Πρόσφατες έρευνες στις αγγλοσαξονικές χώρες αποκαλύπτουν μια θεαματική αύξηση στις ενοικιαζόμενες κατοικίες που δεν διαθέτουν καθόλου σαλόνι.
Θα μπορούσατε να ζήσετε σε ένα σπίτι που δεν διαθέτει λίβινγκ ρουμ και σε μια κατάσταση που οι κοινωνιολόγοι αποκαλούν ως «τον θάνατο του σαλονιού»;
Και, σύμφωνοι, ο όρος «θάνατος του σαλονιού» ίσως ακούγεται σαν υπερβολή, όμως τα στοιχεία δείχνουν ότι βρισκόμαστε ήδη μέσα σε αυτή τη μετάβαση. Σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο –και ακόμη πιο έντονα στο Λονδίνο– τα ενοικιαζόμενα σπίτια χωρίς καθόλου κοινόχρηστο χώρο αυξάνονται με ρυθμό που πριν λίγα χρόνια θα φάνταζε αδιανόητος. Αποθήκες γίνονται υπνοδωμάτια, τα σαλόνια εξαφανίζονται προς χάριν ενός επιπλέον ενοικιαστή.
Όλα μέσα στο ίδιο δωμάτιο όπου κοιμούνται
Στην Βρετανία, οι πρόσφατες έρευνες της SpareRoom αποκαλύπτουν μια θεαματική αύξηση στις ενοικιαζόμενες κατοικίες που δεν διαθέτουν καθόλου σαλόνι· σχεδόν το 30% των δωματίων που διαφημίστηκαν το 2025 βρίσκονταν σε σπίτια χωρίς κοινόχρηστο χώρο, ενώ στο Λονδίνο το ποσοστό άγγιξε το 41%. Το αποτέλεσμα είναι πως ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι τρώνε, χαλαρώνουν, εργάζονται και κοινωνικοποιούνται μέσα στο ίδιο δωμάτιο όπου κοιμούνται.
«Το δωμάτιό σου σταματά να είναι καταφύγιο»
Η ιστορία της 27χρονης Georgie από το Λιντς είναι χαρακτηριστική, όπως την αφηγείται στην Guardian. Όταν μετακόμισε σε ένα σπίτι χωρίς σαλόνι, πίστεψε ότι το χαμηλό ενοίκιο θα αντιστάθμιζε την απουσία κοινόχρηστου χώρου. Σύντομα όμως διαπίστωσε ότι το σπίτι είχε γίνει ένα σύμπλεγμα απομονωμένων υπνοδωματίων: ο καθένας μαγείρευε μόνος του, έτρωγε στο κρεβάτι του και σπάνια μοιραζόταν στιγμές με τους άλλους.
Το μικροσκοπικό κουζινάκι δεν επέτρεπε καν δύο ανθρώπους να σταθούν άνετα, κι έτσι η κοινωνική ζωή διασκορπιζόταν. Το δωμάτιό της από χώρος ξεκούρασης μετατράπηκε σε έναν κόμβο εργασίας, φαγητού και κοινωνικότητας – μια συνθήκη που γρήγορα έγινε ψυχολογικά εξουθενωτική. «Το δωμάτιό σου σταματά να είναι καταφύγιο», λέει. «Και γίνεται φυλακή.» Μόνο όταν αγόρασε δικό της σπίτι με κανονικό σαλόνι κατάλαβε πόσο της είχε λείψει η αίσθηση του «μαζί».
Η εξαφάνιση του σαλονιού όμως δεν είναι μια απλή συγκυρία αλλά απόρροια ενός συστήματος που αναζητά χώρο εκεί όπου δεν υπάρχει. Σχεδόν οι μισοί ενοικιαστές αναφέρουν ότι το σαλόνι στο σπίτι τους έχει πλέον μετατραπεί σε υπνοδωμάτιο, καθώς οι ιδιοκτήτες εκμεταλλεύονται κάθε τετραγωνικό που μπορεί να αποφέρει επιπλέον εισόδημα.
«Χωρίς κοινό χώρο δεν χτίζεται κοινότητα»
Για τον Louis Platman, ερευνητή και επιμελητή στο Museum of the Home, η απουσία καθιστικού αποτελεί τον γόρδιο δεσμό της κοινωνικής ζωής στις σύγχρονες πόλεις. «Χωρίς κοινό χώρο δεν χτίζεται κοινότητα», επισημαίνει. «Όταν το σαλόνι αντικαθίσταται από ένα ακόμα νοικιασμένο δωμάτιο, χάνεται ο χώρος που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνδεθούν, να κουβεντιάσουν, να χαλαρώσουν μαζί.» Ο Platman φτάνει μάλιστα στο σημείο να υποστηρίξει ότι ίσως χρειαστεί νομική κατοχύρωση του δικαιώματος σε έναν κοινό χώρο αναψυχής.
