Oι τελευταίες προβλέψεις αποτυπώνουν μια εικόνα σταδιακής αλλά εκτεταμένης συρρίκνωσης του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέχρι το τέλος του αιώνα.
- Ο συνολικός πληθυσμός της ΕΕ προβλέπεται να μειωθεί κατά 11,7% έως το 2100, φτάνοντας τα 399 εκατομμύρια, παρότι 12 από 30 ευρωπαϊκές χώρες αναμένεται να καταγράψουν αύξηση. Οι διαφοροποιήσεις οφείλονται κυρίως στη γονιμότητα, τη θνησιμότητα και τη μετανάστευση.
- Χώρες της Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης, όπως η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία και η Ελλάδα, αναμένεται να χάσουν πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού τους έως το 2100. Άλλες χώρες θα δουν πτώση άνω του 20%, με σοβαρές επιπτώσεις σε οικονομία και κοινωνική πρόνοια.
- Το Λουξεμβούργο, η Ισλανδία και η Μάλτα προβλέπεται να σημειώσουν τις μεγαλύτερες αυξήσεις πληθυσμού, ενώ εμπειρογνώμονες τονίζουν ότι η μετανάστευση είναι ο βασικός παράγοντας για πληθυσμιακή αύξηση στην Ευρώπη, δεδομένων των χαμηλών ποσοστών γονιμότητας.
- Η Ισπανία θα είναι η μόνη από τις τέσσερις μεγαλύτερες οικονομίες της ΕΕ που θα αυξήσει τον πληθυσμό της έως το 2100, ενώ η Γαλλία, η Γερμανία και κυρίως η Ιταλία θα συρρικνωθούν. Η ηλικιακή δομή μεταβάλλεται ριζικά, με τους άνω των 65 να φτάνουν το ένα τρίτο του πληθυσμού.
Η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιάς δημογραφικής αναδιάρθρωσης, με τις τελευταίες προβλέψεις να αποτυπώνουν μια εικόνα σταδιακής αλλά εκτεταμένης συρρίκνωσης του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέχρι το τέλος του αιώνα. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, ο συνολικός πληθυσμός της Ένωσης αναμένεται να μειωθεί κατά 11,7% μεταξύ 2025 και 2100, από 452 εκατομμύρια σε περίπου 399 εκατομμύρια κατοίκους, δηλαδή κατά 53 εκατομμύρια ανθρώπους, ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι μεταναστευτικές ροές.
Σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των χωρών
Η συνολική αυτή εικόνα, ωστόσο, αποκρύπτει σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των χωρών. Από τις 30 ευρωπαϊκές χώρες που περιλαμβάνονται στις προβολές, οι 12 αναμένεται να καταγράψουν αύξηση πληθυσμού έως το 2100, ενώ οι υπόλοιπες 18 θα αντιμετωπίσουν πτώση, σε ορισμένες περιπτώσεις ιδιαίτερα έντονη. Στον πυρήνα αυτών των διαφορών βρίσκονται τρεις βασικοί παράγοντες: η γονιμότητα, η θνησιμότητα και - κυρίως - η μετανάστευση.
Δραματική πρόβλεψη για την Ελλάδα
Οι πιο δραματικές μειώσεις καταγράφονται κυρίως στην Ανατολική και Νότια Ευρώπη. Η Λετονία (-33,9%), η Λιθουανία (-33,4%), η Πολωνία (-31,6%) και η Ελλάδα (-30,1%) αναμένεται να χάσουν σχεδόν ή λίγο πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού τους έως το τέλος του αιώνα. Η πρόβλεψη αυτή σημαίνει ότι περισσότεροι από τρεις στους δέκα κατοίκους αυτών των χωρών ενδέχεται να εξαφανιστούν δημογραφικά μέσα σε λιγότερο από οκτώ δεκαετίες.
Αντίστοιχα υψηλά ποσοστά μείωσης - άνω του 20% - καταγράφονται σε χώρες όπως η Βουλγαρία (28%), η Κροατία (27%), η Σλοβακία (26,7%), η Ρουμανία (24,3%), η Ιταλία (24%) και η Ουγγαρία (22,5%). Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απώλεια αντιστοιχεί περίπου σε έναν στους τέσσερις κατοίκους, γεγονός που αναμένεται να έχει βαθιές επιπτώσεις στην οικονομία, την αγορά εργασίας και τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας.
Σε μια ενδιάμεση κατηγορία βρίσκονται χώρες με μείωση μεταξύ 10% και 20%, όπως η Πορτογαλία, η Εσθονία, η Τσεχία, η Φινλανδία, η Σλοβενία και η Γερμανία, όπου η δημογραφική πίεση είναι πιο ήπια αλλά παραμένει διαρκής.
