Οι άνθρωποι δεν έχουμε πάντα ρεαλιστική εικόνα των ικανοτήτων μας. Άλλοτε υπερεκτιμούμε τις γνώσεις και τις δυνατότητές μας και άλλοτε τις υποτιμούμε, ακόμα και όταν διαθέτουμε τις απαραίτητες δεξιότητες.
Η απόσταση ανάμεσα στην πραγματική ικανότητα και την προσωπική εκτίμηση αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αντικείμενο μελέτης πολλών επιστημονικών κλάδων, συμπεριλαμβανομένης της Κοινωνικής Ψυχολογίας.
Εάν βάζαμε εδώ μία παρένθεση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ακόμη και στο σκάκι υπάρχει το αντίστοιχο φαινόμενο, τηρουμένων των αναλογιών: Η λανθασμένη εκτίμηση θέσης. Όταν ο σκακιστής εκτιμά τις δυνατότητες της θέσης των κομματιών του και των πιονιών του επάνω στην σκακιέρα, μπορεί να εκτιμήσει λανθασμένα ότι η θέση του είναι αδύναμη και, έτσι, να προτιμήσει αμυντικές, κυρίως, κινήσεις, γεγονός το οποίο θα τον οδηγήσει μαθηματικά στην ήττα. Αναλόγως, όταν ο σκακιστής εκτιμήσει λανθασμένα ότι έχει μία κερδισμένη θέση, αυτό θα τον οδηγήσει σε μία στρατηγική ταχείας επίθεσης, η οποία, λόγω του γεγονότος ότι η θέση του είναι, στην πραγματικότητα, αδύναμη, θα τον οδηγήσει τάχιστα στην ήττα. Η λανθασμένη εκτίμηση θέσης στο σκάκι οδηγεί σε μειονέκτημα, αν όχι απευθείας στην ήττα. Κλείνουμε την παρένθεση.
Σύμφωνα με όσα εξηγεί σήμερα στο iefimerida η συμβουλευτική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, Γλυκερία Αποστολοπούλου, «αναζητώντας μια εξήγηση για την τάση των ανθρώπων να παραβλέπουν τις αδυναμίες τους, οι Dunning και Kruger το 1999 στο Πανεπιστήμιο Cornell των ΗΠΑ μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο οι φοιτητές τους στο Τμήμα Ψυχολογίας αξιολογούν τις επιδόσεις τους σε δοκιμασίες λογικής, γραμματικής και χιούμορ. Μετά το πέρας της εξέτασης, κλήθηκαν να εκτιμήσουν τη βαθμολογία τους. Παρατηρήθηκε ότι όσοι δεν είχαν καλές επιδόσεις έτειναν να πιστεύουν ότι έχουν γράψει καλύτερα, ενώ όσοι είχαν υψηλή βαθμολογία είχαν υποτιμήσει την επίδοσή τους. Οι ερευνητές υποστήριξαν ότι η υπερεκτίμηση μπορεί να οφείλεται στη δυσκολία αναγνώρισης των προσωπικών ελλείψεων σε γνώσεις και δεξιότητες, και όχι απαραίτητα στην αλαζονεία. Συγχρόνως, οι βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις των ανθρώπων για τον εαυτό τους, όσο ανακριβείς και αν είναι, επηρεάζουν τόσο την υποτίμηση όσο και την υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων τους».
Η Γλυκερία Αποστολοπούλου αναφέρει επίσης ότι «βιβλιογραφικά φαίνεται ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να δημιουργούν μια πιο ευνοϊκή αυτοεικόνα. Μια θετική, αλλά ρεαλιστική εικόνα εαυτού, συνδέεται με την ψυχολογική ευημερία, ενώ η επίμονα αρνητική αυτοαξιολόγηση μπορεί να σχετίζεται με συναισθηματικές δυσκολίες, όπως η κατάθλιψη. Ωστόσο, όταν αυτή η αίσθηση εαυτού γίνεται υπερβολικά διογκωμένη και απομακρύνεται από την πραγματικότητα, μπορεί να δυσχεραίνει την ψυχολογική και κοινωνική προσαρμογή.Οι Dunning και Kruger προσπάθησαν να εξηγήσουν τη δυσκολία των ανθρώπων να αποδίδουν στους εαυτούς τους πιο ρεαλιστικές ικανότητες».
