Οι Πανελλαδικές εξετάσεις αποτελούν μια σημαντική δοκιμασία, αλλά δεν καθορίζουν την ευτυχία, την αξία και την εξέλιξη ενός ανθρώπου.
Αυτό που πραγματικά αξίζει να θυμόμαστε είναι ότι καμία βαθμολογία δεν αξίζει περισσότερο από την ψυχική υγεία και τη ζωή ενός παιδιού. Κάθε χρόνο χιλιάδες έφηβοι μαθητές βρίσκονται αντιμέτωποι με τον θεσμό των Πανελλαδικών εξετάσεων, κάνοντας μια γενναία προσπάθεια να διαχειριστούν την αγωνία, τον φόβο, την πίεση και τις ελπίδες τους. Καλούμαστε, επομένως, να μην αποστρέφουμε το βλέμμα μας από το πρόβλημα, αλλά να το αντιμετωπίσουμε συστημικά και συνολικά.
Όλο και συχνότερα παρατηρούμε μαθητές που έχουν συνδέσει την προσωπική τους αξία με τα επιτεύγματά τους. Δυστυχώς, αυτές οι πεποιθήσεις ενισχύονται συχνά από τους γονείς αλλά και από το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα, μέσω του χρησιμοθηρικού τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζει τους μαθητές.
Όταν ένας έφηβος πιστεύει ότι η ζωή του και η προσωπική και η επαγγελματική του επιτυχία εξαρτώνται αποκλειστικά από την επίδοσή του στις εξετάσεις, τότε το άγχος παύει να λειτουργεί ως κινητήρια δύναμη και μετατρέπεται σε παράγοντα ψυχικού κινδύνου. Οι Πανελλαδικές εξετάσεις είναι αδιαμφισβήτητα σημαντικές, δεν αποτελούν όμως μονόδρομο ούτε καθορίζουν την πορεία της ζωής ενός παιδιού. Όταν οι μαθητές καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα απαιτητικό εκπαιδευτικό σύστημα, ενώ παράλληλα διαχειρίζονται τις προσωπικές τους φιλοδοξίες και τις προσδοκίες των σημαντικών ανθρώπων στη ζωή τους όπως των γονέων, των καθηγητών και των φίλων, είναι απολύτως φυσιολογικό να βιώνουν έντονο άγχος.
Τι συμβαίνει στο σώμα σου όταν νιώθεις άγχος
Το άγχος, άλλωστε, αποτελεί έναν φυσικό μηχανισμό του οργανισμού που έχει συμβάλλει εξελικτικά στην επιβίωση του ανθρώπου. Σύμφωνα με όσα εξηγεί στο iefimerida η συμβουλευτική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, Γλυκερία Αποστολοπούλου, “ο εγκέφαλός μας μπροστά σε μια πραγματική απειλή ενεργοποιεί ένα «σύστημα συναγερμού», το οποίο με τη σειρά του εκκρίνει ορμόνες, όπως η κορτιζόλη και η αδρεναλίνη. Ως αποτέλεσμα, εμφανίζονται πολλές σωματικές αντιδράσεις, όπως η αύξηση του καρδιακού παλμού και της αρτηριακής πίεσης για καλύτερη οξυγόνωση των μυών, περισσότερο αίμα στα άκρα που προκαλεί τρέμουλο ή κρύα χέρια για να τρέξουμε ή να παλέψουμε, η δύσπνοια γιατί αυξάνεται ο ρυθμός της αναπνοής κ.α.”. Δεν είναι μόνον αυτό, όμως.
Σύμφωνα με όσα αναφέρει η Γλυκερία Αποστολοπούλου, “ο μηχανισμός αυτός ενεργοποιείται και μετά από μια υποκειμενική απειλή, όπως για παράδειγμα οι εξετάσεις. Η κατανόηση αυτών των αντιδράσεων μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές να αντιληφθούν ότι το σώμα τους προσπαθεί να τους προστατεύσει. Υπάρχουν, ωστόσο, πρακτικοί τρόποι που μπορούν να βοηθήσουν το νευρικό σύστημα να χαλαρώσει, όπως ασκήσεις αναπνοής και τεχνικές γείωσης, όπως η εστίαση στις αισθήσεις στο «εδώ και τώρα»”.
