Η ζωή τού συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη που κατάφερε να νικήσει τους προσωπικούς του δαίμονες. Η σχέση με τους γονείς του, η οικογένεια, οι Μηλιές και το σπουδαίο έργο του.
Η ζωή του θα μπορούσε να ήταν ένα μυθιστόρημα βγαλμένο από τη δική του πένα. Με ήρωες ανθρώπους της Τέχνης, δύσκολες διαδρομές, προσωπικούς δαίμονες, μεγάλες ανατροπές και, τελικά, τη λύτρωση μέσα από τη δημιουργία. Ο Αλέξης Σταμάτης δεν υπήρξε μόνο ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς. Ήταν ένας πολυδιάστατος δημιουργός, που άφησε το αποτύπωμά του στη λογοτεχνία, την ποίηση, το θέατρο και την αρθρογραφία, με το έργο του να ξεπερνά τα ελληνικά σύνορα, καθώς βιβλία του μεταφράστηκαν σε εννέα γλώσσες και απέσπασαν διεθνείς διακρίσεις.
Η είδηση του θανάτου του, σε ηλικία 67 ετών, βύθισε στη θλίψη τους οικείους του όσο και τον πνευματικό κόσμο. Η μοίρα, μάλιστα, επεφύλασσε μια τραγική ειρωνεία. Ο Αλέξης Σταμάτης έφυγε από τη ζωή στις 20 Ιουλίου, ύστερα από σοβαρή ασθένεια του αίματος που τον ταλαιπωρούσε τα τελευταία χρόνια, μόλις μία ημέρα μετά τα γενέθλιά του. Είχε γεννηθεί στις 19 Ιουλίου 1960.
Αλέξης Σταμάτης: Η παιδική ηλικία, η Αρχιτεκτονική και τα γυρίσματα κινηματογραφικής ταινίας
Η Τέχνη κυλούσε στο αίμα του από την πρώτη ημέρα της ζωής του. Πατέρας του ήταν ο διακεκριμένος αρχιτέκτονας Κώστας Σταμάτης και μητέρα του η σπουδαία ηθοποιός Μπέτυ Αρβανίτη. Δύο προσωπικότητες με διαφορετικές διαδρομές, αλλά κοινή αγάπη για τον πολιτισμό, που, όπως είχε παραδεχθεί ο ίδιος, του άνοιξαν από πολύ νωρίς τις πόρτες του κόσμου των βιβλίων και της δημιουργίας.
Σε συνεντεύξεις του είχε αποκαλύψει ότι μέχρι τα 13 του χρόνια ζούσε με τον πατέρα του και στη συνέχεια μετακόμισε στο σπίτι της μητέρας του. Παρότι οι δύο γονείς του είχαν εντελώς διαφορετικές βιβλιοθήκες, εκείνες έγιναν το πρώτο του μεγάλο σχολείο. Ανάμεσα σε βιβλία διαφορετικών κόσμων και αισθητικών, ο μικρός Αλέξης άρχισε να ανακαλύπτει τη λογοτεχνία, να διαβάζει ασταμάτητα και να καλλιεργεί μια σχέση με το βιβλίο που έμελλε να καθορίσει ολόκληρη τη ζωή του.
Η συγγραφή αποδείχθηκε τελικά το μεγάλο του χάρισμα. Η πένα του ήταν εκείνη που τον καθιέρωσε και τον έκανε να ξεχωρίσει, όμως η διαδρομή μέχρι να φτάσει σε αυτήν δεν ήταν ούτε ευθεία ούτε προδιαγεγραμμένη.
Απόφοιτος της Σχολής Μωραΐτη, πέρασε στα 18 του χρόνια στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ακολουθώντας αρχικά τα βήματα του πατέρα του. Για ένα διάστημα, ωστόσο, τον γοήτευε εξίσου έντονα ο κινηματογράφος και ονειρευόταν να γίνει σκηνοθέτης. Η σκέψη αυτή εγκαταλείφθηκε ύστερα από μια συζήτηση που είχε με τον Νίκο Κούνδουρο. Ο σπουδαίος δημιουργός τού περιέγραψε με ρεαλισμό τι σημαίνει να είναι κανείς σκηνοθέτης στην Ελλάδα και ο Αλέξης Σταμάτης κατάλαβε πως ο δικός του δρόμος βρισκόταν αλλού.
