Μετά από μια περίοδο ασυνήθιστα όσο και δυσερμήνευτα χαμηλής δραστηριότητας του ιού της ιλαράς κατά τη διάρκεια της πανδημίας του νέου κορωνοϊού σε χώρες της Ευρώπης (Ε.Ε. και Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χωρος - ΕΟΧ), αύξηση κρουσμάτων ιλαράς σημειώθηκε το 2023 με 3.973 δηλωθέντα κρούσματα.
Η περαιτέρω αύξηση των κρουσμάτων ιλαράς εντός του έτους 2024 σε σχέση με το έτος 2023 ήταν σημαντική, αλλά τα ευχάριστα ήρθαν πριν από λίγες ημέρες, με όσα ανακοίνωσαν από κοινού η Unicef και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) για την διεθνή διάδοση της ιλαράς εντός του 2025, καθώς τα κρούσματα ιλαράς σε όλη την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία μειώθηκαν σημαντικά.
Τα κρούσματα ιλαράς εμφανίζονται συνήθως στο τέλος του χειμώνα και τις αρχές της άνοιξης και η νόσος είναι πιο σοβαρή σε βρέφη και ενήλικες κυρίως λόγω επιπλοκών.
Η επιδημιολογία της νόσου στην Ελλάδα και διεθνώς
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα από τον Εθνικό Οργανισμό Δημοσίας Υγείας (ΕΟΔΥ) επιδημιολογικά δεδομένα, για την χώρα μας και διεθνώς, πριν την εφαρμογή συστηματικού εμβολιασμού παρατηρούνταν επιδημικά κύματα κάθε 2-3 χρόνια, τα κρούσματα ανέρχονταν σε 30 εκατομμύρια και οι θάνατοι ως 2,6 εκατομμύρια ανά έτος. Στις ανεπτυγμένες χώρες, πριν την καθιέρωση του εμβολιασμού, νοσούσε περίπου το 90% του πληθυσμού ως την ηλικία των 15 ετών. Μετά την εφαρμογή του εμβολιασμού, σε χώρες με υψηλή εμβολιαστική κάλυψη μειώθηκε η επίπτωση της νόσου έως 98% και σταμάτησε η εμφάνιση επιδημικών κύκλων.
Σήμερα η νόσος προσβάλλει μη εμβολιασμένα παιδιά και ενήλικες και επιδημικές εξάρσεις συμβαίνουν όταν αυξηθεί το ποσοστό των επίνοσων στον παιδικό πληθυσμό. Στην Ευρώπη το 2007 η συνήθης ηλικία προσβολής ήταν 0-4 έτη ενώ στις ΗΠΑ πάνω από το 50% των κρουσμάτων ήταν ενήλικες. Υπολογίζεται ότι το 2015 η εμβολιαστική κάλυψη με μία δόση εμβολίου παγκοσμίως έφθασε το 85% και οι θάνατοι μειώθηκαν σε 134.200 (79% μείωση σε σχέση με το 2000).
Παρά την εφαρμογή αποτελεσματικού και ασφαλούς εμβολίου δεν επετεύχθη ο στόχος του ΠΟΥ για εξάλειψη της νόσου από την Ευρώπη μέχρι το 2010. Αντιθέτως, το ίδιο έτος δηλώθηκαν στην Ευρώπη 30.367 κρούσματα ιλαράς από τα οποία τα 22.005 (25 θάνατοι) καταγράφηκαν στη Βουλγαρία και αρκετά στη Γαλλία, την Ιταλία, τη Γερμανία, την Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ισπανία.
Το 2010, και τα 53 κράτη μέλη της Περιφέρειας επιβεβαίωσαν εκ νέου τη δέσμευσή τους για την επίτευξη των απαιτούμενων στόχων για εξάλειψη της ιλαράς, οι οποίοι συμπεριλήφθηκαν επίσης ως προτεραιότητα στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης για τα Εμβόλια 2015–2020 και αποτελούν σημαντικό στοιχείο της Ευρωπαϊκής Ατζέντας Εμβολιασμού 2030 (EIA2030).