Κι αν η απουσία σαλονιού μοιάζει με σημερινή κρίση, στην πραγματικότητα έχει ιστορικές ρίζες. Η δομή του σπιτιού γύρω από μια εστία –κυριολεκτική ή συμβολική– υπήρξε επί αιώνες ο πυρήνας της οικιακής ζωής. Με την εγκατάσταση κεντρικής θέρμανσης στις δεκαετίες του 1930 και 1940, οι οικογένειες άρχισαν να αποσύρονται στα υπνοδωμάτια, που επιτέλους μπορούσαν να θερμανθούν.
Τότε εμφανίστηκαν και οι πρώτες προβλέψεις για «το τέλος της οικογένειας», με συγγραφείς όπως ο Τζορτζ Όργουελ να θρηνούν τον θάνατο της εστίας. Το σαλόνι, ωστόσο, αναγεννήθηκε με την έλευση της τηλεόρασης, που δημιούργησε έναν νέο, τεχνητό πυρήνα γύρω από τον οποίο μαζεύονταν τα μέλη του σπιτιού.
Σήμερα, ο συνδυασμός streaming, προσωπικών συσκευών και εργασίας από το σπίτι αποδομεί εκ νέου αυτή τη συλλογική στιγμή. Η εμπειρία της Imogen, η οποία μετέτρεψε το σαλόνι σε τρίτο υπνοδωμάτιο στην πρώτη της κατοικία στο Λονδίνο, δείχνει ότι η κοινωνικότητα μπορεί να συμπιεστεί και να επανασχεδιαστεί. Για εκείνη, το μικρό κουζινάκι έγινε ξαφνικά το κέντρο της ζωής: μαγείρευαν, έτρωγαν, έπαιζαν, δημιουργούσαν. Ήταν πέντε χρόνια άβολα αλλά εξαιρετικά κοινωνικά. Περισσότερο από το μέγεθος, έχει σημασία η διάθεση των ανθρώπων να δώσουν ζωή στον κοινό χώρο — όποιος κι αν είναι αυτός.
Δεν λειτουργούν όλοι οι χώροι εξίσου
Αλλά δεν λειτουργούν όλοι οι χώροι εξίσου. Η φοιτητική ιστορία της Salli δείχνει πως οι αυτοσχέδιοι «καθιστικοί» χώροι, όπως ένα κρύο, υγρό καθιστικό-θερμοκήπιο ή μια σκάλα, είναι απλώς υποκατάστατα χωρίς την αίσθηση άνεσης και οικειότητας που δημιουργεί ένα πραγματικό σαλόνι.
Άλλωστε, όπως παρατηρούν αρχιτέκτονες όπως ο Peter Markos, το σαλόνι δεν είναι πολυτέλεια αλλά ζωτικός χώρος. Χωρίς αυτό, το σπίτι γίνεται ένας θάλαμος λειτουργιών που συγκρούονται: φαγητό, δουλειά, ξεκούραση, κοινωνικότητα – όλα στριμωγμένα σε ένα δωμάτιο. Η απουσία του οδηγεί σε συσσώρευση έντασης, έλλειψη ιδιωτικότητας και, τελικά, χαμηλότερη ποιότητα ζωής.
Οι interior designers αναγνωρίζουν ότι οι σύγχρονες ανάγκες απαιτούν ευελιξία. Σε σπίτια χωρίς καθιστικό, η έξυπνη διαρρύθμιση μπορεί να δημιουργήσει μικρές «νησίδες» κοινωνικότητας: πολυλειτουργικά τραπέζια, ενσωματωμένα καθίσματα, καλά φωτισμένα σημεία που λειτουργούν ως φυσικά σημεία συνάντησης. Ωστόσο, αυτές οι λύσεις είναι παρηγορητικές αλλά όχι ισοδύναμες. Όπως λέει ο Platman, «ο καθιστικός χώρος είναι αναγκαίος όχι για το φαίνεσθαι αλλά για το να νιώθεις σπίτι».
Ο θάνατος του σαλονιού, λοιπόν, δεν είναι μια αρχιτεκτονική παραξενιά αλλά σύμπτωμα μιας κοινωνίας όπου η ιδιωτικότητα μικραίνει, οι κοινότητες αποδομούνται και η κατοικία παύει να είναι χώρος ανάπαυσης και γίνεται χώρος επιβίωσης. Όμως η ανάγκη για έναν κοινό χώρο παραμένει βαθιά ανθρώπινη: ένας χώρος που ανήκει σε όλους, όπου η ζωή αποκτά ρυθμό, όπου οι άνθρωποι μπορούν να χαλαρώσουν χωρίς να αισθάνονται πως πρέπει να «παραχωρήσουν» κάτι.