Ο σπόρος της δημιουργίας, όμως, είχε φυτευτεί ακόμη νωρίτερα, σχεδόν παιδί. Σε ένα επαγγελματικό ταξίδι που έκανε στη Ρόδο μαζί με τη μητέρα του, όταν εκείνη συμμετείχε στα γυρίσματα της ταινίας «Κάτι κουρασμένα παλικάρια», βρέθηκε ξαφνικά μέσα στη μαγεία ενός κινηματογραφικού πλατό. Γνώρισε από κοντά τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο και τη Νόρα Βαλσάμη, για την οποία είχε παραδεχθεί με χιούμορ ότι την είχε ερωτευτεί.
Δεν ήταν, όμως, οι διάσημοι ηθοποιοί που τον σημάδεψαν περισσότερο. Ήταν όσα συνέβαιναν πίσω από τις κάμερες. Χρόνια αργότερα θα συνειδητοποιούσε ότι αυτό ακριβώς τον συγκινούσε περισσότερο από το τελικό αποτέλεσμα: η στιγμή που κάτι δημιουργείται από το μηδέν.
Παρότι εργάστηκε ως αρχιτέκτονας, ποτέ δεν ένιωσε ότι αυτό ήταν το επάγγελμα που τον εξέφραζε πραγματικά. Με τη γνωστή του αυτοσαρκαστική διάθεση έλεγε πως σχεδίασε μία πολυκατοικία, αλλά δεν θα την έδειχνε ποτέ σε κανέναν, παραδεχόμενος ουσιαστικά ότι η αρχιτεκτονική δεν ήταν η διαδρομή που είχε ονειρευτεί. Κάποια στιγμή αποφάσισε να κλείσει οριστικά αυτό το κεφάλαιο.
Η μεγαλύτερη, όμως, μάχη της ζωής του δεν δόθηκε στον επαγγελματικό στίβο, αλλά απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.
Όταν ο Αλέξης Σταμάτης τόλμησε να μιλήσει δημόσια για τη μάχη του με το αλκοόλ
Ο Αλέξης Σταμάτης υπήρξε από τους ελάχιστους ανθρώπους του πνεύματος που μίλησαν δημόσια με απόλυτη ειλικρίνεια για τον εθισμό τους στο αλκοόλ, χωρίς φόβο και χωρίς ωραιοποιήσεις. Εξομολογήθηκε πως το πρόβλημα ξεκίνησε στα χρόνια του μεταπτυχιακού του στην Αγγλία και συνεχίστηκε όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, σημαδεύοντας σχεδόν μία δεκαετία της ζωής του.
Έφτασε να καταναλώνει δύο μπουκάλια βότκα την ημέρα. Στην αρχή πίστευε πως ήταν απλώς «γερό ποτήρι». Χρειάστηκε πολύς χρόνος μέχρι να αποδεχθεί ότι είχε εξάρτηση. Ακόμη και όταν οι γιατροί τον προειδοποιούσαν πως είχε μπροστά του μόλις δύο χρόνια ζωής, δυσκολευόταν να πιστέψει ότι όλα αυτά αφορούσαν τον ίδιο.
Όπως είχε παραδεχθεί, προσπαθούσε να πνίξει καθημερινά στο αλκοόλ τις ανασφάλειες, τις φοβίες, τις ενοχές και την αγοραφοβία του. «Για να ξεπεράσω τον καθημερινό γολγοθά της εξάρτησης, το πρώτο βήμα ήταν η αποδοχή του προβλήματος. Και το δεύτερο η βοήθεια από ειδικό», είχε εξομολογηθεί σε συνέντευξη του στο People.
Ακόμη και όταν είχε ξεκινήσει ψυχοθεραπεία, συνέχιζε να πίνει πριν από κάθε συνεδρία. Η καθημερινή αυτή τελετουργία κράτησε περίπου έξι μήνες, μέχρι το απόγευμα που αποφάσισε ότι δεν ήθελε άλλο να ζει έτσι.
«Ήταν πέντε και μισή, στις 10 Απριλίου του 1996, όταν ξύπνησα μεθυσμένος και είπα "τέρμα"», είχε πει στην ίδια συνέντευξη.
Ακολούθησε νοσηλεία ενάμιση μήνα στην ψυχιατρική πτέρυγα του νοσοκομείου «Σωτηρία», όπου συμμετείχε με πειθαρχία σε ειδικό πρόγραμμα απεξάρτησης. Εκεί, όπως είχε περιγράψει, άρχισε να ξετυλίγει όλα όσα έκρυβε μέσα του επί χρόνια.
