Για πολλούς ανθρώπους είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι η Παναγία, ένα και μοναδικό πρόσωπο της χριστιανικής πίστης, εμφανίζεται στην Ελλάδα με δεκάδες, ακόμη και εκατοντάδες προσωνύμια.
Παναγία Τήνου, Πορταΐτισσα, Γοργοεπήκοος, Παραμυθία, Οδηγήτρια, Ελεούσα, Φανερωμένη και πολλές ακόμη. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν πρόκειται για διαφορετικές «Παναγίες», αλλά για τίτλους, προσωνύμια, εικονογραφικούς τύπους και ονομασίες συγκεκριμένων εικόνων και τοπικών παραδόσεων που αφορούν πάντοτε το ίδιο πρόσωπο.
Μαρία, Παναγία, Θεοτόκος και Αειπάρθενος
Το προσωπικό όνομα της Παναγίας ήταν Μαρία. Οι λέξεις «Παναγία», «Θεοτόκος» και «Αειπάρθενος» αποτελούν κυρίως θεολογικούς και τιμητικούς τίτλους.
Ιδιαίτερα ο όρος «Θεοτόκος» έχει κεντρική θέση στην Ορθόδοξη παράδοση και συνδέεται με την πίστη ότι αυτή που γέννησε τον Ιησού Χριστό γέννησε τον Θεάνθρωπο. Ο τίτλος καθιερώθηκε επίσημα στην Γ' Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου, το 431 μ.Χ.
Από εκεί και πέρα, μεγάλο μέρος της πολυωνυμίας οφείλεται στις εικόνες της Παναγίας.
Η «Οδηγήτρια», για παράδειγμα, είναι ένας εικονογραφικός τύπος στον οποίο η Παναγία κρατά τον Χριστό και τον υποδεικνύει. Η «Ελεούσα» χαρακτηρίζεται από την ιδιαίτερα τρυφερή επαφή της Παναγίας με το Θείο Βρέφος, ενώ η «Γλυκοφιλούσα» αποτελεί επίσης ονομασία που συνδέεται με την τρυφερή απεικόνισή τους.
Τα ονόματα που γεννήθηκαν από παραδόσεις και θαύματα
Υπάρχουν όμως και ονομασίες που συνδέονται με συγκεκριμένες παραδόσεις.
Η «Πορταΐτισσα» του Αγίου Όρους πήρε το όνομά της από την παράδοση, σύμφωνα με την οποία η εικόνα βρέθηκε στην πύλη της Μονής Ιβήρων. Η «Γοργοεπήκοος» σημαίνει «αυτή που ακούει γρήγορα» και συνδέεται με την περίφημη εικόνα της Μονής Δοχειαρίου. Η «Παραμυθία», από την άλλη, σημαίνει «παρηγοριά» και συνδέεται με την εικόνα της Μονής Βατοπαιδίου.
Στην Ελλάδα, καθοριστικό ρόλο παίζει και ο τόπος. Πολλές εικόνες απέκτησαν ονομασίες που συνδέθηκαν με το νησί, τη μονή ή την περιοχή όπου βρίσκονταν.
Ο τόπος γίνεται μέρος του ονόματος
Χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα είναι η Παναγία της Τήνου, η οποία είναι γνωστή και ως Μεγαλόχαρη. Η ονομασία συνδέθηκε με τη θαυματουργή εικόνα που βρίσκεται στον Ναό της Ευαγγελιστρίας και με την παράδοση που περιβάλλει την εύρεσή της στην Τήνο. Για τους πιστούς, το όνομα «Μεγαλόχαρη» έγινε συνώνυμο όχι μόνο της εικόνας αλλά και ολόκληρου του προσκυνήματος του νησιού.
Ανάλογη είναι η περίπτωση της Παναγίας Σουμελά. Η ονομασία προέρχεται από την ιστορική Μονή της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο, στο όρος Μελά.
Μετά τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου, η παράδοση της εικόνας και το όνομα μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα, όπου δημιουργήθηκε το νέο μεγάλο προσκύνημα στο Βέρμιο της Ημαθίας. Έτσι, ένα τοπωνύμιο του Πόντου έγινε αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης ελληνικής θρησκευτικής και προσφυγικής μνήμης.
