Οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι πολλοί ενήλικες που μεγάλωσαν με γονείς με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά εμφανίζουν συγκεκριμένα μοτίβα συμπεριφοράς.
Η σχέση ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά αποτελεί έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες στη διαμόρφωση της προσωπικότητας. Ωστόσο, όταν η ανατροφή γίνεται μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον όπου κυριαρχεί ο ναρκισσισμός, οι συνέπειες μπορεί να ακολουθούν το παιδί και στην ενήλικη ζωή. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στους αυστηρούς ή συναισθηματικά ανώριμους γονείς και στους γονείς με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά. Στη δεύτερη περίπτωση, το παιδί μεγαλώνει μέσα σε μια δυναμική όπου οι ανάγκες του υποβαθμίζονται συστηματικά και η αγάπη παρουσιάζεται ως κάτι υπό όρους.
Άνθρωποι με έντονα χαρακτηριστικά εγωκεντρισμού
Τα τελευταία χρόνια ο όρος «ναρκισσιστής» χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή γλώσσα για να περιγράψει δύσκολους ανθρώπους ή άτομα που συμπεριφέρονται εγωκεντρικά. Στην ψυχιατρική όμως υπάρχει η διαταραχή ναρκισσιστικής προσωπικότητας, μια σχετικά σπάνια ψυχική διαταραχή που απαιτεί επίσημη διάγνωση από ειδικό. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όταν γίνεται λόγος για ναρκισσιστές γονείς δεν πρόκειται για κλινική διάγνωση αλλά για ανθρώπους με έντονα χαρακτηριστικά εγωκεντρισμού.
Όπως εξηγεί η ψυχολόγος Σουζάν Μάνσερ, πρόκειται για ανθρώπους που τοποθετούν τον εαυτό τους στο επίκεντρο, θεωρούν ότι η άποψή τους είναι πάντοτε η σωστή και πιστεύουν ότι οι ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων είναι δευτερεύοντα. Συχνά έχουν έντονη ανάγκη θαυμασμού και θεωρούν αυτονόητο ότι πρέπει να γίνεται το δικό τους.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα τέτοιο περιβάλλον, μαθαίνει από νωρίς ορισμένα σκληρά μαθήματα. Ανάμεσά τους η ιδέα ότι η αγάπη δίνεται μόνο υπό προϋποθέσεις ή ότι οι προσωπικές ανάγκες δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία. Οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι πολλοί ενήλικες που μεγάλωσαν με γονείς με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά εμφανίζουν συγκεκριμένα μοτίβα συμπεριφοράς.
Ένα από τα πιο συχνά είναι ο έντονος φόβος μήπως κάνουν λάθος. Σε ένα σπίτι όπου ο γονέας αντιδρά υπερβολικά σε μικρά λάθη ή ασήμαντες παραλείψεις, το παιδί μαθαίνει να ζει σε διαρκή επιφυλακή. Σύμφωνα με την κλινική ψυχολόγο Ραμάνι Ντουρβασούλα, η τιμωρία σε τέτοια περιβάλλοντα μπορεί να είναι δυσανάλογη και απρόβλεπτη. Μια μικρή παράλειψη, ένας διαφορετικός τόνος στη φωνή ή ένα συνηθισμένο λάθος της εφηβείας μπορεί να οδηγήσει σε ειρωνικές παρατηρήσεις, αυστηρές διαλέξεις ή ακόμη και σε πλήρη συναισθηματική αποστασιοποίηση από τον γονέα.
Ως αποτέλεσμα, το παιδί μεταφέρει αυτή την αγωνία και στην ενήλικη ζωή. Πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν ότι ελέγχουν επανειλημμένα αν έχουν κάνει κάτι σωστά ή αν είπαν τη σωστή φράση, φοβούμενοι ότι οποιοδήποτε λάθος θα οδηγήσει σε κριτική ή απόρριψη.
Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η δυσκολία να αναγνωρίσουν τι πραγματικά θέλουν για τον εαυτό τους. Όταν ένας γονέας επιβάλλει συνεχώς τη δική του άποψη, το παιδί συνηθίζει να ακολουθεί κατευθύνσεις αντί να διαμορφώνει προσωπικές επιθυμίες. Μπορεί να ακούει από μικρή ηλικία τι του αρέσει, ποια δραστηριότητα πρέπει να ακολουθήσει ή πώς πρέπει να αισθάνεται για τους άλλους ανθρώπους.
