Η «σκληρή Αμερικανίδα», η γυναίκα του Ανδρέα, η φεμινίστρια, η απατημένη σύζυγος, η μητέρα μιας πολιτικής δυναστείας. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου πέθανε λίγο πριν κλείσει τα 103, αφήνοντας πίσω της μια ζωή πολύ πιο σύνθετη από τον μύθο που χτίστηκε γύρω της.
Για δεκαετίες οι Έλληνες πίστευαν ότι γνώριζαν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Την είχαν δει δίπλα στον Ανδρέα, πίσω του, κάποτε απέναντί του. Στο Καστρί, στις συγκεντρώσεις του ΠΑΣΟΚ, στις περιοδείες της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας που ίδρυσε η ίδια, κυρίως στα πρωτοσέλιδα. Ήταν η Αμερικανίδα που βρέθηκε στην καρδιά της ισχυρότερης ίσως πολιτικής οικογένειας της Μεταπολίτευσης, η σύζυγος του πολιτικού που καθόρισε μια εποχή και που η σκιά του συνεχίζει να είναι υπολογίσιμη, η μητέρα ενός ακόμη πρωθυπουργού και, στο τέλος του γάμου της, η εγκαταλειμμένη γυναίκα μιας ερωτικής ιστορίας που μετατράπηκε σε εθνικό θέαμα.
Την είπαν δυνατή, ψυχρή, σκληρή, φιλόδοξη, χειραφετημένη, της απέδωσαν επιρροή πάνω στον Ανδρέα, της χρέωσαν εξουσία επειδή βρισκόταν κοντά στην εξουσία, την έκαναν στόχο επειδή ήταν Παπανδρέου και αργότερα την κοίταξαν μέσα από εκείνο το περίεργο μείγμα οίκτου, περιέργειας και χαιρεκακίας που επιφυλάσσει η κοινή γνώμη στην απατημένη σύζυγο ενός ισχυρού άνδρα. Κάπως έτσι, γύρω από τη Μαργαρίτα δημιουργήθηκε ένας σκληρός μύθος.
Αν όμως αφαιρέσει κανείς από πάνω της, ένα ένα, τα στρώματα αυτής της δημόσιας εικόνας, απομένει μια ιστορία πολύ πιο ενδιαφέρουσα από εκείνη της «γυναίκας του Ανδρέα». Μια γυναίκα που έφτασε στην Ελλάδα ως ξένη (γεννήθηκε στο Όουκ Παρτ του Ιλινόις, έξω από το Σικάγο, στις 30 Σεπτεμβρίου 1923) και είδε έκπληκτη συνήθειες και πρακτικές που οι Ελληνίδες είχαν εκπαιδευτεί να θεωρούν φυσιολογικές. Που μπήκε σε έναν μεγάλο έρωτα και έζησε μέχρι τέλους την οδυνηρή διάλυσή του. Που αγωνίστηκε για την οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών και χρειάστηκε κάποτε να παραδεχτεί ότι η ίδια δεν την είχε εξασφαλίσει. Που έζησε εξορία, δικτατορία, εκλογικούς θριάμβους, εξουσία, οικογενειακές ρήξεις και πολιτικές επιθέσεις και, όταν πια έγραψε τη δική της ιστορία, δεν επιχείρησε να εμφανιστεί καλύτερη απ' ό,τι υπήρξε.
«Μια εντυπωσιακή πυρόξανθη βόρεια»
Ο Νίκος Παπανδρέου έχει αφήσει μία από τις ωραιότερες περιγραφές της μητέρας του στο βιβλίο του «Δέκα μύθοι και μια ιστορία»: «μια εντυπωσιακή πυρόξανθη βόρεια», μια γυναίκα που είχε μάθει από τον πατέρα της να δουλεύει σκληρά, να κρατά το μέτωπό της καθαρό και να μη γκρινιάζει για τον καιρό.
Η Μάργκαρετ Τσαντ ήταν η μεγαλύτερη από πέντε αδελφές. Μεγάλωσε στις μεσοδυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, σπούδασε αρχικά δημοσιογραφία και στη συνέχεια Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα. Πολύ πριν γνωρίσει τους Παπανδρέου είχε πάρει μια πρώτη, ιδιόρρυθμη γεύση πολιτικής. Σε παλιά συνέντευξή της θυμόταν ότι, σε ηλικία περίπου δώδεκα ετών, βοηθούσε τον παππού της, έναν υδραυλικό με σοσιαλιστικές ιδέες που αποφάσισε να κατέβει στις εκλογές για τη Γερουσία του Ιλινόις, γράφοντας κείμενα για την προεκλογική του εκστρατεία. Ο παππούς έχασε.
