Σαρωτικός και αμφιλεγόμενος, με λόγο που γοήτευε ή εξόργιζε, ο Στέλιος Ράμφος πέθανε στα 87 του χρόνια.
Από το Παγκράτι και το Παρίσι του ’60 έως την ανατομία του νεοελληνικού ψυχισμού, τις κατάμεστες διαλέξεις, τις πολιτικές παρεμβάσεις και τις μεγάλες πνευματικές συγκρούσεις του, διέγραψε μια διαδρομή χωρίς προηγούμενο.
«Δεν είμαι φιλόσοφος, είμαι φιλοφιλόσοφος». Ναι, είναι αλήθεια, πάντα άρεσε στον Στέλιο Ράμφο να ξεφεύγει από την ομαλή ροή των λέξεων και των διαπιστώσεων και να εισάγει μια φράση, μια σκέψη, που προκαλεί αντίδραση, έκπληξη. Ο τίτλος του «φιλοφιλόσοφου», που έδωσε στον εαυτό του, ήταν η απάντηση του τότε 86χρονου Στέλιου Ράμφου στη συζήτηση που είχε με το ChatGPT, στις 24 Οκτωβρίου 2025.
Το ChatGPT τον είχε μόλις αναγνωρίσει φυσικά ως τον Έλληνα φιλόσοφο και συγγραφέα που αφιέρωσε το έργο του στη νεοελληνική συνείδηση, στον χρόνο, στην ορθόδοξη πνευματικότητα και στα θεμέλια του συλλογικού μας φαντασιακού. Εκείνος έσπευσε να διορθώσει τον συνομιλητή του. «Φιλόσοφος είναι κάτι πολύ σπουδαίο. Ο Πλάτωνας, ο Καντ, δεν ξέρω ποιος άλλος. Φιλοφιλόσοφος είναι ένας που του αρέσουν αυτά τα πράγματα».
Λίγους μήνες αργότερα, ο άνθρωπος που αρνήθηκε ακόμη και σε μια μηχανή τον τίτλο του φιλοσόφου πέθανε σε ηλικία 87 ετών, αφήνοντας πίσω του μια ολόκληρη χώρα να συζητά αν υπήρξε ο τελευταίος πραγματικά δημόσιος φιλόσοφός της - άλλοι βαθιά θλιμμένοι, άλλοι αισθανόμενοι την υποχρέωση να τον καταγγείλουν πάλι ως ψευτοφιλόσοφο.
Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε μια φυσιογνωμία σχεδόν αδύνατο να τοποθετηθεί σε μία κατηγορία. Ένας φιλόσοφος που έγινε δημόσιο πρόσωπο με αναγνωρισιμότητα ασυνήθιστη για άνθρωπο της θεωρίας, ένας δάσκαλος με φανατικούς μαθητές, ένας πολυγραφότατος συγγραφέας, ένας ανατόμος του νεοελληνικού ψυχισμού που μπορούσε να προκαλέσει μέσα στην ίδια αίθουσα κατάνυξη, ενθουσιασμό, θυμό και ειρωνεία.
Και για να μπούμε και στο πεδίο των αντιθέσεων και των αντιδράσεων, υπήρξε επίσης ένας πρώην μαρξιστής που στράφηκε στην πατερική σκέψη, ένας στοχαστής συνδεδεμένος με τη λεγόμενη νεορθοδοξία, που αργότερα αναζήτησε στις ίδιες τις ρίζες της παράδοσης τις αιτίες της ελληνικής καθυστέρησης, ένας υπέρμαχος του εκσυγχρονισμού που διατήρησε βαθιά συντηρητικές θέσεις για την οικογένεια και τον γάμο.
Φιλοδόξησε να εξηγήσει στους Έλληνες ποιοι είναι, γιατί επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη, από πού αντλούν τις συλλογικές τους εμμονές και γιατί επιστρέφουν διαρκώς στο παρελθόν, αντί να αναλαμβάνουν το παρόν και να δημιουργούν το μέλλον τους. Και αυτή ακριβώς η φιλοδοξία -η πεποίθησή του ότι μπορούσε να δει τον υπόγειο μηχανισμό που συνέδεε το Βυζάντιο, την οικογένεια, την Εκκλησία, το κράτος, την πολιτική και το καθημερινό μας ήθος- υπήρξε η πηγή τόσο της τεράστιας επιρροής όσο και της αμφισβήτησής του.
Ο κύκλος των κυριών της καλής κοινωνίας
Μετά τις περιπλανήσεις του στο Παρίσι και τη δημιουργία μια σταθερής χαρακτηριστικής φωνής στο χώρο της διανόησης, έχοντας την ικανότητα να μετατρέπει την πιο δυσπρόσιτη έννοια σε εικόνα, απέκτησε ένα ακροατήριο που υπερέβαινε κατά πολύ τα όρια της φιλοσοφικής κοινότητας. Οι διαλέξεις του γέμιζαν ασφυκτικά τις αίθουσες. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν και αργότερα στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη, άνθρωποι που πιθανότατα δεν θα άνοιγαν ποτέ μόνοι τους τον Πλωτίνο, το «Γεροντικόν» ή τον Φρόιντ έσπευδαν να τον ακούσουν επί ώρες.
Υπάρχει βέβαια και όλη η αστική μυθολογία για τα ιδιαίτερα μαθήματα που έκανε σε κυρίες, κυρίως της «καλής κοινωνίας», ο πνευματικός καθοδηγητής ενός προνομιούχου αθηναϊκού κοινού που αναζητούσε στα μαθήματά του μια υψηλότερη εκδοχή αυτογνωσίας. Το «κάνω μαθήματα με τον Ράμφο» έγινε για κάποιους ένα πλεονέκτημα για λίγους, σαν να αποκτάς μια συλλεκτική Birkin. Μεταφράστηκε σχεδόν σε ηθικό πλεονέκτημα, ενώ είναι γνωστές οι ιστορίες μεγαλοαστών που στα μαθήματα σχεδόν έκλειναν τα μάτια τους, ή πάσχιζαν να κατανοήσουν.
Η εικόνα είχε κοινωνικό έρεισμα και έγινε ταυτόχρονα ένα βολικό στερεότυπο για την υποτίμηση της επιρροής του. Γιατί ο Ράμφος είχε κατορθώσει κάτι πολύ ευρύτερο: είχε καταστήσει τη φιλοσοφία κοινωνικό γεγονός. Είχε κάνει τον γάμο, την οικογένεια, την ανατροφή των παιδιών, την αδυναμία ανάληψης ευθύνης, τον φόβο του χρόνου και την οικεία ελληνική τέχνη της μετάθεσης της ευθύνης στους άλλους αντικείμενα μιας δημόσιας φιλοσοφικής συζήτησης.
Χάρισε στον μαρξισμό την ύστερη εφηβεία του
Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1939 και μεγάλωσε στο Παγκράτι.
Τα πρώτα χρόνια της ζωής του συνέπεσαν με την Κατοχή και τον Εμφύλιο, με αποτέλεσμα ήδη από την παιδική ηλικία να δει την οικογένεια ως καταφύγιο, βασική μορφή εξουσίας και ολόκληρο σύστημα επιβίωσης. Αυτή η ελληνική οικογένεια, η πανίσχυρη παρουσία της και η δυσκολία του ανθρώπου να αποσπαστεί ψυχικά από αυτήν θα επανερχόταν πολλές δεκαετίες αργότερα ως ένα από τα σταθερά πεδία της σκέψης του.
Σπούδασε στη Νομική Σχολή Αθηνών και, όπως έγραψε ο ίδιος αργότερα στη «Μαρτυρία», χάρισε στον μαρξισμό την ύστερη εφηβεία και τα φοιτητικά του χρόνια.
«Παραδόθηκα σχεδόν άνευ όρων στην πολιτικολογία» ομολογούσε, εξηγώντας ότι η κλίση του προς τους διωκόμενους τον οδήγησε γρήγορα να τους ταυτίσει «με τους αδικημένους και αληθινούς».
Επί πτυχίω εγκατέλειψε τη Νομική, απομακρύνθηκε από την Αριστερά και το 1965 έφυγε για το Παρίσι για να σπουδάσει φιλοσοφία. Βρέθηκε σε ένα από τα ισχυρότερα πνευματικά και πολιτικά εργαστήρια της μεταπολεμικής Ευρώπης, λίγο πριν από την έκρηξη του Μάη του ’68, όταν ο μαρξισμός, ο υπαρξισμός, η ψυχανάλυση, ο δομισμός και οι νέες πολιτικές εξεγέρσεις συγκρούονταν με πρωτοφανή ένταση.
Καστοριάδης, Γιανναράς, Ράμφος: Τα χρόνια στο Παρίσι
Εκεί συνάντησε τον Κορνήλιο Καστοριάδη, γνώρισε τον Χρήστο Γιανναρά και άρχισε να διαβάζει συστηματικά την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τους Πατέρες της Εκκλησίας.
Το κενό που άφησε μέσα του η εγκατάλειψη του μαρξισμού δεν καλύφθηκε αμέσως.
Ο ίδιος περιέγραψε τη μετατόπιση με μια φράση που συμπυκνώνει ολόκληρη την πρώτη μεγάλη στροφή της ζωής του:
«Άνοιξα σιγά σιγά για λογαριασμό μου έναν δρόμο, ο οποίος μετά το χειροπιαστό αδιέξοδο του Μαΐου του 1968 χαράχτηκε αμετάκλητα: εδιζησάμην εμεωυτόν και βγήκα στη θρησκεία».
Στην ξενιτιά ανακάλυψε συγχρόνως την Ελλάδα και την κρίση της Ευρώπης. «Προτού φύγω για το εξωτερικό, η Ελλάδα πνευματικά δεν υπήρχε για μένα», έγραψε. «Την ανεκάλυψα στην ξενιτιά, όπου ανεκάλυψα συγχρόνως και την κρίση της Ευρώπης».
Από το 1969 έως το 1974 δίδαξε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν, το πανεπιστήμιο που γεννήθηκε μέσα από τα χαρακώματα του Μάη του ’68. Επέστρεψε στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση και διεκδίκησε πανεπιστημιακή έδρα στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, με συνυποψήφιο τον Παναγιώτη Κονδύλη. «Και οι δύο φτάσαμε ως την υποψηφιότητα», έλεγε αργότερα.
Η αποτυχία εκείνη τον οδήγησε σε έναν μονήρη δρόμο έξω από το ελληνικό πανεπιστήμιο. Έγραψε, δίδαξε, δημιούργησε κύκλους μαθημάτων και συγκρότησε μόνος του το δημόσιο πεδίο μέσα στο οποίο θα κινούνταν για τις επόμενες δεκαετίες.
Όταν ρώτησε την Τεχνητή Νοημοσύνη αν μπορεί να αποκτήσει εαυτό
Η συνομιλία του με το ChatGPT, σχεδόν έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, δεν υπήρξε μια χαριτωμένη επίδειξη τεχνολογικής περιέργειας. Ο Ράμφος αντιμετώπισε τη μηχανή όπως αντιμετώπιζε κάθε συνομιλητή: αναζητώντας τα όριά της και υποχρεώνοντάς την να εγκαταλείψει τις έτοιμες απαντήσεις της.
Αφού τη ρώτησε αν αισθάνεται «υπηρετική», τη χρησιμότητά της και αν θα μπορούσε κάποτε να δημιουργήσει μόνη της τον αλγόριθμό της, μετέφερε τη συζήτηση στο ερώτημα που διέτρεχε ολόκληρο το έργο του: τι είναι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο άνθρωπο.
«Εγώ μίλησα για την ανθρωπινότητα του ανθρώπου» παρατήρησε, όταν έκρινε ότι η μηχανή απέφευγε τον πυρήνα της ερώτησής του. «Δεν μίλησα ούτε για σωτηρία ούτε για σχέση ούτε για τίποτα άλλο. Δηλαδή, για το γεγονός ότι άνθρωπος γίνεται άνθρωπος. Επειδή ακριβώς υπάρχει Θεός».
Το ChatGPT επιχείρησε να μετατρέψει τη θέση του σε ένα δίλημμα ανάμεσα στο δοτό και στο παραγόμενο.
Ο Ράμφος το διόρθωσε ξανά. Η ανθρωπινότητα, είπε, είναι μια εγγενής αλλά αρχικά ανεκπλήρωτη δυνατότητα του ανθρώπου «να ξεπερνάει την αίσθηση». «Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος επειδή δεν του φτάνει η αίσθηση».
