Η νέα παρέμβαση της Άγκυρας για τους μουφτήδες στη Θράκη επαναφέρει στο προσκήνιο τη δράση των ψευτομουφτήδων, οι οποίοι λειτουργούν διαχρονικά ως παράλληλοι θρησκευτικοί παράγοντες με πολιτική αναφορά στην Τουρκία, επηρεάζοντας τόσο τη λειτουργία της μειονότητας όσο και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Η επαναφορά του ζητήματος των μουφτήδων από την Άγκυρα δεν συνιστά ένα μεμονωμένο διπλωματικό επεισόδιο. Πρόκειται, ωστόσο, για την πιο πρόσφατη εξέλιξη μιας μακράς υπόθεσης, που εκτείνεται σε βάθος τριών δεκαετιών και συνδέεται με πρόσωπα, παράλληλες δομές και συγκεκριμένες πρακτικές που έχουν αφήσει αποτύπωμα στη Θράκη. Πίσω από τις ανακοινώσεις και τις διπλωματικές αιχμές, διακρίνεται η λειτουργία μιας άτυπης θρησκευτικής ηγεσίας, με βασικούς εκφραστές τους λεγόμενους ψευδομουφτήδες σε Κομοτηνή και Ξάνθη.
Η τελευταία ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών, που αμφισβητεί εκ νέου τη διαδικασία επιλογής των μουφτήδων και επαναφέρει τη ρητορική περί «εκλεγμένων» θρησκευτικών ηγετών της μειονότητας, εντάσσεται σε μια γνώριμη γραμμή. Ουσιαστικά η Άγκυρα επαναφέρει για ακόμη μία φορά το αίτημα η θρησκευτική ηγεσία της μουσουλμανικής μειονότητας να εκλέγεται από τους ίδιους τους μειονοτικούς πολίτες και όχι να διορίζεται από το ελληνικό κράτος, ενώ η Αθήνα απαντά ότι δεν τίθεται θέμα εκλογής, καθώς ο θεσμός του μουφτή εντάσσεται στην έννομη τάξη και δεν ρυθμίζεται διαφορετικά από τη Συνθήκη της Λωζάννης.
Από ελληνικής πλευράς, η απάντηση ήταν άμεση. Το υπουργείο Εξωτερικών επανέλαβε ότι, βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης, η μειονότητα στη Θράκη είναι θρησκευτική και όχι εθνοτική, ότι δεν προβλέπεται εκλογή μουφτήδων και ότι ο ρόλος τους δεν είναι μόνο θρησκευτικός, αλλά συνδέεται και με διοικητικές και –ιστορικά– δικαστικές αρμοδιότητες. Για τον λόγο αυτό, η διαδικασία επιλογής τους εντάσσεται στην έννομη τάξη. Υπενθύμισε, επίσης, ότι με τον νόμο 4964/2022 έχει θεσπιστεί νέα διαδικασία επιλογής, με τη συμμετοχή και μελών της μειονότητας, ενώ έχει ήδη οριστεί ο μουφτής Διδυμοτείχου και έχουν κινηθεί οι διαδικασίες για Ξάνθη και Κομοτηνή. Την ίδια στιγμή, επισημαίνεται ότι στην Τουρκία οι μουφτήδες διορίζονται.
Η Μουφτεία Κομοτηνής απαντά στην Τουρκία: Η Ελλάδα πρωτοπόρος στη θεσμική αναγνώριση
Θέση για το ζήτημα πήρε και η επίσημη Μουφτεία Κομοτηνής με ανάρτησή της, η οποία απέκτησε ιδιαίτερο βάρος στην παρούσα συγκυρία. Με σαφή τρόπο απαντά στην τουρκική επιχειρηματολογία, υπογραμμίζοντας ότι η Ελλάδα είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που αναγνωρίζει θεσμικά τον ρόλο της μουφτείας και δίνει τη δυνατότητα εφαρμογής του ισλαμικού δικαίου σε ζητήματα προσωπικού δικαίου, εφόσον το επιλέγουν οι πολίτες.