«Εκεί συνειδητοποίησα ότι όλα ήταν μπερδεμένα στο κεφάλι μου. Οικογενειακά θέματα, προσωπικά προβλήματα, μυθοποιήσεις που με στοίχειωναν. Τα οποία καλύπτονταν από μια θάλασσα 40 τουλάχιστον βαθμών αλκοόλ. Που επιπλέον με έκανε να πιστεύω ότι είμαι άτρωτος. Τι κι αν ο Βάκχος έπνιξε πιο πολλούς από τον Ποσειδώνα;», είχε πει χαρακτηριστικά.
Βγαίνοντας από το νοσοκομείο, η ζωή του άλλαξε οριστικά. Έκλεισε την πόρτα στην αρχιτεκτονική, ακολούθησε τον δρόμο της συγγραφής και δεν ξαναέβαλε ποτέ το αλκοόλ στη ζωή του.
«Το αλκοόλ είναι πλέον κάτι ξένο για μένα. Δεν το βλέπω σαν απειλή. Έχω ποτά για φίλους στο σπίτι και βγαίνω σε μπαρ. Αλλά δεν πίνω. Δεν ήπια ούτε καν στον γάμο μου», είχε πει χρόνια αργότερα στην ίδια συνέντευξη.
Δεν έκρυψε ποτέ αυτή τη δύσκολη διαδρομή. Αντίθετα, την έκανε λογοτεχνία. Την κατέγραψε στη συμπληρωμένη έκδοση του πρώτου του μυθιστορήματος, «Ο Έβδομος Ελέφαντας», που κυκλοφόρησε ξανά από τις εκδόσεις Καστανιώτη, αποδεικνύοντας ότι πολλές φορές οι πιο δυνατές ιστορίες δεν είναι προϊόν φαντασίας, αλλά εκείνες που έχουν πρώτα βιωθεί.
Αλέξης Σταμάτης: Η πρόταση γάμου στην Εύα Σιμάτου στο Παρίσι και η οικογενειακή ζωή με τον Ερμή
Στην προσωπική του ζωή είχε βρει αυτό που ο ίδιος περιέγραφε ως την απόλυτη ισορροπία. Στο πλευρό της ηθοποιού Εύας Σιμάτου δεν βρήκε μόνο τη σύντροφο της ζωής του, αλλά και τον άνθρωπο που, όπως έλεγε, τον βοήθησε να ξαναγεννηθεί. Μαζί απέκτησαν τον γιο τους, τον Ερμή, δημιουργώντας την οικογένεια που πάντοτε ονειρευόταν.
Δεν έκρυβε ποτέ ότι η Εύα ήταν η γυναίκα της ζωής του. Όλα όσα έζησαν μαζί, από τη στιγμή που γνωρίστηκαν μέχρι τη δημιουργία της οικογένειάς τους, ήταν ακριβώς η ζωή που ήθελε να έχει.
Το Παρίσι κατείχε ξεχωριστή θέση στην κοινή τους ιστορία. Στις όχθες του Σηκουάνα, τον Ιούνιο του 2015, της έκανε πρόταση γάμου, σε μία από τις πιο ρομαντικές στιγμές της ζωής τους. Η δική τους ιστορία, ωστόσο, είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, ένα απόγευμα στο Petite Fleur της οδού Ομήρου. Αργότερα, το Black Duck στην πλατεία Καρύτση έγινε το σκηνικό της γαμήλιας γιορτής τους.
«Η αλήθεια είναι πως όταν γνωριστήκαμε δεν ήμασταν έτοιμοι για σχέση. Τα πράγματα ήρθαν φυσιολογικά», είχε εξομολογηθεί ο Αλέξης Σταμάτης σε κοινή συνέντευξη με την Εύα Σιμάτου στο People. Για τον ίδιο, άλλωστε, η ουσία μιας σχέσης δεν βρισκόταν ποτέ στις κοινωνικές συμβάσεις. «Σημασία έχει αυτό που νιώθεις να είναι πιο βαθύ από τον θεσμό. Να αγαπάς γιατί αγαπάς και όχι επειδή παντρεύτηκες. Το ''για να'' και η σκοπιμότητα είναι αυτό που σκοτώνει τα αισθήματα», είχε πει.