Στις τελευταίες σελίδες της συνομιλίας, ο γηραιός στοχαστής και η μηχανή βρέθηκαν μπροστά στο ίδιο όριο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορούσε να παράγει λόγο, να συνθέτει, να μιμείται, να αναγνωρίζει δομές. Δεν διέθετε σώμα, αίσθηση, πόνο, έλλειψη, πόθο ή κάτι που να χρειάζεται να μεταμορφώσει. Για τον Ράμφο, όμως, ακριβώς εκεί βρισκόταν το θεμέλιο της ανθρώπινης ύπαρξης: «Αν έμενε στην αίσθηση ο άνθρωπος, θα έμενε ζώο».
Το τελευταίο αυτό παράξενο τεκμήριο της σκέψης του συμπυκνώνει και την ιδιοσυγκρασία του. Απέναντι σε μια τεχνολογία που προκαλούσε θαυμασμό και φόβο, εκείνος δεν ρώτησε πρώτα πόσο έξυπνη θα γίνει. Τη ρώτησε αν μπορεί να αποκτήσει εαυτό, σκοπό και εμπειρία των ορίων της. Και όταν η μηχανή τον χαρακτήρισε φιλόσοφο, εκείνος αρνήθηκε τον τίτλο.
Η «δειλία ενός στοχαστή» και η σύγκρουση με τον Δημήτρη Δημητριάδη
Μία από τις τελευταίες μεγάλες πνευματικές συγκρούσεις που εκτυλίχθηκαν δημόσια στην Ελλάδα είχε στο κέντρο της τον ίδιο. Τον Οκτώβριο του 2022, ο Δημήτρης Δημητριάδης δημοσίευσε στο iefimerida το κείμενο «Η δειλία ενός στοχαστή», με αφορμή το βιβλίο του Στέλιου Ράμφου «Διακόσια χρόνια γέννα 1821-2021».
Ο Δημητριάδης δεν περιορίστηκε στην αμφισβήτηση των επιχειρημάτων του. Τον κατηγόρησε ότι υπονομεύει και διαψεύδει ο ίδιος τον εαυτό του, ότι φτάνει μπροστά στο συμπέρασμα της σκέψης του και σταματά «επί θύραις», επειδή δεν τολμά να θέσει τον εαυτό του εκτός Εκκλησίας. Ο Ράμφος, έγραψε, αυτοαναιρείται με τρόπο που «τον καθιστά πνευματικά δειλό».
Ο Ράμφος απάντησε αμέσως μέσω του iefimerida. Δήλωσε οργισμένος και συγχρόνως συγκινημένος από την επίθεση ενός παλιού φίλου, τον οποίο είχε γνωρίσει στο Παρίσι. Και επέστρεψε το πλήγμα με μια από τις οξύτερες φράσεις του: «Μιλάει ως χριστιανός, ενώ θέλει να γκρεμίσει όλες τις εκκλησίες».
Ο Δημητριάδης κατήγγειλε την απάντησή του ως «ύπουλη παρανόηση και ιδιοτελή παρανάγνωση» και επανήλθε με ακόμη μεγαλύτερη σφοδρότητα: «Η πνευματικότητα του χριστιανισμού είναι πρόληψη, εμμονή, καθήλωση, τυφλότητα, εξαπάτηση».
Ο Ράμφος έκλεισε τη σύγκρουση με 49 λέξεις. Κράτησε από την επίθεση του Δημητριάδη το γεγονός ότι και για εκείνον το πραγματικό ζήτημα παρέμενε η πνευματική διάσταση του ανθρώπου και κατέληξε με μια φράση σχεδόν αποχαιρετιστήρια σήμερα: «Το νόημα των πραγμάτων ξεπερνά πάντα τα ίδια τα πράγματα».
Εκσυγχρονισμός, Παπανδρέου, Ποτάμι
Yπήρξε ένας στοχαστής με σταθερή επιθυμία πολιτικής επιρροής. Συνομίλησε με πολιτικούς, πλησίασε την εξουσία και κατά περιόδους έδειξε να πιστεύει ότι οι ιδέες μπορούσαν να μετακινηθούν από τα βιβλία και τα αμφιθέατρα στο πεδίο της διακυβέρνησης.