Εδώ αναδεικνύεται και μια βασική αντίφαση της τουρκικής θέσης. Η Άγκυρα ζητεί εκλογή μουφτήδων στη Θράκη, την ώρα που στο εσωτερικό της οι αντίστοιχοι θρησκευτικοί λειτουργοί διορίζονται απευθείας από το κράτος, χωρίς εκλογική διαδικασία.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η θεολογική τεκμηρίωση που προβάλλει η επίσημη Μουφτεία, η οποία για πρώτη φορά απαντά δημοσίως και με σαφήνεια στις τουρκικές αιτιάσεις. Όπως επισημαίνεται, από την οπτική του ισλαμικού δικαίου δεν τίθεται ζήτημα ως προς το αν ο αρχηγός του κράτους που διορίζει τον μουφτή είναι μουσουλμάνος ή όχι, καθώς το κρίσιμο στοιχείο είναι η επάρκεια και το κύρος του προσώπου. Στο ίδιο σκεπτικό εντάσσεται και η επισήμανση ότι ο νόμιμος μουφτής μπορεί να ορίζει ιμάμηδες και λοιπούς θρησκευτικούς λειτουργούς, χωρίς να προκύπτει θρησκευτικό κώλυμα για τη μισθοδοσία τους από το κράτος.
Στη Θράκη λειτουργούν σήμερα τρεις επίσημες μουφτείες, σε Κομοτηνή, Ξάνθη και Διδυμότειχο, με επικεφαλής μουφτήδες που ορίζονται από την ελληνική Πολιτεία, στο πλαίσιο της έννομης τάξης και με συγκεκριμένες αρμοδιότητες που υπερβαίνουν τον στενά θρησκευτικό ρόλο, καθώς περιλαμβάνουν και δικαιοδοτικές αρμοδιότητες σε ζητήματα οικογενειακού και αστικού δικαίου για τα μέλη της μειονότητας που το επιλέγουν, στο πλαίσιο εφαρμογής της Σαρίας (ισλαμικού δικαίου), η οποία από το 2017 έχει καταστεί προαιρετική. Από τη δεκαετία του 1990, ωστόσο, έχει διαμορφωθεί ένα παράλληλο σχήμα με πρόσωπα που αυτοπροσδιορίζονται ως «εκλεγμένοι» μουφτήδες, χωρίς θεσμική αναγνώριση.
Ποιοι είναι οι ψευδομουφτήδες και πώς δρουν στη Δυτική Θράκη
Το φαινόμενο των ψευδομουφτήδων εμφανίστηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την καθιέρωση του διορισμού των μουφτήδων από το ελληνικό κράτος. Στην Κομοτηνή, ο Ιμπραήμ Σερήφ, και στην Ξάνθη, ο Αχμέτ Μετέ -ο οποίος απεβίωσε το 2022 και τον οποίο διαδέχθηκε ο Μουσταφά Τραμπά- αποτέλεσαν τις βασικές μορφές αυτής της παράλληλης δομής.
Η ανάδειξη των προσώπων αυτών έγινε εκτός θεσμικού πλαισίου, κυρίως μέσα από διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα στα μειονοτικά χωριά , και από την αρχή προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς θεωρήθηκε ότι συνιστά αντιποίηση θρησκευτικής αρχής. Η υπόθεση απέκτησε σύντομα και νομική διάσταση, με ποινικές διώξεις σε βάρος των ίδιων των αυτοαποκαλούμενων μουφτήδων, οι οποίοι στη συνέχεια προσέφυγαν και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι ψευδομουφτήδες διατήρησαν παρουσία στη δημόσια ζωή της μειονότητας. Συμμετείχαν σε συλλογικά όργανα, όπως η λεγόμενη Συμβουλευτική Επιτροπή της Τουρκικής Μειονότητας Δυτικής Θράκης, μέσω της οποίας διατυπώνονται θέσεις και αιτήματα, τα οποία, σύμφωνα με τους επικριτές της, ευθυγραμμίζονται με την πάγια ρητορική της τουρκικής διπλωματίας.
Συγκεκριμένα περιστατικά καταδεικνύουν τις εντάσεις που κατά καιρούς προκύπτουν, αλλά και μια διαχρονική προσπάθεια υποκατάστασης του ρόλου των επίσημων μουφτειών από τους ψευδομουφτήδες, τουλάχιστον σε τμήμα της μειονότητας. Η πραγματικότητα, όπως επισημαίνουν γνώστες της περιοχής, είναι ότι οι ψευδομουφτήδες διατηρούν σε αρκετές περιπτώσεις ισχυρή επιρροή στο παρασκήνιο, διαθέτοντας περισσότερους μηχανισμούς και πόρους για να επηρεάζουν ένα σημαντικό μέρος της μειονότητας, χωρίς αυτό να αφορά το σύνολό της.
