Το ΤikTok στρέφεται στη δημιουργία ενός «προσωπικού αναλυτικού προγράμματος», ενός curriculum που ο ενήλικας θέτει μόνος του στον εαυτό του.
Κάθε λίγους μήνες, μια νέα τάση αυτοβελτίωσης κατακλύζει το TikTok. Οι περισσότερες περνούν γρήγορα και αφήνουν πίσω τους ελάχιστο ουσιαστικό αποτύπωμα. Κάποιες είναι πρόχειρες ή ακόμη και επιζήμιες. Ωστόσο, ανάμεσα σε αυτές, ξεπροβάλλει πλέον μια ασυνήθιστα απλή ιδέα που, προς έκπληξη πολλών, βρίσκει στήριξη τόσο στη νευροεπιστήμη όσο και στους ειδικούς παραγωγικότητας: η δημιουργία ενός «προσωπικού αναλυτικού προγράμματος», ενός curriculum που ο ενήλικας θέτει μόνος του στον εαυτό του.
Η βασική πρόταση της τάσης είναι σχεδόν προκλητική: οι ενήλικες θα έπρεπε να ξαναδώσουν στον εαυτό τους «εργασίες για το σπίτι». Για πολλούς, η ιδέα μοιάζει παράδοξη. Οι σχολικές εργασίες σπάνια προκαλούν νοσταλγία· συνδέονται περισσότερο με καταναγκασμό, άγχος και ατελείωτες λίστες υποχρεώσεων. Κι όμως, influencers και δημιουργοί περιεχομένου υποστηρίζουν ότι αυτή ακριβώς η δομημένη μορφή μάθησης είναι εκείνη που λείπει από την ενήλικη ζωή.
Η τάση βασίζεται σε μια απλή πρακτική
Η τάση φαίνεται να ξεκίνησε από τη δημιουργό περιεχομένου Elizabeth Jean και βασίζεται σε μια απλή πρακτική: το άτομο επιλέγει ένα συγκεκριμένο θέμα – από την ιστορία του καπιταλισμού μέχρι την τέχνη του τέλειου μπισκότου – και δεσμεύεται να το μελετήσει σε βάθος μέσα σε ένα προκαθορισμένο χρονικό πλαίσιο, όπως ένας μήνας ή ένα τρίμηνο. Στη συνέχεια, συγκεντρώνει βιβλία, podcasts, άρθρα ή βίντεο και θέτει στον εαυτό του μια τελική «εργασία», όπως ένα σύντομο δοκίμιο ή μια δημιουργική σύνθεση.
Aντίδοτο στο «brain rot»
Πολλοί από όσους συμμετέχουν παρουσιάζουν την εμπειρία ως αντίδοτο στο λεγόμενο «brain rot», τη διάχυτη αίσθηση πνευματικής κόπωσης που προκαλεί η συνεχής έκθεση σε αποσπασματικό περιεχόμενο. Όπως εξηγούν, η κατανάλωση αμέτρητων σύντομων βίντεο δημιουργεί υπερδιέγερση χωρίς βάθος, ενώ η ενασχόληση με ένα θέμα σε διάρκεια επαναφέρει τη βραδύτητα και τη συγκέντρωση που λείπουν από την ψηφιακή καθημερινότητα.
Η απήχηση της τάσης, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη νοσταλγία για πιο αργούς ρυθμούς. Νευροεπιστήμονες και ερευνητές υποστηρίζουν ότι ένα προσωπικό curriculum αγγίζει βαθιές ανθρώπινες ανάγκες για μάθηση, πρόοδο και αίσθηση ολοκλήρωσης. Σύμφωνα με τη νευροεπιστήμη, ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται θετικά σε κύκλους πρόκλησης, ανατροφοδότησης και εξέλιξης – ακριβώς τα στοιχεία που προσφέρει η δομημένη εκπαίδευση, αλλά σπανίζουν στην ενήλικη ζωή.
Η νευροεπιστήμονας και συγγραφέας Anne-Laure Le Cunff, ιδρύτρια του Ness Labs και ερευνήτρια στο King’s College London, έχει υποστηρίξει δημόσια ότι, παρότι λίγοι νοσταλγούν τα πρωινά ξυπνήματα και τις κοινωνικές εντάσεις του σχολείου, ο εγκέφαλος εξακολουθεί να «διψά» για τη δομή και τη σαφή αίσθηση προόδου που προσφέρει η μαθησιακή διαδικασία. Όπως επισημαίνει, όταν οι άνθρωποι εκτίθενται σε προκλήσεις που τους βγάζουν από τη ζώνη άνεσής τους, ενεργοποιούνται τα κέντρα μάθησης του εγκεφάλου. Αντίθετα, η επανάληψη των ίδιων ρουτινών οδηγεί σε πνευματική αδράνεια.
