Τρία χρόνια μετά την τραγωδία των Τεμπών, η υπόθεση δεν εξελίσσεται μόνο στις δικαστικές αίθουσες αλλά και μέσα από τα πρόσωπα που βρέθηκαν, χωρίς να το επιδιώξουν, στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής.
Τρία χρόνια μετά τη νύχτα που στα Τέμπη σταμάτησε ο χρόνος για δεκάδες οικογένειες, η ελληνική κοινωνία δεν θυμάται μόνο το δυστύχημα. Θυμάται πρόσωπα. Πρόσωπα που αρχικά εμφανίστηκαν ως γονείς μέσα σε μια αδιανόητη απώλεια και που, σχεδόν ανεπαίσθητα, μετατράπηκαν σε δημόσιες φιγούρες ενός παρατεταμένου εθνικού τραύματος.
Η Μαρία Καρυστιανού, ο Πάνος Ρούτσι και ο Νίκος Πλακιάς δεν ξεκίνησαν από διαφορετικές αφετηρίες. Όλοι βρέθηκαν στο ίδιο σημείο μηδέν: την απώλεια παιδιών. Τρία χρόνια αργότερα, όμως, οι διαδρομές τους μοιάζουν παράλληλες — όχι γιατί συγκλίνουν, αλλά γιατί απομακρύνονται χωρίς να τέμνονται. Η ιστορία τους δεν είναι μόνο προσωπική. Είναι η ιστορία του πώς μια τραγωδία μετατρέπεται σταδιακά σε δημόσια και τελικά πολιτική υπόθεση.
Ολοι μαζί τους πρώτους μήνες μετά το δυστύχημα
Τους πρώτους μήνες μετά το δυστύχημα, οι συγγενείς εμφανίζονταν σχεδόν ως ένα σώμα. Οι παρεμβάσεις είχαν κοινό τόνο: δικαιοσύνη, αλήθεια, ευθύνη. Δεν υπήρχαν ακόμη στρατηγικές ούτε διαφοροποιήσεις. Υπήρχε μόνο η ανάγκη να απαντηθεί το «γιατί». Η κοινωνία αναγνώρισε στους γονείς έναν ιδιαίτερο ηθικό ρόλο. Οι παρεμβάσεις τους δεν αντιμετωπίζονταν ως πολιτικές πράξεις αλλά ως ανθρώπινες μαρτυρίες. Η ενότητα εκείνης της περιόδου βασιζόταν περισσότερο στο πένθος παρά σε κοινή στρατηγική.
Με τον χρόνο, όμως, το αίτημα της δικαιοσύνης άρχισε να αποκτά διαφορετικές ερμηνείες. Για κάποιους σήμαινε θεσμική πίεση. Για άλλους δημόσια κινητοποίηση. Για άλλους επιμονή στη δικαστική διαδικασία χωρίς πολιτική μετάφραση. Εκεί όπου το κοινό πένθος άρχισε να αποκτά διαφορετικές φωνές.
Από πρόσωπα καθολικής συμπάθειας σε φορείς διαφορετικών προσδοκιών
Καθώς περνούσε ο χρόνος, άλλαζε και ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβανόταν τους συγγενείς των θυμάτων. Από πρόσωπα καθολικής συμπάθειας μετατράπηκαν σταδιακά σε φορείς διαφορετικών προσδοκιών. Μέρος της κοινής γνώμης αναζητούσε σε αυτούς τη συνέχιση μιας ηθικής πίεσης προς το πολιτικό σύστημα, ενώ ένα άλλο μέρος άρχισε να αντιμετωπίζει με επιφύλαξη κάθε δημόσια παρέμβαση που έμοιαζε να υπερβαίνει το αυστηρά δικαστικό πεδίο. Η μετατόπιση αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα μιας στιγμής, αλλά της διάρκειας: όσο η τραγωδία παρέμενε ανοιχτή, τόσο οι ίδιοι οι συγγενείς καλούνταν —πιθανά άθελά τους— να διαχειριστούν έναν δημόσιο ρόλο που δεν είχαν επιλέξει.