Στον αντίποδα, ορισμένες χώρες αναμένεται να καταγράψουν αύξηση πληθυσμού, κυρίως χάρη σε σταθερές μεταναστευτικές εισροές. Το Λουξεμβούργο (+36,4%), η Ισλανδία (+27,1%) και η Μάλτα (+26%) προβλέπεται να σημειώσουν τις μεγαλύτερες αυξήσεις, αν και πρόκειται για χώρες με σχετικά μικρούς πληθυσμούς. Σημαντική άνοδο άνω του 10% αναμένεται επίσης σε χώρες όπως η Ελβετία, η Ιρλανδία, η Νορβηγία και η Σουηδία.
Οι διαφοροποιήσεις αυτές αποδίδονται σε μεγάλο βαθμό στη μετανάστευση. Όπως επισημαίνει ο δημογράφος Tomas Sobotka από το Ινστιτούτο Δημογραφίας της Βιέννης, «η μεταβολή αυτή οφείλεται κυρίως στις διαφορές στα παρελθοντικά και προβλεπόμενα επίπεδα μετανάστευσης, σε συνδυασμό με τη διαφορά στην ηλικιακή δομή». Χώρες που έχουν βιώσει χαμηλή γονιμότητα και εκροή πληθυσμού τα προηγούμενα χρόνια εμφανίζουν πλέον πιο γερασμένους πληθυσμούς και περιορισμένες νεότερες ηλικιακές ομάδες.
Στην ίδια κατεύθυνση, η Anne Goujon υπογραμμίζει ότι η ισορροπία μεταξύ φυσικής μεταβολής και καθαρής μετανάστευσης αποτελεί τον βασικό παράγοντα διαφοροποίησης. «Παρότι όλες οι χώρες της ΕΕ έχουν χαμηλή γονιμότητα, εκείνες που διατηρούν σταθερή εισροή μεταναστών μπορούν να συνεχίσουν να αυξάνονται πληθυσμιακά», σημειώνει, φέρνοντας ως παραδείγματα το Λουξεμβούργο και τη Μάλτα. Αντίθετα, χώρες με χαμηλή γονιμότητα και αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, όπως η Λετονία και η Λιθουανία, οδηγούνται σε ταχεία συρρίκνωση.
Ο δημογράφος Dmitri Jdanov από το Ινστιτούτο Max Planck συνοψίζει την κατάσταση με σαφήνεια: «Η μετανάστευση είναι ο μόνος παράγοντας που μπορεί να εξασφαλίσει πληθυσμιακή αύξηση στην Ευρώπη». Όπως εξηγεί, τα σημερινά επίπεδα γονιμότητας δεν επαρκούν για να διατηρήσουν ούτε τον υπάρχοντα πληθυσμό, ενώ οι διαφορές στη θνησιμότητα δεν είναι αρκετές για να εξηγήσουν τις μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ χωρών.
Η εξέλιξη των τεσσάρων μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη των τεσσάρων μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ. Η Ισπανία αναμένεται να είναι η μόνη που θα καταγράψει αύξηση πληθυσμού έως το 2100, έστω και οριακή (+1,3%), κυρίως λόγω της έντονης μετανάστευσης των τελευταίων δεκαετιών. Αντίθετα, η Γαλλία προβλέπεται να σημειώσει μικρή μείωση (-2,5%), ενώ η Γερμανία (-10,6%) και κυρίως η Ιταλία (-24%) θα αντιμετωπίσουν πιο έντονες πιέσεις.
Οι δημογραφικές αυτές μεταβολές αναμένεται να επηρεάσουν και την κατάταξη των πιο πολυπληθών χωρών. Η Ισπανία προβλέπεται να ξεπεράσει την Ιταλία και να καταλάβει την τρίτη θέση έως το 2100, καθώς η Ιταλία αναμένεται να χάσει περίπου 15 εκατομμύρια κατοίκους, ενώ η Ισπανία θα προσθέσει περίπου μισό εκατομμύριο.
Παράλληλα, η ηλικιακή δομή του πληθυσμού μεταβάλλεται ριζικά. Το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών αναμένεται να φτάσει σχεδόν το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού μέχρι το 2100, από περίπου ένα πέμπτο σήμερα. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η αύξηση της ομάδας άνω των 85 ετών, που προβλέπεται να υπερτριπλασιαστεί, από 3,2% το 2025 σε 10,8%.
Αντίθετα, οι νεότερες ηλικιακές ομάδες συρρικνώνονται, ενώ ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας (31-65 ετών) αναμένεται να μειωθεί από 47,8% σε 40,5%, εξέλιξη που εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη βιωσιμότητα των ευρωπαϊκών οικονομιών και των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης.