«Πιστέψτε με, στα πάνω από 40 χρόνια της πείρας μου, δεν έχω διαπιστώσει καμία κατάχρηση εξουσίας από την πλευρά της Ψυχιατρικής», αναφέρει σήμερα στο iefimerida ο διακεκριμένος ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και συγγραφέας, Παύλος Σακκάς, όσον αφορά τις ακούσιες νοσηλείες για ορισμένους βαριά ψυχικώς πάσχοντες.
Φτάσαμε στον 21ο αιώνα και μιλάμε ακόμη για νοσηλεία χωρίς την θέληση του ασθενούς; Μιλάμε για ακούσια χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής και περιορισμό των βαριά ασθενών; Δεν θα έπρεπε αυτά τα θέματα να είχαν λήξει με την αναγνώριση της ελευθερίας και της αυτονομίας του ατόμου, μετά τον Διαφωτισμό, τον 18ο αιώνα;
«Ανοιχτή πληγή»
Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό. Στο ίδιο το εθνικό σχέδιο
δράσης για την Ψυχική Υγεία 2021 – 2030, οι ακούσιες νοσηλείες χαρακτηρίζονται
ως “ανοιχτή πληγή” για το ελληνικό σύστημα Ψυχικής Υγείας, ενώ, σύμφωνα με τα
στοιχεία τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για να καταρτιστεί αυτό ακριβώς το εθνικό
σχέδιο, εκτιμήθηκε ότι περίπου το 70% - 75% επί του συνόλου των νοσηλειών στο
τότε ψυχιατρικό νοσοκομείο Αττικής (ΨΝΑ - “Δαφνί”) ήταν ακούσιες. Μάλιστα, πολύ
υψηλά σχετικά ποσοστά καταγράφονταν επίσης σε ορισμένες ψυχιατρικές κλινικές
γενικών νοσοκομείων του ΕΣΥ της χώρας μας, όπου οι ακούσιες νοσηλείες, σε
κάποιες περιπτώσεις, έφταναν ακόμη και το 95% επί του συνόλου των νοσηλειών...
Σημειώνεται ότι το ισχύον στη χώρα μας θεσμικό πλαίσιο, δηλαδή κατά βάση ο
νόμος 2071/1992, όπως αυτός έχει τροποποιηθεί και έχει συμπληρωθεί μέχρι
σήμερα, προβλέπει την ακούσια
νοσηλεία, μεταξύ άλλων, όταν ο ασθενής πάσχει από ψυχική διαταραχή και δεν
είναι ικανός να κρίνει για το συμφέρον της υγείας του, με αποτέλεσμα η μη
νοσηλεία να μπορεί να οδηγήσει είτε στον αποκλεισμό της αναγκαίας θεραπείας
είτε στην επιδείνωση της κατάστασής του. Ακούσια νοσηλεία προβλέπεται επίσης
όταν αυτή είναι αναγκαία για την αποτροπή πράξεων βίας κατά του ίδιου του
ασθενούς ή κατά τρίτου. Η διαδικασία προβλέπει, κατά περίπτωση, ιατρικές
γνωματεύσεις δύο ψυχιάτρων, καθώς και την εισαγγελική και την δικαστική εμπλοκή
για την αναγκαστική εξέταση και την εισαγωγή του ασθενούς για νοσηλεία.
Ο Παύλος Σακκάς μας εξηγεί χαρακτηριστικά: “Υπάρχουν και σήμερα αρκετές περιπτώσεις, που τα άτομα νοσούν και δεν μπορούν να αντιληφθούν ότι είναι άρρωστα. Πιστεύουν ότι αυτός που ανέβηκε στο τρένο μετά από αυτούς, τους παρακολουθεί και μάλιστα είναι συνεννοημένος με κάποιους που βρίσκονται ήδη μέσα στο βαγόνι. Πάσχει από σχιζοφρένεια και δεν μπορεί, με κανέναν τρόπο, να πιστέψει ότι, εάν λάβει ένα φάρμακο, θα πάψει να παρανοεί καταστάσεις και να παρεξηγεί συμπεριφορές”.