Όπως εξηγεί η ίδια στο iefimerida, «ένας παράγοντας που επηρεάζει την αυτοαξιολόγηση είναι η τάση να χρησιμοποιούνται υποκειμενικά κριτήρια, τα οποία τείνουν να ευνοούν την εικόνα που έχει ένα άτομο για τον εαυτό του. Για παράδειγμα, ένας μαθητής με υψηλές επιδόσεις στα μαθηματικά ενδέχεται να θεωρεί τη μαθηματική σκέψη βασικό δείκτη νοημοσύνης, ενώ κάποιος που διακρίνεται στη γλώσσα μπορεί να δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στις γλωσσικές δεξιότητες. Μία ακόμα εξήγηση είναι ότι η ανατροφοδότηση από τους άλλους συνήθως δεν είναι ειλικρινής ή συχνά απουσιάζει. Ο ίδιος ο Dunning ανέφερε ότι «μπορούμε με αρκετή ασφάλεια να υποθέσουμε ότι όσα μας λένε οι άλλοι κατά πρόσωπο είναι πιο θετικά από όσα λένε πίσω από την πλάτη μας».
Και η Γλυκερία Αποστολοπούλου συμπληρώνει: «Η τάση διαμόρφωσης μιας ευνοϊκής εικόνας για τον εαυτό δεν περιορίζεται μόνο στις γνωστικές ικανότητες, αλλά επεκτείνεται και στην ηθική συμπεριφορά. Σε μια σειρά μελετών που δημοσιεύθηκαν στο Journal of Personality and Social Psychology (2000), ο Dunning και ο Nicholas Epley, διαπίστωσαν ότι οι προπτυχιακοί φοιτητές υπερεκτιμούσαν συστηματικά την πιθανότητα να συμπεριφερθούν με γενναιοδωρία ή ανιδιοτέλεια, κάτι που ονόμασαν σύνδρομο του «ηθικά ανώτερου από τους άλλους». Επιπλέον, η έννοια της αυτοαξιολόγησης χρειάζεται να ιδωθεί και μέσα από το διαπολιτισμικό πρίσμα. Η τάση υπερεκτίμησης των προσωπικών ικανοτήτων δεν αποτελεί ένα φαινόμενο που εκδηλώνεται ανεξάρτητα από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τις δυνατότητές τους και αξιολογούν τις επιδώσεις τους, επηρεάζεται και από τα πρότυπα της κοινωνίας στην οποία μεγαλώνουν».
«Η διαπολιτισμική ψυχολογική έρευνα», συνεχίζει η ψυχολόγος, «έχει αναδείξει ότι στις δυτικές κοινωνίες, όπου η ατομική επιτυχία, η αυτοπεποίθηση και η προσωπική διάκριση αποτελούν συχνά σημαντικές κοινωνικές αξίες, παρατηρείται εντονότερη τάση θετικής αυτοαξιολόγησης. Αντίθετα, σε ορισμένες κοινωνίες της Ανατολικής Ασίας, η αυτοκριτική και η αναγνώριση των προσωπικών αδυναμιών συνδέονται περισσότερο με την προσπάθεια αυτοβελτίωσης και τη διατήρηση αρμονικών κοινωνικών σχέσεων. Πρόκειται, ωστόσο, για γενικές πολιτισμικές τάσεις και όχι για καθολικά χαρακτηριστικά, καθώς οι ατομικές διαφορές παραμένουν καθοριστικές».
Το φαινόμενο Dunning–Kruger αναδεικνύει τη δυσκολία της αντικειμενικής αυτοαξιολόγησης. Οι προσωπικές πεποιθήσεις, οι εμπειρίες και οι κοινωνικές νόρμες, μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε άνθρωπος αξιολογεί τις ικανότητές του, οδηγώντας ορισμένες φορές στην υπερεκτίμηση ή ακόμα και στην υποτίμησή τους.
Έτσι, μας εξηγεί η Γλυκερία Αποστολοπούλου, «είναι αναγκαία η καλλιέργεια της ικανότητας της αμφισβήτησης των βεβαιοτήτων, σε κάθε πολίτη με κριτική σκέψη. Η αναγνώριση των προσωπικών αδυναμιών, δεν αποτελεί ένδειξη ανεπάρκειας, αλλά ουσιαστικό βήμα προς την αυτογνωσία και την προσωπική εξέλιξη. Άλλωστε, η αυτοπεποίθηση δεν ταυτίζεται πάντοτε με την πραγματική ικανότητα, όπως και η αμφιβολία δεν υποδηλώνει απαραίτητα έλλειψη γνώσεων. Ίσως, τελικά, η ουσία της αυτογνωσίας να συνοψίζεται στη διαχρονική σωκρατική σκέψη «Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», η οποία υπενθυμίζει ότι η πραγματική σοφία δεν βρίσκεται στη βεβαιότητα όσων είναι ήδη γνωστά, αλλά στην επίγνωση όσων ακόμη παραμένουν άγνωστα».