Άλλωστε, μας εξηγεί η ίδια “ο προμετωπιαίος φλοιός, που ορίζει τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη συναισθηματική ρύθμιση, αναπτύσσεται ολοκληρωτικά γύρω στα 25 έτη, ενώ το συναισθηματικό κέντρο του εγκεφάλου στη διάρκεια της εφηβείας είναι πιο οξυμένο. Ως εκ τούτου, νευροβιολογικά προκύπτει ότι ένας έφηβος χρειάζεται υποστήριξη για να ρυθμίσει τα συναισθήματά του, αφού ο εγκέφαλός του ακόμα δεν μπορεί να αυτορυθμιστεί πλήρως.
Οι ενήλικες, λοιπόν, στη ζωή του εφήβου, όπως οι γονείς και οι καθηγητές του, έχουν καθοριστικό ρόλο”.
Πανελλαδικές και άγχος: Η πίεση που ζουν οι μαθητές
Αποκαλυπτικό για την εσωτερική πίεση, την οποία βιώνουν οι μαθητές και οι μαθήτριες, εν όψει των πανελλαδικών εξετάσεων είναι επίσης η ιστορία, την οποία μας καταθέτει διεξοδικά ο ψυχολόγος, Στέφανος Αλεβίζος:
“Μια μαθήτρια της Γ’ Λυκείου, λίγες ημέρες πριν από τις εξετάσεις, περιέγραφε ότι πλέον δυσκολεύεται ακόμη και να καθίσει ήρεμα στο γραφείο της. «Διαβάζω και νιώθω ότι δεν θυμάμαι τίποτα», έλεγε. Παρότι έχει προετοιμαστεί για μήνες, τις τελευταίες ημέρες την κατακλύζουν συνεχώς αρνητικές σκέψεις: «Θα αποτύχω», «Οι άλλοι είναι καλύτεροι από μένα», «Αν δεν τα καταφέρω, θα απογοητεύσω τους γονείς μου».
Το βράδυ δυσκολεύεται να κοιμηθεί. Ξυπνά μέσα στη νύχτα με ταχυκαρδία, με ιδρωμένα χέρια και ένταση. Κάποιες φορές νιώθει το στομάχι της «σφιγμένο» πριν ακόμη ανοίξει τα βιβλία της. Άλλες φορές περιγράφει ότι ενώ γνωρίζει καλά την ύλη, ξαφνικά νιώθει ότι το μυαλό της αδειάζει. Το γνωστό «μπλακ άουτ» που περιγράφουν πολλοί μαθητές και μαθήτριες αυτή την περίοδο”.
Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί εξαίρεση. Ο Στέφανος Αλεβίζος εξηγεί στο iefimerida ότι “αντίθετα, αντανακλά μια ευρύτερη πραγματικότητα που συναντάμε όλο και πιο συχνά στους εφήβους και στις έφηβες που προετοιμάζονται για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις.Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις δεν είναι απλώς μια σχολική διαδικασία. Για χιλιάδες παιδιά και οικογένειες βιώνονται σαν μια μεγάλη δοκιμασία ζωής. Και αυτό δεν είναι υπερβολή. Για πολλά παιδιά αποτελούν «δοκιμασία υψηλού ρίσκου», μια συνθήκη δηλαδή όπου λίγες ημέρες εξετάσεων φαίνεται να καθορίζουν το μέλλον, τις σπουδές, το επάγγελμα και πολλές φορές ακόμη και την εικόνα που έχει ένα παιδί για τον εαυτό του”.
Έτσι, συνεχίζει ο ίδιος “το άγχος που βιώνουν οι έφηβοι και οι έφηβες αυτή την περίοδο δεν είναι «υπερβολή», ούτε ένδειξη αδυναμίας. Είναι μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση απέναντι σε μια κατάσταση μεγάλης πίεσης. Oι περισσότεροι μαθητές και μαθήτριες αυτή την περίοδο δεν φοβούνται μόνο τα θέματα των εξετάσεων. Φοβούνται μήπως απογοητεύσουν τους γονείς τους, μήπως δεν δικαιωθούν οι κόποι ετών, μήπως νιώσουν ότι «δεν τα κατάφεραν». Σε μια ηλικία όπου η προσωπικότητα και η αυτοεκτίμηση ακόμη διαμορφώνονται, ένας βαθμός μπορεί εύκολα να βιωθεί ως κρίση αξίας και όχι απλώς ως ακαδημαϊκό αποτέλεσμα”.