Η γνωριμία με την Εύα άλλαξε ουσιαστικά και τον τρόπο που αντιμετώπιζε τη ζωή αλλά και τη συγγραφή. Ενώ θα περίμενε κανείς πως μετά από δεκάδες βιβλία θα ένιωθε μεγαλύτερη πίεση για το επόμενο έργο, εκείνος έμοιαζε να απολαμβάνει περισσότερο από ποτέ τη δημιουργική διαδικασία. «Σε αυτό έχω βοηθηθεί πολύ από την Εύα. Με έχει αποφορτίσει. Νιώθω ότι έχω αναγεννηθεί. Ότι ζω μια δεύτερη ζωή. Ότι έχω απελευθερωθεί ακόμη και στη συγγραφή. Δεν είναι τυχαίο ότι τώρα γράφω περισσότερο», είχε εκμυστηρευθεί.
Το ζευγάρι δεν συνεργάστηκε μόνο στη ζωή, αλλά και στην τέχνη. Η Εύα Σιμάτου συμμετείχε σε θεατρικές παραγωγές του, ενώ βρισκόταν συχνά στο πλευρό του στις παρουσιάσεις των βιβλίων του, αποτελώντας έναν από τους πιο σταθερούς συνοδοιπόρους της δημιουργικής του πορείας.
Παρά τη διακριτικότητα που χαρακτήριζε την προσωπική του ζωή, ο Αλέξης Σταμάτης μοιραζόταν κατά καιρούς από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μικρές στιγμές της καθημερινότητάς του. Φωτογραφίες με την Εύα, αλλά και με τον γιο τους, τον Ερμή, που σήμερα είναι επτά ετών, φανέρωναν έναν άνθρωπο βαθιά αφοσιωμένο στην οικογένειά του.
Από τις πιο συγκινητικές αναρτήσεις του ήταν εκείνες στις οποίες ο μικρός Ερμής περνούσε χρόνο με τη γιαγιά του, τη σπουδαία ηθοποιό Μπέτυ Αρβανίτη.
Αλέξης Σταμάτης: Το ησυχαστήριό του στον τόπο καταγωγής του, τις Μηλιές
Μακριά από την Αθήνα, υπήρχε ακόμη ένας τόπος που κατείχε ξεχωριστή θέση στην καρδιά του. Οι Μηλιές Πηλίου, ο τόπος καταγωγής του, ήταν, όπως έλεγε ο ίδιος, το προσωπικό του καταφύγιο.
Εκεί άφηνε πίσω του τους γρήγορους ρυθμούς της πρωτεύουσας και απολάμβανε μια διαφορετική καθημερινότητα. Βόλτες στα γραφικά καλντερίμια με την Εύα και τον μικρό Ερμή, συναντήσεις με αγαπημένους φίλους, κουβέντες με τους κατοίκους του χωριού και οι γεύσεις της πηλιορείτικης κουζίνας συνέθεταν το σκηνικό της ηρεμίας που τόσο αναζητούσε.
Σε μία από τις πολλές συζητήσεις που είχαμε όλα αυτά τα χρόνια, μου είχε μιλήσει με ιδιαίτερη συγκίνηση για τον τόπο του. «Κατάγομαι από τις Μηλιές. Πρόγονός μου είναι ο Έλληνας λόγιος Δανιήλ Φιλιππίδης, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Με τη γυναίκα μου, την Εύα, και τον γιο μου, τον Ερμή, μένουμε στο σπίτι όπου γεννήθηκε. Πηγαίνω στις Μηλιές τα τελευταία 45 χρόνια και έχω ζήσει εκεί ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής μου. Είναι το "ησυχαστήριό" μου. Όχι γιατί θέλω να απομονωθώ, αλλά γιατί θέλω να ανανεώσω τις σχέσεις μου με τους ανθρώπους, σχέσεις που οι ρυθμοί της πόλης έχουν κατακερματίσει, σχεδόν εκμηδενίσει.»
Δεν ήταν λίγες οι φορές που ανυπομονούσε να επιστρέψει εκεί. Να συναντήσει την Τάνια Τσανακλίδου, τον Βασίλη Χαραλαμπόπουλο και τη σύζυγό του Λίνα, την Ιώ Βουλγαράκη, αλλά και τους ανθρώπους του χωριού, που αποτελούσαν για εκείνον αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του.