Το 2016, στην κηδεία μουσουλμάνου στρατιώτη στη Γλαύκη Ξάνθης, σημειώθηκε επεισόδιο ανάμεσα σε υποστηρικτές του Αχμέτ Μετέ και τον νόμιμο μουφτή, με αποτέλεσμα να διακοπεί η τελετή. Η ένταση προκλήθηκε όταν ο Αχμέτ Μετέ επιχείρησε να παραγκωνίσει τον νόμιμο τοποτηρητή μουφτή Ξάνθης, Μεχμέτ Εμίν Σινίκογλου, ο οποίος βρισκόταν εκεί για να τελέσει την εξόδιο ακολουθία με τις προβλεπόμενες στρατιωτικές τιμές, αναδεικνύοντας με σαφή τρόπο τη σύγκρουση των δύο παράλληλων δομών.
Δεν ήταν λίγες, άλλωστε, οι περιπτώσεις όπου οργανώθηκαν ξεχωριστές θρησκευτικές τελετές κατά τη διάρκεια διαφόρων μουσουλμανικών εορτών, πέρα από εκείνες των επίσημων μουφτειών, με αποτέλεσμα να λειτουργούν στην πράξη δύο παράλληλα σχήματα μέσα στην ίδια κοινότητα.
Ο Ιμπραήμ Σερήφ έχει, επίσης, κατά καιρούς βρεθεί στο επίκεντρο για δημόσιες παρεμβάσεις με πολιτικό περιεχόμενο. Σε εκδηλώσεις στην Κομοτηνή, παρουσία Τούρκων αξιωματούχων, έχει διατυπώσει θέσεις για ζητήματα μειονότητας και ελληνοτουρκικών σχέσεων που προκάλεσαν αντιδράσεις στην ελληνική πλευρά.
Παράλληλα, οι ψευδομουφτήδες διατηρούν επαφές με Τούρκους αξιωματούχους και έχουν εμφανιστεί σε συναντήσεις με την πολιτική ηγεσία της Τουρκίας, γεγονός που ενισχύει την εικόνα τους ως διαύλων επικοινωνίας με την Άγκυρα.
Στο εσωτερικό της Θράκης, η δράση τους συνδέεται με προσπάθειες επιρροής μεσω της διδασκαλίας σε τεμένη, θρησκευτικά σχολεία και μέσω των επαφών που έχουν με τις τοπικές κοινότητες. Στον αντίποδα, η δραστηριότητά τους, όταν αποκτά πολιτικά χαρακτηριστικά, έχει κατά καιρούς δημιουργήσει εντάσεις και προσχώματα στην παραδοσιακά ομαλή συνύπαρξη χριστιανών και μουσουλμάνων στην περιοχή, χωρίς ωστόσο να την ανατρέπει συνολικά.
Η υπόθεση των Αλεβιτών
Σε αυτό το πλαίσιο, η υπόθεση των Αλεβιτών αποτελεί ένα πρόσφατο παράδειγμα της ευρύτερης εικόνας. Πρόκειται για μια ιδιαίτερη θρησκευτική ομάδα εντός της μειονότητας, με διαφορετική ταυτότητα από το σουνιτικό Ισλάμ. Η θεσμική αναγνώρισή τους στην Ελλάδα προκάλεσε την έντονη αντίδραση της Άγκυρας, η οποία επιδιώκει τη διατήρηση ενιαίας εκπροσώπησης της μειονότητας. Σε αυτό το κλίμα, η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι, σε σύντομο χρονικό διάστημα, η τουρκική πλευρά έχει επανέλθει επανειλημμένα σε ζητήματα που αφορούν τη μειονότητα.
Τρεις δεκαετίες μετά την εμφάνισή τους, οι ψευδομουφτήδες εξακολουθούν να αποτελούν έναν παράγοντα που επηρεάζει τόσο την εσωτερική λειτουργία της μειονότητας όσο και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Το ζήτημα επανέρχεται περιοδικά, κυρίως σε περιόδους έντασης, λειτουργώντας ως ένδειξη των ευρύτερων ισορροπιών στη Θράκη.