. Οπότε οι Γερμανοί ήθελαν να χυθεί πολύ αίμα και κυρίως κομμουνιστικό αίμα. Ωστόσο, πάνω από 80 χρόνια μετά, η ανάκληση του γεγονότος από την δημόσια ιστορία, όπως φαίνεται, δεν αφορά στενά την κομμουνιστική μνήμη. Τα κύματα συγκίνησης που συνόδευσαν την αποκάλυψη δεν περιορίστηκαν σε όσους ταυτίζονται με τα κομμουνιστικά ιδεώδη.
Όσοι συγκλονίστηκαν βλέποντας αυτούς τους ανθρώπους να βαδίζουν υπερήφανα προς το θάνατό τους μοιάζει να είδαν εκεί κάτι υπέρτερο, που μάλλον το έχει μεγάλη ανάγκη η εποχή μας. Είδαν, δηλαδή, την θυσία για ανώτερα ιδανικά, όπως είναι η πατρίδα ή το όνειρο μιας ελεύθερης και καλύτερης Ελλάδας. Η επένδυση σε κάτι για το οποίο είσαι έτοιμος να δώσεις τα πάντα. Είδαν εντέλει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους. Και αυτό είναι που τους υποχρέωσε να υποκλιθούν με σεβασμό στην μνήμη των θυμάτων, ζητώντας ταυτόχρονα από την ελληνική πολιτεία να αποκτήσει αυτό το πολύτιμο τεκμήριο ως το ελάχιστο για να διατηρηθεί ζωντανό το παράδειγμά τους.
Υπήρξαν, φυσικά, και οι λίγοι εκείνοι που «διάβασαν» και πάλι όλα αυτά μέσα από τα παραταξιακά γυαλιά τους, στα αριστερά ή τα δεξιά, όπως και εκείνοι οι απάνθρωποι που τόλμησαν προχθές να βεβηλώσουν το μνημείο της Καισαριανής. Δεν νομίζω όμως ότι αφορά αυτό το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας. Εκείνο που την αφορά, ιδίως σε μια διεθνή συγκυρία μεγάλων και απειλητικών μετασχηματισμών αλλά και σε μια εθνική συγκυρία που αναζητείται συνολικός αναπροσανατολισμός του φαντασιακού μας, είναι να μπορέσει να ξαναπιστέψει σε συλλογικές αξίες και υψηλότερα ιδανικά. Ακούγεται ρομαντικό και παλαιομοδίτικο, αλλά ποιος είπε ότι το φθηνό και το εφήμερο έχει καμία δυνατότητα να μας πάει πουθενά;
*Ο Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, πρόεδρος της Εφορείας των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) και πρόεδρος του Παρατηρητηρίου της Διδασκαλίας της Ιστορίας (ΟΗΤΕ) στο Συμβούλιο της Ευρώπης