Παρ’ όλα αυτά το 2024 δηλώθηκαν στην Ευρώπη 35.212 κρούσματα ιλαράς, με τη Ρουμανία να παρουσιάζει το υψηλότερο ποσοστό δηλωθέντων κρουσμάτων, 1.610,7 ανά 1.000.000 κατοίκους, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 87% (30.692) όλων των κρουσμάτων ΕΕ/ΕΟΧ, ακολουθούμενη από την Αυστρία (59,5 ανά 1.000.000 κατοίκους), το Βέλγιο (44,9 ανά 1.000.000 κατοίκους) και την Ιρλανδία (39,6 ανά 1.000.000 κατοίκους). Συνολικά, περισσότεροι από τους μισούς θανάτους από ιλαρά (14/23) που αναφέρθηκαν το 2024 παρατηρήθηκαν σε παιδιά κάτω των πέντε ετών (22 εκ των οποίων από τη Ρουμανία).
Στη χώρα μας κατά τη χρονική περίοδο 2004-2024 εκδηλώθηκαν τρεις επιδημίες ιλαράς στη κατά τα έτη 2005-2006, 2010-2011 και 2017-2018. Δηλώθηκαν συνολικά 4.189 κρούσματα με μέση ετήσια δηλούμενη επίπτωση στο σύνολο της χώρας 1,92/100.000 πληθυσμού.
Η πλειονότητα των κρουσμάτων αφορούσε σε Έλληνες Ρομά (56,5%), αλλά και νεαρούς ενήλικες από το γενικό πληθυσμό που ήταν ανεμβολίαστοι ή ατελώς εμβολιασμένοι. Το νόσημα παρουσίασε την υψηλότερη επίπτωση στην ηλικιακή ομάδα 0-4 ετών. Συνολικά δηλώθηκαν 4 θάνατοι, με μέση ετήσια θνητότητα 0,02%.
Τι ανακοίνωσαν η UNICEF και ο ΠΟΥ για το 2025
Αξίζει να σημειωθεί, πάντως, ότι το ευχάριστο είναι το γεγονός ότι η ίδια η Unicef, σε συνεργασία με τον ΠΟΥ, ανακοίνωσαν πριν από λίγες μόλις ημέρες ότι τα κρούσματα ιλαράς σε όλη την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία μειώθηκαν σημαντικά το 2025, σε σύγκριση με το 2024, σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία που αναφέρθηκαν από 53 χώρες στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ, αλλά ο κίνδυνος εκδήλωσης επιδημιών παραμένει.
Συγκεκριμένα και σύμφωνα με τα στοιχεία των δύο διεθνών Οργανισμών, οι χώρες της Ευρώπης και της Κεντρικής Ασίας ανέφεραν 33.998 κρούσματα ιλαράς το 2025, μια μείωση σχεδόν κατά 75%, σε σύγκριση με τα 127.412 κρούσματα για το 2024. “Η συνολική πτωτική τάση των κρουσμάτων αντανακλά τόσο τα μέτρα αντιμετώπισης των επιδημιών, όσο και τη σταδιακή μείωση του αριθμού των ατόμων που είναι ευπαθή στη μόλυνση από ιλαρά, καθώς ο ιός εξαπλώθηκε σε κοινότητες με χαμηλό ποσοστό εμβολιασμού”, αναφέρουν χαρακτηριστικά η Unicef και ο ΠΟΥ.
“Παρόλο που τα περιστατικά έχουν μειωθεί, οι συνθήκες που οδήγησαν στην επανεμφάνιση αυτής της θανατηφόρας νόσου τα τελευταία χρόνια παραμένουν και πρέπει να αντιμετωπιστούν. Μέχρι να εμβολιαστούν όλα τα παιδιά και να αντιμετωπιστεί η διστακτικότητα που τροφοδοτείται από την εξάπλωση της παραπληροφόρησης, τα παιδιά θα εξακολουθούν να διατρέχουν κίνδυνο θανάτου ή σοβαρής ασθένειας από ιλαρά και άλλες ασθένειες που μπορούν να προληφθούν με εμβολιασμό”, δήλωσε χαρακτηριστικά και με έκδηλη ανησυχία η περιφερειακή διευθύντρια της UNICEF για την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία, Regina De Dominicis.