Στο Άγιο Όρος συναντάμε επίσης ονομασίες που συνδέονται άμεσα με μονές και τόπους. Η Παναγία των Ιβήρων συνδέεται με τη Μονή Ιβήρων, ενώ η συγκεκριμένη εικόνα είναι ευρύτερα γνωστή ως Πορταΐτισσα. Εδώ βλέπουμε καθαρά πώς μια εικόνα μπορεί να έχει περισσότερες από μία ονομασίες, συνδυάζοντας τον τόπο όπου φυλάσσεται και την παράδοση που συνδέεται με αυτήν.
Στην Πάρο βρίσκεται η περίφημη Παναγία Εκατονταπυλιανή, ένα από τα σημαντικότερα παλαιοχριστιανικά μνημεία του Αιγαίου. Η ονομασία της συνδέθηκε με την παράδοση για τις «εκατό πύλες» του ναού.
Στη Νάξο συναντάμε την Παναγία Δροσιανή, που πήρε το όνομά της από τον τόπο και την ιστορική εκκλησία της Δροσιανής, ενώ στη Νίσυρο βρίσκεται η Παναγία Σπηλιανή, που συνδέεται άμεσα με το σπήλαιο στο οποίο βρίσκεται το μοναστήρι.
Ακόμη και όταν το όνομα δεν περιέχει κυριολεκτικά το όνομα ενός τόπου, συχνά κρύβει πίσω του μια τοπική ιστορία.
Η Φανερωμένη, για παράδειγμα, είναι ονομασία που συναντάται σε πολλά διαφορετικά μέρη της Ελλάδας και συνδέεται συνήθως με την παράδοση ότι μια εικόνα «φανερώθηκε» ή αποκαλύφθηκε με θαυμαστό τρόπο. Γι' αυτό και υπάρχουν πολλές διαφορετικές «Παναγίες Φανερωμένες» σε νησιά και ηπειρωτικές περιοχές.
Το ίδιο συμβαίνει με ονομασίες όπως Παναγία Καστριανή, Παναγία Χοζοβιώτισσα ή Παναγία Αρχαγγελιώτισσα. Κάθε μία συνδέεται με συγκεκριμένο μοναστήρι, βουνό, περιοχή, ιστορικό γεγονός ή τοπική παράδοση.
Η Χοζοβιώτισσα της Αμοργού, για παράδειγμα, είναι άμεσα συνδεδεμένη με το εμβληματικό μοναστήρι που είναι χτισμένο πάνω στον απόκρημνο βράχο του νησιού, ενώ η Καστριανή της Κέας συνδέεται με τον τόπο και το μοναστήρι όπου βρίσκεται η εικόνα.
Η ελληνική παράδοση, πολλά ονόματα, ένα πρόσωπο
Έτσι, η ελληνική παράδοση δημιούργησε έναν πραγματικό «χάρτη» ονομασιών της Παναγίας. Από τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου μέχρι τη Μακεδονία, τη Θράκη, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, την Πελοπόννησο και την Κρήτη, κάθε περιοχή απέκτησε τις δικές της εικόνες, τα δικά της προσκυνήματα και τις δικές της ιστορίες.
Αυτός είναι και ο λόγος που όταν κάποιος λέει «η Παναγία», μπορεί αμέσως μετά να προσθέσει «η Τήνου», «η Σουμελά», «η Πορταΐτισσα», «η Φανερωμένη» ή κάποιο άλλο τοπικό όνομα. Δεν αλλάζει το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται. Αλλάζει η εικόνα, ο τόπος, η παράδοση ή η ιστορία που έχει συνδεθεί μαζί του.
Γι' αυτό τα «ονόματα» της Παναγίας στην Ελλάδα είναι τόσο πολλά. Άλλα είναι θεολογικοί τίτλοι, άλλα περιγράφουν τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται, άλλα σχετίζονται με αποδιδόμενα θαύματα και άλλα προέρχονται από μονές, χωριά, νησιά, βουνά και ιστορικούς τόπους.
Κάθε ονομασία αποτελεί, με τον δικό της τρόπο, ένα κομμάτι της ελληνικής θρησκευτικής και πολιτιστικής παράδοσης.