Η Παναγία κατέχει ξεχωριστή θέση στην παράδοση της χώρας μας και τιμάται σε κάθε γωνιά με εκατοντάδες ονόματα και προσωνύμια.
Πολλά από αυτά είναι γνωστά και συνδέονται με μεγάλες γιορτές και προσκυνήματα, όπως η Παναγία της Τήνου ή η Παναγία Σουμελά. Ωστόσο, υπάρχουν πιο ιδιαίτερα και ασυνήθιστα προσωνύμια που σε ορισμένους δεν είναι γνωστά.
Τα προσωνύμια της Παναγίας δεν δημιουργήθηκαν τυχαία, καθώς μπορεί να συνδέονται με τον τόπο όπου βρίσκεται μια εικόνα ή ένας ναός, με κάποιο γεγονός που αποδίδεται στην Παναγία, αλλά και με στοιχεία της φύσης και την ιστορία της περιοχής.
Παναγία Σουμελά: Το μεγάλο προσκύνημα των Ποντίων
Τα πιο παράξενα προσωνύμια της Παναγίας
«Παναγία του Πάθους»
Η ονομασία συνδέεται με τον εικονογραφικό τύπο «Η Αμόλυντος». Στην παράσταση, η Θεοτόκος εμφανίζεται με μελαγχολική έκφραση, κρατώντας τον Χριστό στο αριστερό της χέρι. Στις δύο επάνω γωνίες της εικόνας βρίσκονται δύο άγγελοι, οι οποίοι κρατούν τα σύμβολα του Θείου Πάθους. Ο ένας κρατά τον Σταυρό, ενώ ο δεύτερος τη λόγχη και το καλάμι με τον σπόγγο.
«Παραπορτιανή»
Πρόκειται για την ονομασία με την οποία είναι γνωστή η Παναγία στη Μύκονο, καθώς ο ναός της βρίσκεται κοντά στη μεγάλη Πόρτα. Η ονομασία προέρχεται από τη φράση «παρά την πόρτα», που με την πάροδο του χρόνου έγινε «Παραπορτιανή».
Η συγκεκριμένη πόρτα πιθανότατα αποτελούσε τμήμα της μεγάλης καστρόπορτας, από την οποία γινόταν η είσοδος και η έξοδος των κατοίκων του κάστρου. Μια άλλη εκδοχή συνδέει την ονομασία με το «παραπόρτι», δηλαδή μια μικρότερη πόρτα που χρησιμοποιούνταν σε περιόδους κινδύνου ή έκτακτης ανάγκης για τη διαφυγή των κατοίκων.
«Πέτρα»
Η «Πέτρα» αποτελεί ποιητικό προσωνύμιο της Παναγίας και παραπέμπει στον Ακάθιστο Ύμνο και συγκεκριμένα στον στίχο «χαίρε πέτρα η ποτίσσασα τους διψώντας την ζωήν».
Η ονομασία, ωστόσο, συναντάται και σε περιπτώσεις όπου ναοί αφιερωμένοι στη Θεοτόκο έχουν χτιστεί πάνω σε μεγάλους βράχους ή στις πλαγιές χαραδρών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, το προσωνύμιο συνδέθηκε και με την ίδια την περιοχή όπου βρίσκεται ο ναός, όπως συμβαίνει με την Πέτρα στη Μακεδονία, τη Βοιωτία, την Ήπειρο και τη Μυτιλήνη. Τότε πρόκειται για τοπωνυμική ονομασία της Παναγίας.
«Πευκοβουνογιάτρισσα»
Ένα από τα πιο ιδιαίτερα προσωνύμια της Θεοτόκου συναντάται στην Κερατέα Αττικής. Η Παναγία ονομάζεται «Πευκοβουνογιάτρισσα», καθώς το μοναστήρι της, που είναι αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου, βρίσκεται σε βουνό με πυκνή βλάστηση από πεύκα.
Η ονομασία συνδέει το φυσικό περιβάλλον με τη θεραπευτική ιδιότητα που αποδίδεται στην Παναγία. Ο καθαρός αέρας του πευκόφυτου βουνού θεωρείται ευεργετικός για τον άνθρωπο, ενώ η Θεοτόκος παρομοιάζεται με έναν καθαρό πνευματικό αέρα που θεραπεύει σώμα και ψυχή.