Μαρία Καρυστιανού: Η αλλαγή στη δημόσια παρουσίας της και ο δρόμος της πολιτικής
Η Μαρία Καρυστιανού αναδείχθηκε νωρίς ως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα των συγγενών των θυμάτων. Μέσα από τον σύλλογο ανέλαβε ενεργό ρόλο εκπροσώπησης, επιχειρώντας να οργανώσει τη διεκδίκηση σε θεσμικό επίπεδο και να διατηρήσει το ζήτημα στην επικαιρότητα. Η επιλογή διεθνοποίησης της υπόθεσης, με παρεμβάσεις σε ευρωπαϊκούς θεσμούς και εμφανίσεις εκτός Ελλάδας, ενίσχυσε την απήχησή της. Ταυτόχρονα άλλαξε και τη φύση της δημόσιας παρουσίας της, καθώς ο λόγος της μετατοπιζόταν από την προσωπική απώλεια σε ζητήματα θεσμικής ευθύνης και πολιτικής λογοδοσίας.
Όσο η δημόσια ορατότητά της διευρυνόταν, τόσο ενισχύονταν και τα σενάρια για πιθανή πολιτική της πορεία. Η αυξανόμενη προβολή δημιούργησε ανησυχία σε μέρος των συγγενών ότι ο σύλλογος κινδύνευε να ταυτιστεί με μια μελλοντική πολιτική διαδρομή. Η βασική σύγκρουση που ακολούθησε δεν αφορούσε την αναζήτηση δικαιοσύνης — στην οποία όλοι παρέμεναν ενωμένοι — αλλά το αν και κατά πόσο η ηθική ισχύς της τραγωδίας μπορούσε να μεταφερθεί στο πεδίο της ενεργού πολιτικής. Καθώς τα σενάρια δημιουργίας κόμματος πλήθαιναν, διατυπώθηκαν ενστάσεις ότι ο σύλλογος χρησιμοποιείται, ως πολιτικό εφαλτήριο.
Η κρίση εμπιστοσύνης κορυφώθηκε με εσωτερικές αντιπαραθέσεις στη διοίκηση και κατέληξε στην παραίτησή της, γεγονός που σηματοδότησε το τέλος της ενιαίας εκπροσώπησης των συγγενών.
Ούτως ή άλλως η προοπτική της δημιουργίας ενός πολιτικού φορέα είχε αποκτήσει σαφή μορφή καιρό πριν την παραίτηση , με την ίδια να υποστηρίζει ότι η δικαίωση δεν μπορεί να εξαντληθεί μόνο στη δικαστική διαδικασία.
Στο προσκήνιο είχαν εμφανιστεί ήδη και πρόσωπα του στενού της κύκλου, με τη δικηγόρο Μαρία Γρατσία να αναφέρεται σε δημοσιογραφικά ρεπορτάζ ως συνεργάτιδα εμπιστοσύνης με αυξημένο οργανωτικό ρόλο.
Παράλληλα οι δημόσιες αντιπαραθέσεις, όπως εκείνη με τον πολιτικό αναλυτή Νίκο Καραχάλιο, ενέταξαν πλέον την παρουσία της σε πεδίο καθαρής πολιτικής αντιπαράθεσης . Την ίδια περίοδο προκάλεσαν συζήτηση και δημοσιεύματα που αναφέρονταν σε προσωπικές πνευματικές αναζητήσεις της και σε σχέση με μοναστική μορφή συριακής καταγωγής, θέμα που αξιοποιήθηκε στον δημόσιο διάλογο τόσο από επικριτές όσο και από υποστηρικτές της.