Όμως και η Ελλάδα υπήρχε στη ζωή της πολύ πριν τον Ανδρέα. Στο βιβλίο της «Έρωτας και εξουσία» (εκδόσεις Πατάκη) θυμάται τον εαυτό της μικρό κορίτσι στο δημόσιο σχολείο Ουάσινγκτον. Η δασκάλα της, η δεσποινίς Κοέν, μίλησε στην τάξη για την Ακρόπολη και για μια μακρινή χώρα που ονομαζόταν «λίκνο της δημοκρατίας». Η μικρή Μαργαρίτα, που έως τότε πίστευε ότι η Αμερική είχε εφεύρει τη δημοκρατία, ζωγράφισε για έναν σχολικό διαγωνισμό την Ακρόπολη να απλώνεται, εντελώς λανθασμένα, πάνω στα γαλανά νερά του Αιγαίου. Κέρδισε τον διαγωνισμό. Χρόνια αργότερα θα ερχόταν να ζήσει μέσα στην πολιτική ιστορία εκείνης της χώρας.
Ένας οδοντίατρος, ένα δείπνο και ο Ανδρέας
Η γνωριμία με τον Ανδρέα Παπανδρέου έγινε το 1948 στη Μινεσότα και ο Νίκος Παπανδρέου, στον πρόλογο του «Έρωτας και εξουσία», την τοποθετεί στην αίθουσα αναμονής ενός οδοντιατρείου. Περιγράφει άλλωστε ολόκληρο το βιβλίο της μητέρας του ως την ιστορία «ενός μεγάλου έρωτα» μιας Αμερικανίδας από το Σικάγο για τον άνδρα που γνώρισε εκεί.
Στον πρόλογο του βιβλίου της μητέρας του, γράφει ότι η Μαργαρίτα «δεν κρύβει τίποτα», ακόμη κι όταν όσα γράφει δεν είναι τα ευκολότερα πράγματα που μπορεί να διαβάσει ένας γιος για τους γονείς του.
Παντρεύτηκαν το 1951. Απέκτησαν τέσσερα παιδιά, τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο. Έζησαν στη Μινεσότα, στην Καλιφόρνια και τελικά εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα. Για τη Μαργαρίτα η προσαρμογή δεν ήταν αυτονόητη, η ίδια μάλιστα περιέγραφε τον εαυτό της ως μια πρακτική και προσγειωμένη γυναίκα των μεσοδυτικών πολιτειών. Κι όμως, σε ένα από τα πρώτα της ταξίδια στην Ελλάδα, στις Σπέτσες, ξαπλωμένη δίπλα στη θάλασσα, ένιωσε, όπως έγραψε, ότι γινόταν ένα με το νερό, τους βράχους και τον ουρανό. Η Ελλάδα, έλεγε, άρχισε τότε κατά κάποιον τρόπο να γίνεται «σπίτι». Το σπίτι αυτό όμως ήταν μια χώρα όπου η θέση της γυναίκας την ξένιζε βαθιά.
Οι γυναίκες που δεν μπορούσαν απλώς να φύγουν από το σπίτι
Όταν η Αμερικανίδα φεμινίστρια Άντρεα Ντουόρκιν τη συνάντησε το 1982 για μια μεγάλη συζήτηση που δημοσιεύτηκε τον επόμενο χρόνο στο περιοδικό Ms., η Μαργαρίτα θυμήθηκε τα πρώτα της χρόνια στην Ελλάδα. Οι γυναίκες που είχε συναντήσει εδώ, είπε, δεν ήταν απλώς πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Ήταν ακόμη πιο κάτω. Και εκεί, εξηγούσε στην Ντουόρκιν, βρισκόταν η αρχή της δικής της πολιτικής μάχης. Ο άνδρας ήταν ο αρχηγός της οικογένειας, η προίκα παρέμενε θεσμός, η ισότητα των συζύγων δεν ήταν δεδομένη, τα δικαιώματα της μητέρας απέναντι στα παιδιά της δεν ήταν εκείνα του πατέρα.