«Πισωτοιχιώτισσα»
Η «Πισωτοιχιώτισσα» είναι λαϊκό προσωνύμιο της Παναγίας στο Ηράκλειο της Κρήτης. Η ονομασία φαίνεται να προέρχεται από τη θέση του ναού, ο οποίος βρίσκεται πίσω από τμήμα παλαιού τείχους ή τοίχου.
«Πολίτισσα»
Στο Ηράκλειο της Κρήτης συναντάται και η ονομασία «Πολίτισσα» για την Παναγία, ενώ χρησιμοποιείται και η μορφή «Κυρά Πολίτισσα». Πρόκειται για λαϊκή ονομασία της Θεοτόκου που έχει περάσει στην τοπική παράδοση.
«Σκοινιώτισσα»
Στη Μήλο, η Παναγία είναι γνωστή και ως «Σκοινιώτισσα». Πρόκειται για φυτωνυμικό προσωνύμιο, καθώς η ονομασία προέρχεται από τον σκίνο ή σχίνο, το θαμνώδες φυτό που συναντάται στην περιοχή.
«Ταξιδιάρα»
Η «Ταξιδιάρα» είναι ένα προσωνύμιο που συνδέεται άμεσα με την προστασία όσων βρίσκονται στον δρόμο ή ταξιδεύουν. Την επικαλούνται οι οικογένειες ανθρώπων που πρόκειται να ταξιδέψουν, με ιδιαίτερη θέση να έχει η παράδοση στις οικογένειες των ναυτικών.
Η επίκληση της Παναγίας συνοδεύει εδώ και γενιές τους ανθρώπους που ταξιδεύουν, με την ευχή να έχουν καλό ταξίδι και ήρεμη θάλασσα. Η φράση «Η Παναγιά μαζί σου» αποτυπώνει ακριβώς αυτή την παράδοση. Η Θεοτόκος θεωρείται συνοδοιπόρος και προστάτιδα όσων απομακρύνονται από το σπίτι τους, με την ευχή να τους προστατεύει από κάθε κίνδυνο.
«Τατάρνα», «Τατάρνης» ή «Ταταρνώτισσα»
Οι συγκεκριμένες ονομασίες συνδέονται με την Ιερά Μονή Τατάρνας στην Ευρυτανία, στην περιοχή του Καρπενησίου. Η Παναγία που τιμάται στη μονή είναι γνωστή στην τοπική παράδοση ως «Τατάρνα», αλλά και ως «Τατάρνης» ή «Ταταρνώτισσα».
«Τζιλά»
Η ονομασία «Τζιλά» συνοδεύεται από μια ιδιαίτερη λαϊκή παράδοση. Σύμφωνα με αυτήν, η Παναγία τιμωρεί εκείνους που επιλέγουν να εργάζονται κατά τις ημέρες των εορτών της.
«Χρυσογαλούσα»
Παρόμοια είναι και η ονομασία «Χρυσογαλούσα», η οποία συνδέεται με τη γαλουχία του Χριστού από τη Θεοτόκο. Το προσωνύμιο αποδίδει με συμβολικό τρόπο τη μητρική φροντίδα και την ανατροφή του Χριστού από την Παναγία.
«Ψηλιανή»
Η «Ψηλιανή» είναι λαϊκή προσωνυμία της Θεοτόκου και συνδέεται με την έννοια της «Υψηλής». Η ονομασία αποτελεί μία ακόμη χαρακτηριστική περίπτωση τοπικής ή λαϊκής απόδοσης ενός προσωνυμίου της Παναγίας.
«Ψυχοσώστρα»
Από τα πιο χαρακτηριστικά προσωνύμια είναι η «Ψυχοσώστρα». Η ονομασία συνδέεται με τις παρακλήσεις και τις ικεσίες των πιστών προς την Παναγία να προστατεύει και να σώζει τις ψυχές τους.
Η λέξη αποτυπώνει, επομένως, την πίστη στη μεσιτεία της Θεοτόκου και στην προστασία που ζητούν από εκείνη οι πιστοί μέσα από τη διαχρονική επίκληση «σώσον τας ψυχάς ημών».