Η εικόνα του σκακιού ως του απόλυτου «παιχνιδιού του μυαλού» είναι βαθιά ριζωμένη στη συλλογική φαντασία. Η πραγματικότητα, όμως, σύμφωνα με τη σύγχρονη γνωστική επιστήμη, είναι λιγότερο ρομαντική και πιο σύνθετη.
Κάθε σαββατοκύριακο επαναλαμβάνει το ίδιο τελετουργικό σε πολλά σπίτια, ειδικά αυτών που διαθέτουν παιδιά σε εφηβική και προεφηβική ηλικία: τα επιτραπέζια απλώνονται στο τραπέζι και ξεκινά η συζήτηση για το ποιο παιχνίδι «αξίζει τον χρόνο μας». Πίσω από τη χαλαρή αυτή συνήθεια, ωστόσο, κρύβεται ένα ερώτημα που απασχολεί επιστήμονες και γονείς εδώ και δεκαετίες: μπορούν τα παιχνίδια να μας κάνουν εξυπνότερους ή απλώς εξασκούν δεξιότητες που ήδη διαθέτουμε;
Η εικόνα του σκακιού ως του απόλυτου «παιχνιδιού του μυαλού» είναι βαθιά ριζωμένη στη συλλογική φαντασία. Η πραγματικότητα, όμως, σύμφωνα με τη σύγχρονη γνωστική επιστήμη, είναι λιγότερο ρομαντική και πιο σύνθετη. Όπως εξηγεί ο γνωστικός επιστήμονας Fernand Gobet, η συσχέτιση ανάμεσα στη δεξιοτεχνία στο σκάκι και στη νοημοσύνη είναι υπαρκτή αλλά όχι αιτιώδης. Με απλά λόγια, το σκάκι δεν «δημιουργεί» εξυπνότερους ανθρώπους· απλώς τείνει να προσελκύει άτομα με υψηλότερες γνωστικές ικανότητες.
Ενισχύουν συγκεκριμένες, εξειδικευμένες δεξιότητες
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παιχνίδια είναι άχρηστα για τον εγκέφαλο. Αντίθετα, ενισχύουν συγκεκριμένες, εξειδικευμένες δεξιότητες. Τα περισσότερα επιτραπέζια και παιχνίδια στρατηγικής καλλιεργούν αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «εκτελεστικές λειτουργίες»: την ικανότητα να σχεδιάζουμε, να αναστέλλουμε παρορμητικές αντιδράσεις και να αξιολογούμε συνέπειες πριν δράσουμε. Παράλληλα, λειτουργούν ως πεδία κοινωνικής μάθησης, όπου η συνεργασία, ο σεβασμός στον αντίπαλο και η διαχείριση της ήττας είναι εξίσου σημαντικά με τη νίκη.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, το ενδιαφέρον της έρευνας έχει στραφεί έντονα προς τα βιντεοπαιχνίδια. Μελέτες δείχνουν ότι, ενώ κάθε μορφή παιχνιδιού μπορεί να έχει οφέλη, τα ψηφιακά παιχνίδια φαίνεται να ασκούν ισχυρότερη γνωστική πίεση. Ο λόγος είναι απλός: απαιτούν ταυτόχρονη επεξεργασία πολλαπλών πληροφοριών, γρήγορη λήψη αποφάσεων και συνεχή προσαρμογή σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα.
Ο Kurt Dean Squire, καθηγητής πληροφορικής με ειδίκευση στη μάθηση μέσω παιχνιδιών, σημειώνει ότι η συνεχής έκθεση σε νέες προκλήσεις και άγνωστα συστήματα «εκπαιδεύει» τον εγκέφαλο να σκέφτεται πιο ευέλικτα. Τα βιντεοπαιχνίδια συχνά απαιτούν πλάγια σκέψη, εξερεύνηση και πειραματισμό, στοιχεία που συνδέονται με την επίλυση σύνθετων προβλημάτων στον πραγματικό κόσμο.