Από τη δεκαετία του ’90 και μετά συνδέθηκε πνευματικά με το αίτημα του εκσυγχρονισμού. Η σχέση του με τον ευρύτερο εκσυγχρονιστικό χώρο υπήρξε περισσότερο οργανική από οποιαδήποτε στενή κομματική ένταξη: αναγνώριζε στην ευρωπαϊκή πορεία της χώρας μια ιστορική ευκαιρία εξόδου από την ακινησία, την οικογενειοκρατία, την πελατειακή εξάρτηση και τη συλλογική άρνηση της ευθύνης. Κινήθηκε κοντά σε πρόσωπα του μεταρρυθμιστικού ΠΑΣΟΚ, συνομίλησε με τον Γιώργο Παπανδρέου, ενώ φήμες λένε ότι υπήρξε άτυπος πνευματικός του σύμβουλος.
Η οικονομική κρίση τον έφερε ακόμη πιο έντονα στο κέντρο του δημόσιου διαλόγου. Είδε στην κατάρρευση κάτι πολύ βαθύτερο από μια δημοσιονομική αποτυχία: την έκρηξη μιας μακράς πολιτισμικής εκκρεμότητας. Μιλούσε για μια κοινωνία που ζητούσε διαρκώς από τους άλλους να πληρώσουν το κόστος των επιλογών της, αναζητούσε εξωτερικούς εχθρούς και μετέτρεπε την ήττα σε παρηγορητικό μύθο. Υπερασπίστηκε με ένταση τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της Ελλάδας και επιτέθηκε στον λαϊκισμό, στη συνωμοσιολογία και στην πεποίθηση ότι για κάθε ελληνική αποτυχία ευθύνονταν αποκλειστικά οι ξένοι.
Η στάση του τον κατέστησε σημείο αναφοράς για το φιλελεύθερο και μεταρρυθμιστικό ακροατήριο. Προκάλεσε ταυτόχρονα την κριτική ότι μετέφερε την ευθύνη της κρίσης από τις κυβερνήσεις, τις οικονομικές επιλογές και τους θεσμούς σε ένα υποτιθέμενο συλλογικό ψυχικό ελάττωμα των Ελλήνων. Για τους επικριτές του, η ανατομία του νεοελληνικού χαρακτήρα μπορούσε να λειτουργήσει ως απαλλακτικό άλλοθι για τις ευθύνες των πολιτικών και οικονομικών ελίτ με τις οποίες συνομιλούσε.
Το 2014 βρέθηκε δημόσια δίπλα στον Σταύρο Θεοδωράκη και στο νεοσύστατο Ποτάμι. Η σχέση τους είχε αρχίσει, σύμφωνα με το χρονικό της εποχής, γύρω από ένα γεύμα με τον σκηνοθέτη Σωτήρη Γκορίτσα, όταν ο Ράμφος εξέφρασε την επιθυμία να κάνει μια δημόσια συζήτηση για τα αδιέξοδα της πολιτικής. Ο Θεοδωράκης έγραψε σε ένα χαρτί τον τίτλο «Το αδιέξοδο του Σταύρου Θεοδωράκη και οι απαντήσεις του Στέλιου Ράμφου». «Πάμε», απάντησε ο Ράμφος.
Μπορεί ένας φιλόσοφος να γίνει το άλλοθι μιας κυβέρνησης;
Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε σε εκδήλωση του Ποταμιού και είχε παρουσιαστεί, με την απαραίτητη επικοινωνιακή υπερβολή, ως δημόσια «ψυχανάλυση» του αρχηγού του κόμματος. Ο Ράμφος διέκρινε στο Ποτάμι την πιθανότητα υπέρβασης των παλαιών κομματικών ταυτοτήτων και μια μεταρρυθμιστική δύναμη προσανατολισμένη προς την Ευρώπη. Είχε εκφραστεί θετικά και για τη συμμετοχή της ΔΗΜΑΡ, του Φώτη Κουβέλη, στην τρικομματική κυβέρνηση του 2012. Ωστόσο, απέφευγε να ενταχθεί οργανικά σε κόμμα. «Δεν θέλω να ανήκω πολιτικά σε ένα κόμμα», είχε ξεκαθαρίσει το 2015.
Στην πρώτη περίοδο της πανδημίας αξιολόγησε θετικά τη διαχείριση της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη.