Η δικτατορία του 1967 παρεμβάλλεται βίαια στη ζωή τους. Ο Ανδρέας συλλαμβάνεται και φυλακίζεται, η οικογένεια βρίσκεται υπό στενή παρακολούθηση και, μετά την απελευθέρωσή του, εγκαταλείπει την Ελλάδα. Η Μαργαρίτα καταγράφει όσα έζησε στο «Nightmare in Athens» («Εφιάλτης στην Αθήνα»), που εκδίδεται στις ΗΠΑ το 1970 από τον Prentice-Hall: μια προσωπική μαρτυρία για το πραξικόπημα, τη σύλληψη του Ανδρέα και τη ζωή της οικογένειας κάτω από τη δικτατορία, αλλά και ένα ανοιχτά πολιτικό βιβλίο εναντίον της χούντας και της αμερικανικής στάσης απέναντί της.
Έναν χρόνο αργότερα, όταν καταθέτει σε υποεπιτροπή της αμερικανικής Βουλής για την κατάσταση στην Ελλάδα, το επίσημο Congressional Record την παρουσιάζει πλέον και με μια δική της ιδιότητα: «συγγραφέας του “Nightmare in Athens”».
Στις 15 Σεπτεμβρίου 1976 μια ομάδα γυναικών με επικεφαλής τη Μαργαρίτα ιδρύει την Ένωση Γυναικών Ελλάδας. Η ίδια η ΕΓΕ καταγράφει σήμερα στην ιστορία της ότι ξεκίνησε ως «αυτόνομη, ανεξάρτητη γυναικεία οργάνωση», με στόχο τη νομική κατοχύρωση αλλά και την πραγματική εφαρμογή της ισότητας των φύλων. Η Μαργαρίτα θα παραμείνει πρόεδρός της επί οκτώ χρόνια. Και θα γυρίσει την Ελλάδα.
Μια άλλη Μαργαρίτα στη Λέσβο
Από εκείνη την περίοδο σώζεται μια εικόνα που δεν ταιριάζει πολύ με τη μεταγενέστερη καρικατούρα της ψυχρής Αμερικανίδας. Το 1983 η δημοσιογράφος Φίλις Θερού της Christian Science Monitor ακολουθεί τη Μαργαρίτα στη Λέσβο και καταγράφει μια σκηνή στην Πέτρα που λέει πολλά για τη θέση των γυναικών εκείνη την εποχή.
Εκεί γιορτάζεται η δημιουργία του πρώτου γυναικείου αγροτουριστικού συνεταιρισμού και, όταν η Θερού ρωτά τις γυναίκες τι σκοπεύουν να κάνουν με τα χρήματα που θα κερδίζουν, μια ηλικιωμένη απαντά: «Θα φτιάξουμε τα σπίτια μας, θα αγοράσουμε μερικά φορέματα και θα ταξιδέψουμε». «Και οι άνδρες σας συμφωνούν;», τις ρωτά. Η απάντηση δεν είναι ένα απλό ναι ή όχι· ακολουθεί μια ολόκληρη συζήτηση για το ποιος αποφασίζει μέσα στην οικογένεια και τι σημαίνει για αυτές τις γυναίκες να αποκτούν για πρώτη φορά δικό τους εισόδημα.
Την ίδια ημέρα η Μαργαρίτα μιλά για αντισύλληψη, συναντά γυναίκες της ΕΓΕ και το βράδυ καταλήγει σε μια ταβέρνα, όπου σηκώνεται και χορεύει μαζί με τους άνδρες του χωριού. Η Θερού παρατηρεί ότι ξέρει τα βήματα. Μια εικόνα αρκετά διαφορετική από εκείνη της ψυχρής, απόμακρης Αμερικανίδας που είχε ήδη αρχίσει να σχηματίζεται γύρω της.
Κάπως έτσι τη θυμάται και η δημοσιογράφος Όλγα Μπακομάρου από μια συνάντησή τους στο Καστρί: «πανύψηλη, γελαστή και ξαναμμένη», ντυμένη σαν να είχε μόλις επιστρέψει από εκδρομή, να μπαίνει στο σαλόνι και να ρωτά τη δημοσιογράφο αν θέλει κρασί. Η εικόνα απέχει πολύ από τη «σιδηρά κυρία» που είχε αρχίσει ήδη να κατασκευάζεται γύρω της.