Ταυτόχρονα , δηλώσεις της για ευρύτερα κοινωνικά και εθνικά ζητήματα —όπως το δημογραφικό, οι αμβλώσεις και ζητήματα ελληνοτουρκικών σχέσεων— προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και συνέβαλαν στη μετατόπιση της δημόσιας συζήτησης γύρω από το πρόσωπό της πέρα από την τραγωδία των Τεμπών. Η μετάβαση είχε πλέον ολοκληρωθεί: από εκπρόσωπος ενός συλλογικού πένθους, η Καρυστιανού αντιμετωπιζόταν ως πολιτικό πρόσωπο υπό διαμόρφωση.
Ενταση μεταξύ της Μ. Καρυστιανού και άλλων οικογενειών μετά το βίντεο που ανέβασε για τα 3 χρόνια από την τραγωδία
Το πιο πρόσφατο επεισόδιο έντασης μεταξύ της Μαρίας Καρυστιανού και άλλων οικογενειών θυμάτων των Τεμπών προκλήθηκε μετά τη δημοσιοποίηση βίντεο για τη συμπλήρωση τριών χρόνων από την τραγωδία, το οποίο περιείχε ιδιαίτερα σκληρές εικόνες. Ο νέος πρόεδρος του Συλλόγου Συγγενών Θυμάτων, Παύλος Ασλανίδης, μετέφερε ότι πολλοί γονείς που το παρακολούθησαν σοκαρίστηκαν και εξέφρασαν έντονη δυσαρέσκεια, θεωρώντας πως το υλικό ήταν υπερβολικά βαρύ και συναισθηματικά επώδυνο, ειδικά για τις οικογένειες που συνεχίζουν να πενθούν. Όπως ανέφερε, ακόμη και συγγενείς που είχαν ήδη βιώσει τη διαδικασία μνήμης των παιδιών τους λύγισαν βλέποντας εικόνες που δεν είχαν ξαναδεί, ενώ έθεσε και ζήτημα για το αν υπήρχε συναίνεση στη χρήση ηχητικών αποσπασμάτων. Το περιστατικό ανέδειξε για ακόμη μία φορά τις διαφορετικές προσεγγίσεις και τις εσωτερικές διαφωνίες μεταξύ των οικογενειών σχετικά με τον τρόπο δημόσιας διαχείρισης της μνήμης και της διεκδίκησης δικαιοσύνης για το δυστύχημα στα Τέμπη.
Πάνος Ρούτσι: Η απεργία πείνας στο Σύνταγμα που απέκτησε ευρύτερη πολιτική διάσταση
Η διαδρομή του Πάνου Ρούτσι ακολούθησε μια διαφορετική τροχιά , επιλέγοντας μια μορφή ακτιβισμού για την προώθηση των αιτημάτων του . Η απεργία πείνας που πραγματοποίησε μπροστά στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη ξεκίνησε ως προσωπικό αίτημα για την εκταφή του παιδιού του, ώστε —όπως ο ίδιος υποστήριζε— να διαπιστωθούν πλήρως οι συνθήκες θανάτου. Η Δικαιοσύνη έκανε δεκτό το αίτημα της εκταφής, εξέλιξη που παρουσιάστηκε τότε ως σημαντική δικαίωση του αγώνα του. Ωστόσο, η διαδικασία δεν προχώρησε άμεσα και μέχρι σήμερα παραμένει σε εκκρεμότητα, γεγονός που τροφοδότησε τη δημόσια δυσπιστία που ο ίδιος εξέφραζε απέναντι στη δικαστική διερεύνηση της υπόθεσης. Σε δημόσιες παρεμβάσεις του δήλωνε ότι δεν εμπιστεύεται πως η αλήθεια μπορεί να αποκαλυφθεί χωρίς συνεχή κοινωνική πίεση.