Στον πυρήνα της διεθνούς συζήτησης
“Σε αυτές τις περιπτώσεις η ακούσια θεραπεία είναι επιβεβλημένη”, σημειώνει ο Παύλος Σακκάς και διατυπώνει μια θέση η οποία βρίσκεται στον αντίποδα του αιτήματος για τον δραστικό περιορισμό των ακούσιων νοσηλειών, οι οποίες αποτελούν αντικείμενο έντονης και διαρκούς συζήτησης στη χώρα μας. Αξίζει να σημειωθεί, μάλιστα, ότι το συγκεκριμένο δίλημμα αποτελεί επίσης αντικείμενο διεθνούς συζήτησης στην Ψυχιατρική: πώς μπορεί να προστατευθεί ένας άνθρωπος που, εξαιτίας της νόσου του, δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί την κατάστασή του, χωρίς ταυτόχρονα να περιοριστούν, περισσότερο από όσο είναι απολύτως αναγκαίο, τα δικαιώματα και η αυτονομία του;
“Δυστυχώς, για να λάβει την φαρμακευτική του αγωγή, συχνά είναι απαραίτητη η ακούσια νοσηλεία του ψυχικώς πάσχοντα. Μάλιστα, όσο νωρίτερα νοσηλευτεί, τόσο λιγότερες πιθανότητες έχει να εκδηλώσει, χωρίς αντικειμενικό λόγο, επιθετική συμπεριφορά. Η ακούσια νοσηλεία τον προστατεύει από στιγματιστικές συμπεριφορές, όπως κάποιες που διαβάζουμε σε πρωτοσέλιδα: ‘σκότωσε τους γονείς του’, ‘πυροβόλησε εναντίον αγνώστων, ή αδιακρίτως σε μία συγκέντρωση ή σε ένα σχολείο’”.
Αλλά υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις βαριά ψυχικώς πασχόντων, τους οποίους η ακούσια νοσηλεία μπορεί ακόμη και να σώσει από την αυτοχειρία. Ο καθηγητής είναι σαφής όσο και κατηγορηματικός:
“Από την άλλη υπάρχουν κάποιοι συνάνθρωποί μας, που, για κάποιο λόγο, πέφτουν σε κατάθλιψη, τόσο βαθιά, που τα βλέπουν όλα γύρω τους μαύρα και αδιέξοδα. Τόσο πολύ, ώστε αισθάνονται ότι η ζωή είναι αβάσταχτη, καθώς και ότι η μόνη διέξοδος γι΄ αυτούς είναι η αυτοκτονία. Σήμερα διαθέτουμε φάρμακα και θεραπείες, που μπορούν να μετατρέψουν αυτόν τον απελπισμένο ασθενή, μέσα σε δύο εβδομάδες, σε ένα άτομο που μπορεί να ανταπεξέλθει στις δυσάρεστες καταστάσεις, αντιμετωπίζοντας με ψυχραιμία τις αναποδιές της ζωής. Νοσηλεύοντας ακουσίως αυτόν τον ασθενή, τον αποτρέπουμε από το να δώσει μια μόνιμη ‘λύση’, με μια αυτοκτονία, σε ένα παροδικό νόσημα, που είναι η κατάθλιψη. Σήμερα, ευτυχώς, υπάρχει εξοικείωση της κοινωνίας με την αντικαταθλιπτική αγωγή και σπανίως φτάνουν άνθρωποι σε τέτοιο σημείο απελπισίας. Πάντως, οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι, παρότι η χώρα μας εμφανίζει από τους μικρότερους δείκτες αυτοκτονιών, εντούτοις καταγράφουμε πάνω από μία αυτοκτονία την ημέρα”…
Το δύσκολο όριο της ακούσιας νοσηλείας
Ο Παύλος Σακκάς καθίσταται ακόμη πιο αιχμηρός, όταν ο ίδιος εξηγεί συγκεκριμένα τη θέση του για την ακούσια νοσηλεία ορισμένων βαριά ψυχικώς πασχόντων σε ψυχιατρικές νοσηλευτικές μονάδες:
“Η ακούσια νοσηλεία εξακολουθεί να αποτελεί εργαλείο της καθημερινής ψυχιατρικής πρακτικής, παρά τις διακηρύξεις κάποιων υπέρμαχων των δικαιωμάτων του ατόμου και της ελευθερίας της βούλησης και της ατομικής επιλογής. Γιατί δεν αποτελεί ‘ατομική επιλογή’ η παράνοια. Η διαστρεβλωμένη ερμηνεία της πραγματικότητας γνωρίζουμε σήμερα ότι, συνήθως, είναι προϊόν μιας μικρής εγκεφαλικής βλάβης, η οποία μπορεί να αναταχθεί εφόσον ο ασθενής λαμβάνει συγκεκριμένα φάρμακα. Όπως ο διαβητικός χρειάζεται να λαμβάνει ινσουλίνη”.