Η ΕΓΕ, το ΠΑΣΟΚ και οι άλλες φεμινίστριες
Δεν χρειάζεται όμως να εξωραΐσουμε τη σχέση της Μαργαρίτας με το γυναικείο κίνημα για να αναγνωρίσουμε τη σημασία της. Η ΕΓΕ είχε στενή πολιτική συγγένεια με τον χώρο του ΠΑΣΟΚ και οι σχέσεις της με τις αυτόνομες φεμινιστικές ομάδες της εποχής δεν ήταν πάντοτε ανέφελες. Για ένα κομμάτι του αυτόνομου κινήματος, η θέση της συζύγου του πρωθυπουργού στην ηγεσία μιας μαζικής γυναικείας οργάνωσης δημιουργούσε από μόνη της ερωτήματα.
Μια γυναίκα του αυτόνομου φεμινιστικού κινήματος, σε προφορική μαρτυρία που έχει καταγραφεί στο αρχείο Istorima, θυμάται την ΕΓΕ να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο κόμμα και στον αυτόνομο φεμινισμό. Θυμάται όμως επίσης τη Μαργαρίτα να αναγνωρίζει δημόσια ότι οι γυναίκες του αυτόνομου κινήματος βρίσκονταν πιο μπροστά φεμινιστικά από τις γυναίκες της δικής της οργάνωσης.
Οι αλλαγές που ακολούθησαν στις αρχές της δεκαετίας του '80 ήταν μεγάλες: νέο Οικογενειακό Δίκαιο, ισότητα των συζύγων, κατάργηση της προίκας, αλλαγές στη γονική μέριμνα, πολιτικός γάμος. Η ΕΓΕ υπήρξε μέρος της πίεσης που ασκήθηκε για αυτές τις μεταρρυθμίσεις. Και η Μαργαρίτα είχε αποκτήσει κάτι που στην αρχή της ζωής της στην Ελλάδα δεν είχε: δική της δημόσια φωνή.
Η φεμινίστρια και οι απιστίες
Εδώ όμως η ιστορία της γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Γιατί η γυναίκα που μιλούσε στις Ελληνίδες για χειραφέτηση χρειάστηκε κάποια στιγμή να κοιτάξει τη δική της ζωή και να αναγνωρίσει ότι ούτε εκείνη είχε καταφέρει να εφαρμόσει όλα όσα υποστήριζε. Ο γάμος με τον Ανδρέα κράτησε σχεδόν τέσσερις δεκαετίες. Ήταν γάμος έρωτα, παιδιών, πολιτικής, εξορίας, επιστροφής, κοινών περιπετειών και εξουσίας. Ήταν επίσης ένας γάμος με απιστίες.
Στο «Έρωτας και εξουσία» μίλησε για τις απιστίες του Ανδρέα αλλά και για τη δική της εξωσυζυγική σχέση, για τη ζήλια, το σεξ, τον θυμό, την εξάρτηση, τον φόβο της διάλυσης της οικογένειας. Σε μια ημερολογιακή εγγραφή του Μαΐου του 1987 προσπαθεί να συνετίσει τον εαυτό της, να συνεχίσει τις δραστηριότητές της, να αδιαφορήσει. Και ύστερα η ψυχραιμία καταρρέει μέσα σε μια ερώτηση: «Εύκολο στα λόγια. Αλλά πώς θα το αντέξει το στομάχι μου;»
Όταν ο γάμος της κατέρρεε, συνειδητοποίησε ότι είχε κάνει ακριβώς αυτό από το οποίο προειδοποιούσε τις άλλες γυναίκες: δεν είχε δική της δουλειά, δική της σύνταξη, την οικονομική ανεξαρτησία που θεωρούσε προϋπόθεση ελευθερίας.
«Ο φεμινισμός δεν σε βοηθάει να μην αγαπάς έναν άνδρα»
Σε συνέντευξή της στην Όλγα Μπακομάρου, μιλώντας για τον χωρισμό, επέμενε ότι η απόφαση ήταν δική της και ότι είχε προηγηθεί μια επώδυνη εσωτερική διαδικασία. Είχε προσπαθήσει να κρατήσει την οικογένεια μαζί, ενώ είπε «Ο φεμινισμός δεν σε βοηθάει να μην αγαπάς έναν άνδρα».Οι φεμινίστριες, εξηγούσε, έχουν αισθήματα και μπορούν να αγαπούν βαθιά όπως όλες οι γυναίκες.Και πρόσθετε για τον άνθρωπο με τον οποίο είχε μοιραστεί σχεδόν σαράντα χρόνια:«Ο Ανδρέας δεν ήταν ένας τυχαίος άνδρας».
