Οι λόγοι που οι σύγχρονοι γονείς νιώθουν σήμερα διαλυμένοι από την κούραση είναι πολλοί και περίπλοκοι και δεν έχουν όλοι να κάνουν αποκλειστικά με τον ύπνο.
- Σύγχρονοι γονείς δηλώνουν εξαντλημένοι, όμως έρευνες δείχνουν ότι κοιμούνται επαρκώς, με μικρή διαφορά από τους άτεκνους ή τους προγόνους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι η ποσότητα του ύπνου, αλλά η υποκειμενική αίσθηση της κούρασης.
- Σε αντίθεση με τους Χάτζα, που είναι ικανοποιημένοι με τον ύπνο τους παρά τις συχνές αφυπνίσεις, οι σύγχρονοι γονείς βαθμολογούν τον ύπνο τους φτωχά. Η βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε την προσδοκία του αδιάλειπτου, "συμπαγούς" ύπνου, κάτι άγνωστο παλαιότερα.
- Το breastsleeping, ο συνδυασμός θηλασμού και ύπνου με το βρέφος, είναι κοινή πρακτική σε τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες. Αυτή η συνήθεια μπορεί να αλλάζει την αντίληψη της μητέρας για τον ύπνο της, μειώνοντας την αίσθηση της πλήρους αφύπνισης και της εξάντλησης.
- Η έλλειψη κοινοτικής υποστήριξης στη φροντίδα των παιδιών στις σύγχρονες κοινωνίες συμβάλλει καθοριστικά στην εξάντληση των γονέων. Αντίθετα, οι πρόγονοί μας είχαν εκτενή βοήθεια από συγγενείς, μοιράζοντας το βάρος της ανατροφής.
Όταν κάποιος... γενναίος γονιός ψυχικά πέταξε τις προάλλες το ερώτημα «πόσο εξαντλητικό είναι να είσαι γονιός;» σε ένα φόρουμ του Reddit, οι απαντήσεις ξεπέρασαν τις 400 μέσα σε λίγες ώρες. «Εξωφρενικά. Είναι εξωφρενικά εξαντλητικό και ΣΥΝΕΧΕΣ», έγραψε η πρώτη — και οι υπόλοιπες, με παραλλαγές, έλεγαν ακριβώς το ίδιο. Είναι ένα ομόθυμο... μουγκρητό κούρασης που διασχίζει την ψηφιακή σφαίρα και απαντά σε όποιον τολμήσει να ρωτήσει.
Οι λόγοι που οι γονείς νιώθουν σήμερα διαλυμένοι από την κούραση είναι πολλοί, και δεν έχουν όλοι να κάνουν με τον ύπνο, αναφέρει το εκτενές ρεπορτάζ του BBC. Πολλές οικογένειες μεγαλώνουν τα παιδιά τους χωρίς το «δίχτυ» προστασίας ή βοήθειας της κοινότητας, ενώ ταυτόχρονα παλεύουν να ταΐσουν μωρά και προθεσμίες δουλειάς στο ίδιο εικοσιτετράωρο. Φυσικά, ο ύπνος των φροντιστών αλλάζει μετά τα παιδιά — είτε από τις νυχτερινές βυζάξεις του βρέφους είτε από το αλάνθαστο ξυπνητήρι του νηπίου που σηκώνεται στις πέντε τα ξημερώματα.
Επειδή είμαστε γονείς όσο υπάρχει το ανθρώπινο είδος, μοιάζει αυτονόητο πως οι γονείς ήταν πάντα στερημένοι από ύπνο. Τα στοιχεία όμως λένε άλλα. Οι πρόγονοί μας μάλλον δεν περνούσαν αυτή την κρόνια κούραση. Τι έκαναν διαφορετικά — και τι έχουμε να μάθουμε από αυτούς;
Πόσο κοιμούνται τελικά οι γονείς;
Στην καθημερινή κουβέντα, γονεϊκότητα και στέρηση ύπνου είναι λέξεις συνώνυμες. Τα στοιχεία ωστόσο για το πόσος ύπνος χάνεται πραγματικά μετά την έλευση ενός παιδιού είναι ανάμικτα και βαθιά πολιτισμικά εξαρτημένα.
Μια μελέτη βρήκε πως οι πρωτότοκες μητέρες στη Γερμανία χάνουν κατά μέσο όρο μία ώρα ύπνου τη νύχτα τους πρώτους τρεις μήνες σε σχέση με την προ-εγκυμοσύνης τους κατάσταση. Οι πατέρες χάνουν ένα τρίτο της ώρας. Παρότι ο ύπνος αυξάνεται μετά το ναδίρ του τρίτου μήνα, καμία από τις δύο πλευρές δεν επανέρχεται πλήρως ούτε μετά από έξι χρόνια.
Η διαφορά όμως ανάμεσα σε γονείς και μη-γονείς, μετά τη λοχεία, δεν είναι τόσο τραγική όσο θα πιστεύαμε. Η ίδια γερμανική έρευνα, σε σχεδόν 40.000 άτομα, διαπίστωσε ότι γονείς με τουλάχιστον ένα παιδί κάτω των έξι ετών κοιμούνται περίπου επτά ώρες τη νύχτα. Οι άτεκνοι κοιμούνται μόλις δέκα λεπτά παραπάνω (οι γυναίκες) και δεκατέσσερα (οι άντρες). Παρόμοιες έρευνες από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γαλλία επιβεβαιώνουν την εικόνα: οι περισσότεροι γονείς ξαπλώνουν για οκτώ με εννέα ώρες, εντός των συνιστώμενων ορίων.
Είναι, βέβαια, αυτο-αναφερόμενα δεδομένα: οι άνθρωποι υπερβάλλουν ή υποτιμούν, μετράνε από τη στιγμή που ξάπλωσαν και όχι από τη στιγμή που πραγματικά αποκοιμήθηκαν. Με όλους τους πιθανούς αστερίσκους όμως, η εικόνα παραμένει ξεκάθαρη: οι σύγχρονοι γονείς κοιμούνται σχετικά καλά. Και όταν οι ερευνητές μελετούν σύγχρονες κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, οι αριθμοί δεν διαφέρουν δραματικά. Σε ανάλυση τριών τέτοιων κοινωνιών, οι ενήλικες - γονείς συμπεριλαμβανομένων - βρίσκονται στο κρεβάτι από 6,9 ώς 8,5 ώρες τη νύχτα και κοιμούνται πραγματικά 5,7 ώς 7,1.
Το παράδοξο; Οι σύγχρονοι γονείς δηλώνουν ασύγκριτα πιο εξαντλημένοι από τους ομολόγους τους στις κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Οι επιστήμονες προσπαθούν να λύσουν αυτό ακριβώς το αίνιγμα.
Η ψευδαίσθηση του ύπνου
Στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες, σχεδόν όλοι οι ενήλικες — και άρα οι περισσότεροι γονείς — λένε ότι είναι ικανοποιημένοι με τον ύπνο τους, εξηγεί ο εξελικτικός ανθρωπολόγος Ντέιβιντ Σάμσον, διευθυντής του Εργαστηρίου Ύπνου και Ανθρώπινης Εξέλιξης του Πανεπιστημίου του Τορόντο και συγγραφέας του βιβλίου Ο Άυπνος Πίθηκος. Ο Σάμσον έζησε τρεις μήνες με τους Χάτζα, μια τροφοσυλλεκτική κοινωνία στη βόρεια Τανζανία. «Όταν ρωτάς τους Χάτζα αν κοιμούνται καλά ή άσχημα, σου λένε "καλά"», λέει.
Αντίθετα, στις εκβιομηχανισμένες κοινωνίες, ο ύπνος βαθμολογείται φτωχά. Στη γερμανική μελέτη οι μητέρες έδωσαν στον ύπνο τους 6,57 στα δέκα, οι πατέρες 7,03. Στη γαλλική, τα τρία τέταρτα των μητέρων με τρίμηνα μωρά έλεγαν ότι δεν κοιμούνται αρκετά.