Με μία λεπτή, αλλά κρίσιμη διαφορά, όπως την περιγράφει ο ίδιος ο καθηγητής:
“Η διαφορά μεταξύ σχιζοφρενούς και διαβητικού είναι ότι ο πρώτος, από την φύση της νόσου, δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι είναι άρρωστος, ενώ ο δεύτερος το καταλαβαίνει και, επομένως, η απόφαση για να λάβει θεραπεία και να ακολουθήσει έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής και διατροφής εμπίπτει στο φάσμα της ελευθερίας της βούλησης. Αντίθετα, ο σχιζοφρενής δεν μπορεί να λάβει ελεύθερες αποφάσεις, καθότι τα δεδομένα που προσλαμβάνει είναι διαστρεβλωμένα. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον μελαγχολικό, που έχει πέσει σε τέτοια απόγνωση, που ο εγκέφαλός του αδυνατεί να κρίνει ψύχραιμα τις καταστάσεις και την μόνη διέξοδο που βλέπει είναι η αυτοκτονία”.
Παρά το γεγονός ότι στην Ελλάδα διατυπώνεται, πραγματικά, από ορισμένες πλευρές στο χώρο της Ψυχιατρικής ακόμη και το αίτημα για την κατάργηση του μέτρου της ακούσιας νοσηλείας, η πολύ πρωτοποριακή για την εποχή της ιταλική μεταρρύθμιση του 1978, η οποία συνδέθηκε με τις θέσεις και το έργο του ψυχιάτρου Φράνκο Μπαζάλια, δεν κατάργησε την ακούσια νοσηλεία, αλλά έθεσε ως θεμελιώδη αρχή τον εκούσιο χαρακτήρα της θεραπείας και απαίτησε, ακόμη και όταν επιβάλλεται η ακούσια νοσηλεία, τον σεβασμό στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα του ασθενούς.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το εθνικό σχέδιο δράσης για την Ψυχική Υγεία 2021 - 2030 θέτει ως έναν από τους βασικούς στόχους του τη μείωση των ακούσιων νοσηλειών στην Ελλάδα στο επίπεδο του αντιστοίχου μέσου όρου των κρατών – μελών της Ε.Ε. Δεν έχει ως στόχο την κατάργηση της ακούσιας νοσηλείας στη χώρα μας, αλλά αναγνωρίζει προβλήματα στην εφαρμογή του εν λόγω μέτρου, ιδιαιτέρως σχετικά με την προστασία των δικαιωμάτων και την αξιοπρέπεια των ψυχικώς πασχόντων, και δίνει έμφαση στην ενίσχυση της κοινοτικής Ψυχιατρικής, την έγκαιρη παρέμβαση και την πρόληψη των κρίσεων, προκειμένου να περιορίζεται, έτσι, η ανάγκη για προσφυγή στην ακούσια νοσηλεία.
Εν κατακλείδι, ο Παύλος Σακκάς υπογραμμίζει στο iefimerida ότι “η ακούσια νοσηλεία αποτελεί μια πράξη ανθρωπισμού προς τον πάσχοντα συνάνθρωπο και όχι, όπως ισχυρίζονται κάποιοι ανεύθυνοι, πράξη βίας και καθυπόταξης. Το κοινωνικό κράτος οφείλει να διαθέτει δομές οι οποίες θα μπορούν να παρέχουν ακούσια νοσηλεία στους συνανθρώπους μας που την έχουν ανάγκη, με αξιοπρεπή και επαρκή τρόπο. Μάλιστα, όσο περισσότερο το κράτος φροντίζει για τους ασθενείς και αδύναμους πολίτες του, οφείλει να διευκολύνει την πρόσβαση σε τέτοιου τύπου υπηρεσίες”.