Ιλαρά: Ποια είναι αυτή η νόσος
Η ιλαρά αποτελεί την επόμενη νόσο-στόχο του ΠΟΥ προς εξάλειψη, μετά την πολιομυελίτιδα. Το στρατηγικό σχέδιο του ΠΟΥ για την Ευρωπαϊκή ζώνη, για τα έτη 2021-2030, στοχεύει την επίτευξη και διατήρηση εμβολιαστικής κάλυψης έναντι της ιλαράς σε ποσοστό πάνω από 90% σε εθνικό επίπεδο και πάνω από 80% σε κάθε περιφέρεια με την πρώτη δόση εμβολίου να χορηγείται σε παιδιά ηλικίας 1 έτους, τη μείωση των περιστατικών σε λιγότερα από 5 ανά εκατομμύριο πληθυσμού και τη μείωση της θνητότητας κατά 95% σε σχέση με το 2000.
Η ιλαρά είναι μια οξεία ιογενής νόσος, από τα πιο μεταδοτικά λοιμώδη νοσήματα και μπορεί να προκαλεί επιδημίες. Η μεταδοτικότητά της είναι 90% στα επίνοσα άτομα και γίνεται κυρίως αερογενώς από άτομο σε άτομο με σταγονίδια που αποβάλλουν οι ασθενείς, σπανιότερα με αντικείμενα που μολύνθηκαν πολύ πρόσφατα από ρινικές και φαρυγγικές εκκρίσεις. Ο ιός της ιλαράς μπορεί να παραμείνει μολυσματικός στον αέρα έως και 2 ώρες. Σχεδόν όλα τα μολυσμένα επίνοσα άτομα αναπτύσσουν κλινική νόσο.
Το πρόδρομο στάδιο της νόσου ξεκινά μετά από περίοδο επώασης 10-12 ημερών και χαρακτηρίζεται από υψηλό πυρετό, επιπεφυκίτιδα, κόρυζα, βήχα και βρογχιολίτιδα. Οι κηλίδες Koplik, το παθογνωμονικό ενάνθημα της ιλαράς, εμφανίζονται στον στοματικό βλεννογόνο 1-2 ημέρες πριν από την εμφάνιση του εξανθήματος. Το εξάνθημα ιλαράς αναπτύσσεται 2-4 ημέρες μετά την έναρξη του πυρετού, είναι ερυθηματώδες κηλιδοβλατιδώδες, σαφώς αφοριζόμενο, αποχρωματίζεται στην πίεση και εξαπλώνεται από το κεφάλι προς το σώμα τις επόμενες 3-4 ημέρες. Η εξαφάνιση του εξανθήματος γίνεται σταδιακά, με τη σειρά έκθυσης, κατά τις επόμενες 3-4 ημέρες.
Σε κινητοποίηση ο ΕΟΔΥ
Αξίζει να σημειωθεί, μάλιστα, ότι ο ΕΟΔΥ, με αφορμή την πρόσφατη επιδημία ιλαράς στην Ευρώπη, προέβη σε σειρά μέτρων σε συνεργασία με άλλους αρμόδιους φορείς, με σκοπό την αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης του πληθυσμού.
Εκτός από την ενημέρωση του γενικού πληθυσμού για την ανάγκη έγκαιρου εμβολιασμού, σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, ο ΕΟΔΥ προέβη στην ενημέρωση του ιατρικού και του νοσηλευτικού προσωπικού και επισήμανε ευρέως την ανάγκη εμβολιασμού των επίνοσων ατόμων που εργάζονται σε μονάδες Υγείας.
Επιπρόσθετα, σε συνεργασία με τη ΜΚΟ «Υγεία για Όλους», διενεργούνται δράσεις εμβολιασμού σε καταυλισμούς Ρομά σε όλη την επικράτεια, με τη συνδρομή των Κινητών Ομάδων Υγείας (ΚΟΜΥ), γεγονός που απέτρεψε την αύξηση των κρουσμάτων και την εμφάνιση συρροών.
Τέλος, έγιναν δράσεις ενημέρωσης, με τη συνεργασία των Υγειονομικών Περιφερειών (ΥΠΕ), των Δήμων και των τοπικών ιατρικών συλλόγων, στις περιοχές με χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη, ενημέρωση των κέντρων φιλοξενίας προσφύγων και μεταναστών για την αναγκαιότητα εμβολιασμού των ωφελούμενων και του προσωπικού τους και ενημέρωση των ταξιδιωτών, ώστε να ολοκληρώνουν τον εμβολιασμό έναντι της ιλαράς πριν από το ταξίδι τους σε χώρες με έξαρση κρουσμάτων.