Και όμως δεν ξυπνούν περισσότερο. Η έρευνα του Σάμσον δείχνει πως στους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες οι νυχτερινές αφυπνίσεις είναι συχνότερες από τις δικές μας. Η διαφορά είναι μάλλον ιδεολογική: μέχρι τη Βιομηχανική Επανάσταση, λέει η Έλεν Μπολ, διευθύντρια του Κέντρου Βρεφικής Ηλικίας και Ύπνου του Πανεπιστημίου του Ντάραμ, ο «συμπαγής» αδιάλειπτος ύπνος δεν ήταν ζητούμενο. Ούτε είναι σήμερα σε όλον τον κόσμο. Σε πρόσφατη έρευνά της σε χωριά του Μεξικού, η ιδέα του «να κοιμάσαι σαν κούτσουρο» ήταν ξένη. Μόνο στην πρωτεύουσα την αναγνώριζαν.
Οι πρόγονοί μας δεν είχαν πρακτική ανάγκη βαθιού, συνεχούς ύπνου. «Δεν είχαν να πάνε σε δουλειά εννιά με πέντε, δεν οδηγούσαν αυτοκίνητα, δεν χειρίζονταν βαρέα μηχανήματα», λέει η Μπολ. «Αυτά που μας αγχώνουν εμάς, σ' αυτούς απλώς δεν υπήρχαν.»
Το σώμα της μάνας ως βιότοπος
Όταν ο Σάμσον περιέγραψε στους Χάτζα τη συνήθεια των Αμερικανών γονιών να κοιμίζουν τα βρέφη χωριστά, τον κοίταξαν σαν τρελό. «"Γιατί; Γιατί; Γιατί;", μου έλεγαν. Σχεδόν ντράπηκα που ρώτησα», θυμάται.
Οι Χάτζα μητέρες, όπως πρακτικά όλες οι μητέρες σε κάθε τροφοσυλλεκτική κοινωνία που έχει μελετηθεί, κοιμούνται με τα μωρά τους και θηλάζουν όλη νύχτα. Πρόκειται για ό,τι ο ανθρωπολόγος Τζέιμς Μακένα ονόμασε breastsleeping — έναν συνδυασμό θηλασμού και ύπνου. «Δεν υπάρχει αυτόνομος βρεφικός ή μητρικός ύπνος, θηλασμός ή μη-θηλασμός», λέει ο Μακένα. «Όλα είναι αλληλένδετα. Το σώμα της μάνας γίνεται ο βιότοπος του μωρού.»
Οι έρευνες πάνω στο πώς αυτό επηρεάζει τον μητρικό ύπνο δίνουν ανάμικτα αποτελέσματα. Φαίνεται όμως ότι αλλάζει το πώς οι μητέρες νιώθουν το πρωί. Σε μία μελέτη, οι μητέρες που μοιράζονταν κρεβάτι με το μωρό κοιμόντουσαν στο σύνολο τους ίδιους χρόνους, με μικρές αφυπνίσεις από τις οποίες ξανακοιμόντουσαν γρήγορα. «Πολλές δεν αντιλαμβάνονται καν πόσο συχνά θήλασαν ή έλεγξαν το μωρό», λέει η Μπολ. Δεν ξυπνούν πλήρως. Ή απλώς ξεχνούν.
Στην ίδια κατεύθυνση, λιγότερο άκαμπτες προσδοκίες για τον ύπνο μπορεί να βοηθούν να χαλαρώνουμε τη νύχτα και να νιώθουμε λιγότερο εξαντλημένοι την ημέρα — άσχετα με το πώς κοιμηθήκαμε. Επιπλέον, η προλακτίνη που εκλύεται κατά τον θηλασμό προκαλεί υπνηλία· οι θηλάζουσες μητέρες κοιμούνται κατά μέσο όρο τριάντα με σαράντα πέντε λεπτά περισσότερο από όσες δίνουν τυποποιημένο γάλα.
Ο ίδιος ο Σάμσον ορκίζεται σε αυτό. Με τη γυναίκα του πάλευαν τρεις μήνες, ώσπου δοκίμασαν το breastsleeping που είχε δει στους Χάτζα, ακολουθώντας τις οδηγίες ασφαλείας. «Άλλαξε η ζωή μας», λέει. «Δεν χρειαζόταν να σηκώνεται, δεν χρειαζόταν να ξυπνά πλήρως. Απλώς αντιλαμβανόταν — "α, θηλάζει τώρα" — και έπεφτε αμέσως πάλι για ύπνο.»