Ίσως γιατί στις Μηλιές δεν έβρισκε μόνο ηρεμία. Έβρισκε τις ρίζες του. Και εκεί, μακριά από τη δημοσιότητα, ανάμεσα στους ανθρώπους που αγαπούσε, ένιωθε περισσότερο από οπουδήποτε αλλού ο εαυτός του.
Αλέξης Σταμάτης: Το συγγραφικό του έργο και η επαγγελματική συνεργασία με τη μητέρα του, Μπέτυ Αρβανίτη
Η συγγραφή δεν ήταν απλώς το επάγγελμα του Αλέξη Σταμάτη. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο ερμήνευε τον κόσμο και μετέτρεπε τις εμπειρίες, τις αγωνίες και τις ανθρώπινες σχέσεις σε λογοτεχνία. Στην πορεία του άφησε πίσω του μια σπουδαία παρακαταθήκη, εκδίδοντας συνολικά 34 βιβλία, ανάμεσά τους 20 μυθιστορήματα, έξι ποιητικές συλλογές, παιδικά βιβλία, θεατρικά έργα, αλλά και σενάρια και λιμπρέτα.
Το πρώτο του μυθιστόρημα, «Ο Έβδομος Ελέφαντας», σηματοδότησε την είσοδό του στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και αποτέλεσε την απαρχή μιας δημιουργικής πορείας που κράτησε σχεδόν τρεις δεκαετίες. Ακολούθησαν έργα που αγαπήθηκαν ιδιαίτερα από το αναγνωστικό κοινό, όπως το «Μπαρ Φλωμπέρ», η «Μητέρα Στάχτη», η «Αμερικάνικη Φούγκα», η «Βίλα Κομπρέ», τα «Μελίσσια» και το «Βιβλίο της Βροχής», ενώ μέχρι και τα τελευταία χρόνια συνέχιζε να γράφει αδιάκοπα, αποδεικνύοντας πως η δημιουργία ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του.
Η πένα του, όμως, δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία. Με την ίδια ευαισθησία στράφηκε και στο θέατρο, υπογράφοντας έργα που παρουσιάστηκαν σε σημαντικές αθηναϊκές σκηνές και απέσπασαν θετικές κριτικές. Ανάμεσά τους ξεχώρισαν η «Τελευταία Μάρθα», τα «Δακρυγόνα», το «Σκότωσε ό,τι αγαπάς», το «Μεσάνυχτα σ' έναν τέλειο κόσμο» και τα «Μελίσσια», επιβεβαιώνοντας ότι μπορούσε να υπηρετήσει με την ίδια επιτυχία τόσο τον αφηγηματικό όσο και τον θεατρικό λόγο.
Ξεχωριστή θέση στην πορεία του είχε και η συνεργασία με τη μητέρα του, τη σπουδαία ηθοποιό Μπέτυ Αρβανίτη. Το 2019, τα «Μελίσσια» μεταφέρθηκαν στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, με την ίδια να πρωταγωνιστεί στο έργο του γιου της. Ήταν μια συνάντηση που ξεπερνούσε τα όρια μιας απλής καλλιτεχνικής συνεργασίας· ήταν η συνάντηση δύο ανθρώπων που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην τέχνη, ο καθένας από τη δική του πλευρά.
Το έργο του, άλλωστε, δεν έμεινε μόνο στην Ελλάδα. Βιβλία του μεταφράστηκαν σε εννέα γλώσσες, ταξιδεύοντας σε αναγνώστες σε όλο τον κόσμο. Το «Μπαρ Φλωμπέρ» γνώρισε ιδιαίτερη διεθνή απήχηση, ενώ η «Αμερικάνικη Φούγκα» τιμήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες με το International Literature Award του National Endowment for the Arts. Ήταν μια σημαντική διεθνής αναγνώριση για έναν Έλληνα συγγραφέα, που απέδειξε ότι οι ιστορίες του μπορούσαν να αγγίξουν το ίδιο βαθιά το ελληνικό αλλά και το ξένο κοινό.
Ο Αλέξης Σταμάτης έφυγε αφήνοντας πίσω του πολύ περισσότερα από δεκάδες βιβλία και θεατρικά έργα. Άφησε έναν ολόκληρο κόσμο από ήρωες, ιστορίες και λέξεις, που θα συνεχίσουν να συνομιλούν με τους αναγνώστες. Γιατί, τελικά, ο ίδιος κατάφερε αυτό που επιδιώκει κάθε συγγραφέας: να συνεχίσει να υπάρχει μέσα από τα βιβλία του.