Bασισμένη στην προσωπική περιέργεια
Η δημιουργία ενός προσωπικού curriculum λειτουργεί, κατά την ίδια, ως τρόπος να «ανάψουν ξανά τα φώτα». Δεν απαιτεί επιστροφή σε αίθουσες διδασκαλίας ή επίσημα πτυχία, αλλά σχεδιασμό μιας μαθησιακής διαδρομής, βασισμένης στην προσωπική περιέργεια. Η προσέγγιση αυτή φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία όσο μεγαλώνει κανείς. Έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και η απλή εγγραφή ενηλίκων σε ψυχαγωγικά μαθήματα μπορεί να βελτιώσει τις επιδόσεις τους σε γνωστικά τεστ σε βαθμό που παραπέμπει σε άτομα δεκαετίες νεότερα.
Οι ερευνητές που μελέτησαν το φαινόμενο επισημαίνουν ότι, όπως οι εκπαιδευτικοί παρατηρούν μαθησιακή «οπισθοδρόμηση» μετά τις θερινές διακοπές των παιδιών, έτσι και πολλοί ενήλικες περνούν χρόνια –ή και δεκαετίες– με ελάχιστες ευκαιρίες ουσιαστικής μάθησης μετά το τέλος των σπουδών και της επαγγελματικής κατάρτισης. Ένα προσωπικό curriculum λειτουργεί ως αυτοσχέδιο αντίδοτο σε αυτή τη σταδιακή ατροφία.
Την ίδια στιγμή, ειδικοί στην παραγωγικότητα βλέπουν στην τάση μια έξυπνη αξιοποίηση ψυχολογικών μηχανισμών. Οι άνθρωποι, όπως σημειώνουν, παρακινούνται έντονα από τις «νέες αρχές» – το λεγόμενο fresh start effect. Η αρχή μιας σχολικής χρονιάς, ενός μήνα ή ενός τριμήνου δημιουργεί αίσθηση ανανέωσης και αυξημένη διάθεση για προσπάθεια. Το προσωπικό curriculum αξιοποιεί αυτή την τάση, προσφέροντας ένα σαφές, χρονικά οριοθετημένο εγχείρημα.
Η δημοσιογράφος Allie Volpe είχε ήδη από το 2023 προτείνει μια «εξαμηνιαία» προσέγγιση στην ενήλικη ζωή, εμπνευσμένη από τη δομή των σπουδών. Όπως έγραφε, η εστίαση σε συγκεκριμένους στόχους για περιορισμένα χρονικά διαστήματα μπορεί να φέρει πιο σταθερή πρόοδο προς μεγαλύτερους σκοπούς. Το προσωπικό curriculum δεν είναι παρά μια μαθησιακή εκδοχή αυτής της ιδέας, προσαρμοσμένη στη λογική των κοινωνικών δικτύων.
Η εφαρμογή της τάσης είναι απλή και ευέλικτη. Ο ενδιαφερόμενος επιλέγει ένα θέμα που τον κινητοποιεί πραγματικά, συγκεντρώνει λίγα αλλά ποιοτικά μέσα –ένα βιβλίο, ένα podcast, ένα εκτενές βίντεο– και ολοκληρώνει τη διαδικασία με μια προσωπική εργασία. Για όσους δυσκολεύονται να βρουν υλικό, οι βιβλιοθήκες εξακολουθούν να αποτελούν πολύτιμο σύμμαχο. Η New York Public Library, για παράδειγμα, έχει υπενθυμίσει δημόσια ότι διαθέτει εκτενή ψηφιακά αρχεία και έτοιμα παραδείγματα θεματικών curriculum, από την Αναγέννηση του Χάρλεμ μέχρι τα προσωπικά οικονομικά.
Το ενδιαφέρον στοιχείο της τάσης δεν είναι μόνο η πρακτική της διάσταση, αλλά το γεγονός ότι επαναφέρει τη μάθηση ως διαδικασία με νόημα και διάρκεια, έξω από την πίεση της επαγγελματικής απόδοσης ή της διαδικτυακής επίδειξης.
Σε έναν ψηφιακό κόσμο που ευνοεί τη διάσπαση και την ταχύτητα, η ιδέα του να αφιερώσει κανείς χρόνο σε ένα θέμα, με αρχή, μέση και τέλος, μοιάζει σχεδόν ριζοσπαστική. Και ίσως γι’ αυτό ακριβώς να είναι μία από τις ελάχιστες τάσεις των κοινωνικών δικτύων που βρίσκουν τόσο απρόσμενη επιστημονική υποστήριξη.