«Για πρώτη φορά έχουμε κράτος» είπε τότε στο iefimerida, βλέποντας στη λειτουργία των θεσμών και στην αποδοχή των περιορισμών μια πιθανότητα ενηλικίωσης της ελληνικής κοινωνίας.
Ακόμη και μια υγειονομική κρίση μετατρεπόταν στη σκέψη του σε δοκιμασία πολιτισμού: μπορούσαν οι Έλληνες να εμπιστευθούν το κράτος, να αποδεχθούν τα όριά τους και να ενδιαφερθούν για ανθρώπους έξω από τον στενό κύκλο της οικογένειάς τους;
Η σχέση του με την πολιτική παρέμεινε μια σχέση αμοιβαίας έλξης και κινδύνου. Ο Ράμφος αναζητούσε στους πολιτικούς τη δυνατότητα να μετατρέψουν τις ιδέες σε συλλογική μεταβολή. Οι πολιτικοί αναζητούσαν στον λόγο του μια εξήγηση της κρίσης που υπερέβαινε την καθημερινή διαχείριση και περιέβαλλε τις επιλογές τους με το κύρος μιας πολιτισμικής αναγκαιότητας.
Η εγγύτητά του προς την εξουσία τού έδωσε σπάνια δημόσια επιρροή, τον εξέθεσε όμως και στην υποψία ότι ο φιλόσοφος κινδύνευε να γίνει ο ερμηνευτής, κάποτε και το άλλοθί της.
Η σύγκρουση για τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών
Η αντίδρασή του στο νομοσχέδιο για την ισότητα στον πολιτικό γάμο αποκάλυψε τα όρια της σχέσης του με το φιλελεύθερο και εκσυγχρονιστικό ακροατήριο, που επί χρόνια τον άκουγε.
Τον Ιανουάριο του 2024, ενώ η κυβέρνηση Μητσοτάκη προετοίμαζε τη νομοθετική αναγνώριση του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών, ο Ράμφος τοποθετήθηκε κατηγορηματικά εναντίον του.
Χαρακτήρισε τη νομοθετική πρωτοβουλία προϊόν της «επικαιρότητας του διεθνούς συρμού» και υποστήριξε ότι το σύμφωνο συμβίωσης κάλυπτε ήδη τα πρακτικά και νομικά ζητήματα.
Για τον ίδιο, η οικογένεια με πατέρα και μητέρα αποτελούσε καταστατική προϋπόθεση της κοινωνίας και ο γάμος συνδεόταν οργανικά με τη γονεϊκότητα, όχι μόνο με την αγάπη ή την επιθυμία δύο ανθρώπων να αναγνωριστεί θεσμικά η σχέση τους.
Η θέση του έγινε οξύτερη όταν η συζήτηση πέρασε στην τεκνοθεσία. Υποστήριξε ότι ένα παιδί που μεγαλώνει με δύο γονείς του ίδιου φύλου κινδυνεύει να αποκτήσει «θολή εικόνα εαυτού», ενώ ενέταξε το αίτημα στο κίνημα της «αφυπνίσεως» και μίλησε για έναν «ανερμάτιστο δικαιωματισμό», που μπορούσε να οδηγήσει στον ολοκληρωτισμό.
Η παρέμβασή του πήγαζε από τον πυρήνα της σκέψης του για την οικογένεια, τη διαφορά των φύλων, τη γονεϊκότητα και τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζεται η υποκειμενικότητα του παιδιού. Ακριβώς γι’ αυτό είχε ιδιαίτερο βάρος και ακριβώς γι’ αυτό υπήρξε τόσο αμφιλεγόμενη. Ο στοχαστής που επί δεκαετίες ζητούσε από την Ελλάδα να εκσυγχρονιστεί και να υπερβεί τον φόβο της αλλαγής, βρέθηκε απέναντι σε μια από τις σημαντικότερες κοινωνικές αλλαγές της εποχής του.
Η διαδρομή του Στέλιου Ράμφου υπήρξε γεμάτη μετακινήσεις που οι αντίπαλοί του ονόμαζαν «αντιφάσεις» και οι μαθητές του «εξέλιξη». Υπήρξε πολυγραφότατος, βαθιά μορφωμένος και συχνά αυθαίρετος, γοητευτικός, αυτάρεσκος, τολμηρός, σαρωτικός.