«Οι ναρκισσιστές γονείς πιστεύουν ότι γνωρίζουν πάντα τι είναι καλύτερο και θεωρούν σημαντικά μόνο τα δικά τους συναισθήματα», σημειώνει η Μάνσερ. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον το παιδί μαθαίνει ότι οι δικές του ανάγκες δεν έχουν αξία. Αργότερα, ως ενήλικος, μπορεί να δυσκολεύεται να απαντήσει σε βασικά ερωτήματα: πού θέλει να ζήσει, τι είδους σχέση θέλει να δημιουργήσει ή αν η επαγγελματική του πορεία ανταποκρίνεται πραγματικά στις επιθυμίες του.
Ένα ακόμη μοτίβο είναι η δυσκολία να πιστέψουν ότι αξίζουν κατανόηση και συμπόνια. Στον πυρήνα του ναρκισσισμού βρίσκεται η έλλειψη ενσυναίσθησης. Οι άνθρωποι με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά συχνά αδυνατούν να μπουν στη θέση των άλλων. Ένα παιδί που τραυματίζεται ή βιώνει λύπη μπορεί να αντιμετωπίσει αδιαφορία ή ακόμη και επίπληξη αντί για παρηγοριά.
Με τον χρόνο, αυτή η εμπειρία μετατρέπεται σε εσωτερική πεποίθηση ότι τα συναισθήματά του δεν είναι σημαντικά. Πολλοί ενήλικες που μεγάλωσαν σε τέτοιο περιβάλλον ζητούν συγγνώμη ακόμη και όταν κλαίνε, υποβαθμίζουν τον πόνο τους ή διστάζουν να ζητήσουν βοήθεια από φίλους.
Παράλληλα, συχνά αναπτύσσουν την πεποίθηση ότι η επιτυχία είναι ο μόνος τρόπος για να κερδίσουν την αποδοχή των άλλων. Η αγάπη ενός γονέα θα έπρεπε να είναι άνευ όρων. Ωστόσο, σε οικογένειες με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά η επιβράβευση εμφανίζεται κυρίως όταν το παιδί διακρίνεται ή μπορεί να αποτελέσει πηγή υπερηφάνειας για τον γονέα.
Η Μάνσερ περιγράφει αυτό το φαινόμενο ως «ναρκισσιστική προέκταση». Ο γονέας αντιμετωπίζει το παιδί όχι ως ανεξάρτητο άτομο αλλά ως προέκταση της δικής του εικόνας. Όταν το παιδί πετυχαίνει, αυτό ενισχύει την κοινωνική εικόνα του γονέα. Αντίθετα, όταν κάτι δεν πάει καλά, η αποτυχία βιώνεται ως προσωπική ντροπή. Σε τέτοια περιβάλλοντα η προσπάθεια για διάκριση δεν σχετίζεται με την προσωπική ανάπτυξη αλλά με την ανάγκη επιβίωσης μέσα στη σχέση.
Τέλος, πολλοί άνθρωποι που μεγάλωσαν με τέτοιους γονείς κουβαλούν έντονο αίσθημα ενοχής. Δεν πρόκειται μόνο για ενοχή μετά από κάποιο λάθος, αλλά για μια γενικευμένη αίσθηση ότι αποτελούν βάρος. Οι γονείς μπορεί να εκφράζουν συχνά παράπονα ότι τα παιδιά τους ζητούν πολλά ή ότι τους δημιουργούν δυσκολίες. Με την πάροδο του χρόνου ακόμη και φυσιολογικές ανάγκες, όπως η βοήθεια στα μαθήματα ή η αναζήτηση παρηγοριάς, παρουσιάζονται ως υπερβολικές απαιτήσεις.
Επιπλέον, πολλοί ενήλικες νιώθουν ενοχές ακόμη και όταν σκέφτονται αρνητικά για τους γονείς τους, προσπαθώντας να δικαιολογήσουν τη συμπεριφορά τους με σκέψεις όπως «τουλάχιστον με φρόντισαν» ή «δεν πρέπει να είμαι αχάριστος».
Οι ειδικοί τονίζουν ότι ο ναρκισσισμός αποτελεί σχετικά σταθερό στοιχείο της προσωπικότητας και δεν αλλάζει εύκολα. Για πολλούς ανθρώπους που μεγάλωσαν σε τέτοια οικογενειακά περιβάλλοντα, η διαδικασία αποκατάστασης δεν αφορά τόσο την αλλαγή των γονέων όσο την αναθεώρηση των προσδοκιών τους απέναντί τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό μπορεί να σημαίνει περιορισμό της επαφής ή αποφυγή συγκεκριμένων θεμάτων συζήτησης. Για άλλους, η επιλογή είναι μεγαλύτερη απόσταση από την οικογένεια.