Τι οφείλουν να πράττουν οι ενήλικες; Η Γλυκερία Αποστολοπούλου είναι σαφής:
“Χρειάζεται πρωτίστως οι ίδιοι να εντοπίσουν και να διαχειριστούν τις δικές τους προσδοκίες και ανησυχίες για το μέλλον του παιδιού. Ιδιαίτερα οι γονείς, είναι πολύ σημαντικό να προσφέρουν στα παιδιά εναλλακτικές και να τονίζουν ότι η αξία τους και η επιτυχία στη ζωή τους είναι ανεξάρτητη από την επιτυχία ή την αποτυχία στις Πανελλαδικές εξετάσεις. Συγχρόνως, ήδη από την παιδική ηλικία οι γονείς είναι σημαντικό να έχουν καλλιεργήσει μια σχέση εμπιστοσύνης και ανοιχτής επικοινωνίας με το παιδί. Όταν ένα παιδί αισθάνεται ότι μπορεί να μοιραστεί ελεύθερα τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, η σχέση με τους γονείς λειτουργεί ως πηγή στήριξης, ελπίδας και ανακούφισης”.
Σε ένα πιο πρακτικό επίπεδο, ζητήσαμε από την Γλυκερία Αποστολοπούλου μερικές συμβουλές, οι οποίες μπορεί να φανούν χρήσιμες ενόψει Πανελλαδικών εξετάσεων:
- Δώστε έμφαση στον επαρκή ύπνο και τη σωματική ξεκούραση, βάλτε στην καθημερινότητά σας μια σύντομη βόλτα ή κάποια μορφή σωματικής άσκησης και επενδύστε στη σωστή θρέψη του οργανισμού.
- Τα διαλλείματα είναι εξίσου σημαντικά με το διάβασμα. Αποφύγετε την υπερφόρτωση του εγκεφάλου με πολλές πληροφορίες ταυτόχρονα.
- Προσπαθήστε ο χώρος μελέτης να είναι ήσυχος και χωρίς πολλά ερεθίσματα που λειτουργούν διασπαστικά.
- Παρατηρήστε τον προσωπικό σας κύκλο άγχους: Ποιες σκέψεις, συναισθήματα, συμπεριφορές και σωματικές ενδείξεις ενεργοποιούνται; Αφού βοηθήσετε το σώμα σας να χαλαρώσει επεξεργαστείτε το περιεχόμενο των σκέψεών σας και συζητήστε γι’ αυτές με κάποιον αγαπημένο σας άνθρωπο που εμπιστεύεστε. Να θυμάστε ότι οι σκέψεις είναι απλώς σκέψεις, όχι απαραίτητα η πραγματικότητα.
- Διατηρήστε μια σταθερή ρουτίνα μέσα στη μέρα σας, με συγκεκριμένη ώρα διαβάσματος, διαλείμματος και ύπνου. Σε περιόδους αβεβαιότητας, ο εγκέφαλός μας χρειάζεται να έχει κάποια σταθερά σημεία αναφοράς.
- Θέστε ρεαλιστικούς, μετρήσιμους και βραχυπρόθεσμους στόχους, εστιάζοντας όσο είναι εφικτό στο παρόν και όχι στο μέλλον ή το παρελθόν.
- Μην προσπαθήσετε να εξαλείψετε το άγχος, αποδεχτείτε το ως μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού που μας κρατάει σε εγρήγορση. Επεξεργαστείτε όμως τις σκέψεις που πυροδοτεί το άγχος, καθώς και τα δυσφορικά συναισθήματα.
- Να θυμάστε ότι η αξία σας είναι ανεξάρτητη από την επίδοσή σας. Αξίζετε απλά και μόνο επειδή υπάρχετε. Να έχετε εμπιστοσύνη στον εαυτό σας.
- Αναζητήστε υποστήριξη από φίλους, καθηγητές, μέλη της οικογένειάς σας.
- Εάν αισθάνεστε ότι χρειάζεστε επιπλέον βοήθεια να μη διστάσετε να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας ή να καλέσετε σε κάποια 24ωρη γραμμή υποστήριξης, όπως το 1056.