Ρόλο παίζει και το είδος του παιχνιδιού
Σημαντικό ρόλο παίζει και το είδος του παιχνιδιού. Ο ψυχίατρος Nathan Carroll υπογραμμίζει ότι διαφορετικά παιχνίδια καλλιεργούν διαφορετικούς τύπους νοημοσύνης. Τα συνεργατικά παιχνίδια και τα διαδικτυακά περιβάλλοντα πολλών παικτών μπορούν να ενισχύσουν την κοινωνική νοημοσύνη, εφόσον παίζονται με έμφαση στη συνεργασία και όχι στον ανταγωνισμό. Τα παιχνίδια ρόλων, με τα εκτενή κείμενα και τους φανταστικούς κόσμους, συμβάλλουν στην ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας και της αφηγηματικής κατανόησης. Τα παιχνίδια κατασκευής και διαχείρισης βάσεων ή «αυτοκρατοριών» καλλιεργούν τη λογική και τη χωρική αντίληψη, ενώ οι εμπειρίες εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας μπορούν να βελτιώσουν τη σωματοαισθητική νοημοσύνη.
Η ηλικία αποτελεί κρίσιμο παράγοντα. Στα παιδιά, τα παιχνίδια μπορούν να λειτουργήσουν ως ισχυρό εκπαιδευτικό εργαλείο, επειδή συνδυάζουν μάθηση και διασκέδαση. Έρευνες σε σχολικό περιβάλλον δείχνουν ότι η ενσωμάτωση σύγχρονων επιτραπέζιων παιχνιδιών στη διδασκαλία βελτιώνει δεξιότητες όπως η «ενημέρωση» της μνήμης, αλλά και τις επιδόσεις στην ανάγνωση και τα μαθηματικά. Για τα παιδιά, το κίνητρο είναι συχνά πιο σημαντικό από το ίδιο το περιεχόμενο.
Τα οφέλη, όμως, δεν περιορίζονται στους νεότερους. Στους ηλικιωμένους, η ενασχόληση με παιχνίδια —ιδιαίτερα κοινωνικά— έχει συνδεθεί με επιβράδυνση της γνωστικής έκπτωσης. Μελέτες δείχνουν βελτιώσεις στην προσοχή, τη μνήμη και τις εκτελεστικές λειτουργίες σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που παίζουν συστηματικά. Η πρόκληση και η κοινωνική αλληλεπίδραση φαίνεται να λειτουργούν προστατευτικά για τον εγκέφαλο.
Παρά τα οφέλη, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η καταλληλότητα του παιχνιδιού είναι καθοριστική. Ένα υπερβολικά απλό παιχνίδι μπορεί να οδηγήσει σε πλήξη, ενώ ένα υπερβολικά σύνθετο σε απογοήτευση. Η ισορροπία ανάμεσα στην πρόκληση και την ικανότητα του παίκτη είναι το κλειδί. Το εντυπωσιακό είναι ότι τα παιδιά μπορούν να κατακτήσουν πολύπλοκα παιχνίδια σε εξαιρετικά μικρή ηλικία, γεγονός που δείχνει πόσο ευέλικτος και δεκτικός είναι ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος.
Το τελικό συμπέρασμα της επιστήμης είναι σαφές: τα παιχνίδια δεν αυξάνουν με μαγικό τρόπο τη γενική νοημοσύνη. Μπορούν, όμως, να υποστηρίξουν τη γνωστική υγεία και να ενισχύσουν συγκεκριμένες δεξιότητες σε κάθε στάδιο της ζωής. Και αν τα βιντεοπαιχνίδια φαίνεται να έχουν ένα μικρό προβάδισμα, αυτό οφείλεται κυρίως στη δυναμική και απαιτητική φύση τους. Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να δούμε το παιχνίδι όχι ως χάσιμο χρόνου, αλλά ως μια επένδυση —έστω και διασκεδαστική— στον εγκέφαλό μας.