Φυσικά, δεν συμφωνούν όλες οι μελέτες. Άλλη έρευνα έδειξε ότι οι μητέρες που μοιράζονται δωμάτιο ή κρεβάτι με το βρέφος έχουν πιο διασπασμένο ύπνο — αν και τα μωρά τους δεν ξυπνούν περισσότερο. Είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς την αιτία από το αποτέλεσμα: ίσως οι πιο ανήσυχες μητέρες, που έτσι κι αλλιώς ξυπνούν συχνότερα, να είναι αυτές που επιλέγουν να κρατούν το μωρό κοντά.
Φτιαγμένοι για κούραση
Οι άνθρωποι παρουσιάζουν ένα χτυπητό παράδοξο, λέει η Σάρα Μπλάφερ Χάρντι, καθηγήτρια ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Ντέιβις: τα μωρά μας γεννιούνται εξαιρετικά ανώριμα και απαιτούν τεράστια επένδυση χρόνου, ενώ το περιβάλλον στο οποίο εξελιχθήκαμε ήταν σκληρό, με τις θερμίδες και τον χρόνο σε διαρκή έλλειψη.
Η διαφορά; Οι πρόγονοί μας είχαν βοήθεια. Πολλή. «Δεν θα μπορούσε αυτός ο πληθυσμός να μην εξαφανιστεί, δεν θα μπορούσε αυτό το είδος να εξελιχθεί», λέει η Χάρντι, «αν οι μητέρες δεν είχαν παράλληλη φροντίδα από άλλους — γιαγιάδες, μεγαλύτερα αδέλφια, ακόμα και πιο μακρινούς συγγενείς.» Σε παρατηρήσεις των Εφέ της Κεντρικής Αφρικής, τα δεκαοκτώ εβδομάδων μωρά περνούν το 60% του χρόνου τους στην αγκαλιά κάποιου άλλου εκτός από τη μητέρα τους — και θηλάζουν συχνά από άλλη γυναίκα.
Στις εκβιομηχανισμένες κοινωνίες, αυτό το μοντέλο εξαφανίστηκε. Το πλησιέστερο υποκατάστατο, η πληρωμένη φροντίδα, φέρνει τα δικά της άγχη — και κυρίως οικονομικά. Πάνω από πέντε στα δέκα νοικοκυριά με παιδιά στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν διπλό εισόδημα· στην Ευρωπαϊκή Ένωση πάνω από έξι στα δέκα. Και η ανισότητα φύλου επιμένει: η φροντίδα παραμένει στα γυναικεία χέρια, κάτι που εξηγεί γιατί οι μητέρες δηλώνουν πιο κουρασμένες.
Στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες, εξάλλου, τα παιδιά γεννιόνταν κατά μέσο όρο με διαφορά τεσσάρων χρόνων. Με την έλευση της γεωργίας και της μόνιμης εγκατάστασης άρχισαν να γεννιούνται πιο γρήγορα — και περισσότερα.
Άρα η εξάντληση των γονιών σήμερα δεν έχει να κάνει τόσο με την έλλειψη ύπνου όσο με τη μοναξιά, τις προσδοκίες και την πολιτισμική περιρρέουσα. «Εξελιχθήκαμε για να είμαστε προσαρμοστικοί, ευέλικτοι, ικανοί να διαχειριζόμαστε κρίσεις», λέει ο Σάμσον. «Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που αξίζει να χάσεις ύπνο. Αλλάζεις ταχύτητα από τη "μακροζωία" σε μια αποστολή ζωτικής σημασίας στο τώρα. Και η αναπαραγωγή είναι μια τέτοια στιγμή.»
Είναι, λοιπόν, εντάξει να χάνεις εντελώς τον ύπνο σου σε κάποιες φάσεις της ζωής σου; «Από εξελικτική ανθρωπολογική σκοπιά - 100% ναι.»