Η σχέση του Ανδρέα Παπανδρέου με τη Δήμητρα Λιάνη, το διαζύγιο από τη Μαργαρίτα το 1989 και ο γάμος που ακολούθησε έπαψαν γρήγορα να αποτελούν ιδιωτική υπόθεση. Η Ελλάδα παρακολουθούσε έναν γάμο να διαλύεται περίπου σαν να της ανήκε.
Η Μαργαρίτα που είχε περάσει χρόνια προσπαθώντας να μετακινήσει τη συζήτηση από το «τίνος γυναίκα είσαι» στο «ποια είσαι» βρέθηκε στην πιο πολυσυζητημένη στιγμή της ζωής της να ορίζεται ακριβώς από τον άνδρα που την εγκατέλειπε. Έγινε η απατημένη σύζυγος.
Πόσο σκληρή ήταν τελικά η «σκληρή Μαργαρίτα»;
Η εικόνα της δυνατής, οργανωτικής Αμερικανίδας είχε πλέον εδραιωθεί. Μια γυναίκα που, σύμφωνα με τον δημόσιο μύθο, ήξερε να κινεί νήματα, επηρέαζε τον Ανδρέα και δεν συγχωρούσε εύκολα.
Η ίδια καταλάβαινε ότι η οικογένεια αποτελούσε πολιτικό στόχο. Ήδη το 1983 εξηγούσε στη Christian Science Monitor ότι, αν κάποιος ήθελε να χτυπήσει τον Ανδρέα, ένας τρόπος ήταν να επιτεθεί στην ίδια ή στα παιδιά τους. Είχε μάθει, έλεγε, να το αγνοεί.
Αλλά οι μαρτυρίες των παιδιών της χαλούν και πάλι λίγο την εικόνα. Ο Νίκος θυμάται ότι η μητέρα του συνήθιζε να βάζει ένα μαγνητόφωνο όταν συγκεντρωνόταν η οικογένεια γύρω από το τραπέζι και να ηχογραφεί τις φωνές τους. Ο ίδιος ο Νίκος δεν εξωραΐζει εκείνα τα χρόνια. Έχει πει ότι τα παιδιά «μεγάλωσαν στον αυτόματο», καθώς και οι δύο γονείς ήταν διαρκώς απορροφημένοι από τη δημόσια ζωή. Για τη σχέση τους επίσης δεν κατασκευάζει οικογενειακό παραμύθι. Η αγάπη και ο πόνος, είπε, είναι και τα δύο μέρος μιας σχέσης.
Οι μύθοι δεν τελείωσαν με τον Ανδρέα
Το 2012 το όνομά της συνδέθηκε δημοσίως με τον περίφημο λογαριασμό των περίπου 550 εκατομμυρίων δολαρίων που σχετιζόταν με τη λίστα Λαγκάρντ. Η ίδια αντέδρασε οργισμένα, αρνήθηκε οποιαδήποτε σχέση και προσέφυγε στη Δικαιοσύνη. Αργότερα δημοσιοποίησε έγγραφο του ΣΔΟΕ σύμφωνα με το οποίο το όνομά της δεν περιλαμβανόταν στη λίστα ούτε είχε προκύψει στοιχείο που να τη συνδέει με αυτήν.
Χρόνια αργότερα ο Νίκος Παπανδρέου απάντησε στον μύθο των αμύθητων χρημάτων με μια σχεδόν πεζή εικόνα. Η μητέρα του, είπε, ζούσε μαζί με τον Γιώργο Παπανδρέου σε ένα νοικιασμένο διαμέρισμα στο Παλαιό Φάληρο.
Ήταν μία ακόμη απόσταση ανάμεσα στη Μαργαρίτα Παπανδρέου και σε όσα κατά καιρούς είχαν ειπωθεί γι’ αυτήν. Έπειτα από έναν αιώνα σχεδόν ζωής, το επίθετο Παπανδρέου παραμένει αναπόσπαστο από την ιστορία της. Δεν αρκεί όμως για να την αφηγηθεί. Ίσως αυτό να είναι και το πιο δίκαιο τέλος για μια γυναίκα που όλοι νόμιζαν ότι γνώριζαν.