Η απεργία πείνας απέκτησε ευρύτερη πολιτική διάσταση λόγω του τρόπου με τον οποίο εξελίχθηκε. Η παραμονή του στο Σύνταγμα, με σκηνές και πρόχειρες τέντες και με πολίτες να συγκεντρώνονται καθημερινά γύρω του, δημιούργησε έναν σταθερό χώρο δημόσιας παρουσίας και μνήμης απέναντι από τη Βουλή. Καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη αυτή είχε και η παρουσία της Ζωής Κωνσταντοπούλου, η οποία ανέλαβε τη νομική του εκπροσώπηση ως δικηγόρος, ενώ ταυτόχρονα στήριξε πολιτικά τα αιτήματά του και τα ανέδειξε κοινοβουλευτικά. Η διπλή αυτή σχέση ενίσχυσε τη θεσμική ορατότητα της κινητοποίησης, ενώ παράλληλα προκάλεσε πολιτικές αντιδράσεις από όσους θεωρούσαν ότι η διαμαρτυρία αποκτούσε σαφέστερο κομματικό αποτύπωμα.
Η νομοθετική παρέμβαση για το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη και οι αντιδράσεις
Η συνεχής παρουσία στο Σύνταγμα και η αυξανόμενη προσέλευση πολιτών αποτέλεσαν τελικά την αφορμή για κυβερνητική νομοθετική παρέμβαση, με την οποία η εποπτεία του Μνημείου του Αγνώστου Στρατιώτη μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, με επίκληση της ανάγκης προστασίας ενός χώρου υψηλού εθνικού συμβολισμού. Η απόφαση προκάλεσε έντονη αντιπαράθεση με την αντιπολίτευση, η οποία μίλησε για περιορισμό μορφών διαμαρτυρίας.
Το ζήτημα απέκτησε και εσωτερική διάσταση στη Νέα Δημοκρατία, καθώς η διαχείριση πέρασε στον υπουργό Άμυνας Νίκο Δένδια σε μια περίοδο όπου στον πολιτικό σχολιασμό είχαν ενταθεί τα σενάρια για τις ισορροπίες της επόμενης ημέρας στην κυβερνητική παράταξη. Οι δημόσιες τοποθετήσεις του, με έμφαση ότι δεν μπορεί να απαγορευτεί σε πατέρα να αναζητά απαντήσεις για τον θάνατο του παιδιού του, διαφοροποιήθηκαν σε τόνο από την αρχική κυβερνητική προσέγγιση, όπως καταγράφηκε στον πολιτικό σχολιασμό της περιόδου και όχι ως επίσημη ή δημόσια σύγκρουση.
Η δημόσια παρουσία του Ρούτσι δεν περιορίστηκε στην περίοδο της απεργίας πείνας. Και τους μήνες που ακολούθησαν συνέχισε να παρεμβαίνει ενεργά στην εξέλιξη της υπόθεσης, διατηρώντας υψηλό προφίλ στη δημόσια συζήτηση γύρω από τα Τέμπη. Σε μεταγενέστερη δικαστική διαδικασία που αφορούσε την υπόθεση των λεγόμενων «χαμένων βίντεο» της εταιρείας Interstar σημειώθηκε έντονη αντιπαράθεση μεταξύ του ίδιου και του δικηγόρου Βασίλη Καπερνάρου, ο οποίος εκπροσωπούσε νομικά την εταιρεία. Το επεισόδιο ανέδειξε ότι ο Ρούτσι παρέμενε μια δυναμική και συγκρουσιακή παρουσία στην εξέλιξη της υπόθεσης, συνεχίζοντας να απασχολεί την επικαιρότητα πολύ μετά το τέλος της απεργίας πείνας.
Σε διαφορετική κατεύθυνση ο Νίκος Πλακιάς
Ο Νίκος Πλακιάς κινήθηκε σε διαφορετική κατεύθυνση. Από νωρίς επέλεξε να κρατήσει απόσταση τόσο από τη λογική της πολιτικής εκπροσώπησης όσο και από τη συνεχή κινηματική πίεση. Οι δημόσιες παρεμβάσεις του επικεντρώθηκαν στην ανάγκη ολοκλήρωσης της δικαστικής διαδικασίας χωρίς προεξόφληση συμπερασμάτων, υποστηρίζοντας ότι οι συγγενείς δεν μπορούν να υποκαταστήσουν ούτε τη Δικαιοσύνη ούτε την πολιτική εξουσία.
Η στάση αυτή τον έφερε συχνά σε αντίθεση με το κλίμα έντασης της περιόδου. Άσκησε κριτική τόσο προς κυβερνητικούς χειρισμούς όσο και προς την αντιπολίτευση όταν θεώρησε ότι επιχειρείται πολιτική αξιοποίηση της τραγωδίας.
Στο μεταξύ, η δικαστική διερεύνηση της τραγωδίας εξακολουθεί να εξελίσσεται με ρυθμούς που συχνά προκαλούν αντιδράσεις τόσο από συγγενείς όσο και από πολιτικούς φορείς. Οι καθυστερήσεις, οι τεχνικές πραγματογνωμοσύνες και οι διαφωνίες γύρω από κρίσιμα στοιχεία της δικογραφίας διατηρούν την υπόθεση στο επίκεντρο της επικαιρότητας, υπενθυμίζοντας ότι για τις οικογένειες το δυστύχημα δεν αποτελεί παρελθόν αλλά μια διαδικασία που συνεχίζεται. Η δημόσια παρουσία των προσώπων που αναδείχθηκαν μέσα από την τραγωδία συνδέεται άμεσα με αυτή τη χρονική εκκρεμότητα: όσο η τελική δικαστική κρίση παραμένει ανοιχτή, παραμένει ανοιχτή και η κοινωνική συζήτηση.
Μια διαφορετική κοινωνική στάση
Χωρίς να επιδιώξει ρόλο ηγεσίας, ο Πλακιάς κατέληξε να εκφράζει μια διαφορετική κοινωνική στάση: την επιμονή στη δικαιοσύνη χωρίς μετατροπή του πένθους σε πολιτικό πρόγραμμα.
Τρία χρόνια μετά, οι τρεις πορείες αντανακλούν διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μια κοινωνία αντιμετωπίζει μια συλλογική απώλεια. Η Καρυστιανού επέλεξε τη μετάβαση προς την πολιτική εκπροσώπηση. Ο Ρούτσι τη διαρκή κοινωνική πίεση και τον συμβολισμό της παρουσίας. Ο Πλακιάς την επιμονή στη θεσμική διαδικασία. Καμία από αυτές τις διαδρομές δεν ακυρώνει την άλλη. Όλες γεννήθηκαν από το ίδιο γεγονός.
Η τραγωδία των Τεμπών παραμένει ανοιχτή όχι μόνο στις δικαστικές αίθουσες αλλά και στη δημόσια συνείδηση. Τα πρόσωπα που βρέθηκαν στο προσκήνιο δεν επέλεξαν τον ρόλο τους. Τον απέκτησαν μέσα από τη διάρκεια. Οι δρόμοι τους παραμένουν παράλληλοι γιατί ξεκίνησαν από το ίδιο τραύμα. Και ίσως αυτό να εξηγεί γιατί η υπόθεση συνεχίζει να απασχολεί την ελληνική κοινωνία: επειδή πίσω από την πολιτική αντιπαράθεση εξακολουθούν να υπάρχουν γονείς που προσπαθούν να δώσουν νόημα σε κάτι που δεν μπορεί πραγματικά να εξηγηθεί.
Η νύχτα των Τεμπών δεν ανήκει πια μόνο στο παρελθόν. Συνεχίζει να διαμορφώνει το παρόν — μέσα από ανθρώπους που έγιναν, χωρίς να το επιδιώξουν, φορείς μιας μνήμης που παραμένει ενεργή.