Σύμφωνα με διεθνή επιστημονική ανάλυση, πολλές μορφές παραληρηματικών πεποιθήσεων εμφανίζονται σε διαφορετικές γεωγραφικές ζώνες του πλανήτη.
- Μεγάλη διεθνής μετα-ανάλυση από το Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, εξετάζοντας 21.000 ασθενείς από 30 χώρες, χαρτογραφεί την εντυπωσιακή συχνότητα και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα παραληρηματικών πεποιθήσεων παγκοσμίως, ανεξάρτητα από κουλτούρα.
- Η έρευνα αποκάλυψε το διωκτικό παραλήρημα ως το συνηθέστερο (65%), συνδέοντάς το με την ανθρώπινη ανάγκη εμπιστοσύνης. Ακολουθούν τα παραληρήματα αναφοράς (40%), όπου άσχετα γεγονότα εκλαμβάνονται ως προσωπικά μηνύματα.
- Στην τρίτη θέση βρίσκονται τα μεγαλειώδη παραληρήματα (28%), που πηγάζουν από την ανάγκη για αναγνώριση. Έπονται τα παραληρήματα ελέγχου (22%) και τα θρησκευτικά (18%), τα οποία συνδέονται με την απώλεια αυτονομίας και τη θρησκευτική πίστη, αντίστοιχα.
- Οι ερευνητές εικάζουν ότι τα παραληρήματα πηγάζουν από κοινά υπαρξιακά διλήμματα, όπως ο φόβος του θανάτου και η ανάγκη ελέγχου. Τονίζουν τη διάκριση μεταξύ κλινικής ψύχωσης και θεωριών συνωμοσίας, παρά την εξάπλωση τελευταίων.
Η παράνοια, η αίσθηση ότι κάποιος μας παρακολουθεί, η πεποίθηση πως κρυφά μηνύματα απευθύνονται προσωπικά σε εμάς ή ακόμη και η βεβαιότητα ότι διαθέτουμε μια ανώτερη δύναμη ή αποστολή, δεν αποτελούν απλώς κινηματογραφικά μοτίβα ή συμπτώματα που εμφανίζονται σπάνια σε ψυχιατρικές κλινικές. Σύμφωνα με νέα διεθνή επιστημονική ανάλυση, αυτές οι μορφές παραληρηματικών πεποιθήσεων εμφανίζονται με εντυπωσιακή συχνότητα σε διαφορετικές κοινωνίες, πολιτισμούς και γεωγραφικές ζώνες του πλανήτη, δημιουργώντας ένα σχεδόν παγκόσμιο ψυχολογικό μοτίβο που συνδέεται βαθιά με τους φόβους, τις ανασφάλειες και τις υπαρξιακές αγωνίες του ανθρώπου.
Το θέμα επανήλθε στο επίκεντρο μετά τη δημοσίευση μεγάλης μετα-ανάλυσης από ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σέφιλντ, οι οποίοι εξέτασαν περισσότερες από 100 επιστημονικές μελέτες από 30 χώρες, συγκεντρώνοντας δεδομένα σχεδόν 21.000 ασθενών με ψυχωσικά συμπτώματα. Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Clinical Psychology Review, επιχειρεί να χαρτογραφήσει ποια είδη παραληρημάτων εμφανίζονται συχνότερα παγκοσμίως και γιατί ο ανθρώπινος εγκέφαλος φαίνεται να επαναλαμβάνει συγκεκριμένα μοτίβα, ανεξάρτητα από κουλτούρα, θρησκεία ή κοινωνικό πλαίσιο.
Το πιο συνηθισμένο παραλήρημα
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το πιο συνηθισμένο παραλήρημα είναι το λεγόμενο «διωκτικό παραλήρημα», το οποίο εμφανίζεται στο 65% των ασθενών που εξετάστηκαν. Πρόκειται για την ακραία μορφή παράνοιας, κατά την οποία ο άνθρωπος πιστεύει ότι κάποιο άτομο, ομάδα ή οργανισμός συνωμοτεί εναντίον του, τον παρακολουθεί ή σχεδιάζει να τον βλάψει. Από κρατικές υπηρεσίες και μυστικές οργανώσεις μέχρι γείτονες, συναδέλφους ή άγνωστους στον δρόμο, ο κόσμος μετατρέπεται σε έναν διαρκή μηχανισμό απειλής.
Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτή η μορφή παραληρήματος ίσως συνδέεται με μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη εμπιστοσύνης. Ο άνθρωπος εξελικτικά έπρεπε να αποφασίζει γρήγορα αν κάποιος αποτελεί απειλή ή σύμμαχο. Όταν αυτός ο μηχανισμός δυσλειτουργεί, η καχυποψία διογκώνεται σε πλήρη ψυχωσική βεβαιότητα.
Στη δεύτερη θέση βρίσκονται τα «παραληρήματα αναφοράς»
Στη δεύτερη θέση βρίσκονται τα «παραληρήματα αναφοράς», τα οποία εμφανίζονται στο 40% των περιπτώσεων. Σε αυτά, το άτομο πιστεύει ότι άσχετα γεγονότα, κουβέντες, τηλεοπτικά προγράμματα, κινήσεις περαστικών ή ακόμη και αντικείμενα γύρω του περιέχουν κρυφά μηνύματα που απευθύνονται αποκλειστικά στον ίδιο. Ένα τραγούδι στο ραδιόφωνο μπορεί να θεωρηθεί μήνυμα. Μια τυχαία χειρονομία στον δρόμο εκλαμβάνεται ως μυστικό σήμα.
Οι ερευνητές σημειώνουν ότι ακόμη και οι ψυχικά υγιείς άνθρωποι, ιδιαίτερα σε περιόδους στρες, συχνά υπερεκτιμούν το πόσο οι άλλοι τους προσέχουν ή μιλούν γι’ αυτούς. Στις ψυχωσικές διαταραχές, αυτή η φυσιολογική ανθρώπινη τάση χάνει κάθε όριο.
Τρίτα σε συχνότητα είναι τα μεγαλειώδη παραληρήματα, που καταγράφονται στο 28% των ασθενών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι άνθρωποι αποκτούν ακλόνητη πεποίθηση ότι διαθέτουν εξαιρετικές ικανότητες, τεράστια δύναμη, θεϊκή αποστολή ή μοναδική ιστορική σημασία. Μπορεί να πιστεύουν ότι είναι προφήτες, παγκόσμιοι ηγέτες, μυστικοί σωτήρες ή πρόσωπα με υπερφυσικές γνώσεις.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι πίσω από αυτά τα παραληρήματα κρύβεται μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη νοήματος και αναγνώρισης. Η επιθυμία να αισθανθεί κανείς σημαντικός ή ξεχωριστός αποτελεί θεμελιώδες κομμάτι της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης. Στην ψύχωση, όμως, αυτή η ανάγκη αποσυνδέεται από την πραγματικότητα και διογκώνεται σε απόλυτη βεβαιότητα.
Ακολουθούν τα παραληρήματα ελέγχου, που εμφανίζονται περίπου στο 22% των ασθενών. Σε αυτά, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι σκέψεις, οι κινήσεις ή οι πράξεις τους ελέγχονται από εξωτερικές δυνάμεις. Ένας ασθενής που παρατίθεται στη μελέτη περιγράφει χαρακτηριστικά: «Έβαλαν έναν υπολογιστή στον εγκέφαλό μου. Με κάνει να στρίβω δεξιά ή αριστερά. Είναι σαν κάποιος να με κατευθύνει». Το συναίσθημα προσωπικής αυτονομίας, δηλαδή η βεβαιότητα ότι «εγώ ελέγχω τις πράξεις μου», θεωρείται βασικό στοιχείο της ανθρώπινης συνείδησης. Όταν αυτό καταρρεύσει, γεννιέται μια από τις πιο τρομακτικές μορφές ψυχωσικής εμπειρίας.
Πέμπτα παραμένουν τα θρησκευτικά παραληρήματα, τα οποία εμφανίζονται περίπου στο 18% των περιπτώσεων. Οι ασθενείς συχνά πιστεύουν ότι επικοινωνούν απευθείας με τον Θεό, ότι έχουν επιλεγεί για μια θεϊκή αποστολή ή ότι αποτελούν κεντρικά πρόσωπα μιας κοσμικής μάχης ανάμεσα στο καλό και το κακό. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτού του είδους τα παραληρήματα βρίσκονται πάνω σε μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη και την ψύχωση. Όπως αναφέρουν, υπάρχει ένα «συνεχές» ανάμεσα στις φυσιολογικές θρησκευτικές πεποιθήσεις και στις παραληρηματικές βεβαιότητες.
Το άρθρο που παρουσίασε τη μελέτη ξεκινά με μια προσωπική ιστορία του δημοσιογράφου Μπράιαν Γκάλαχερ, ο οποίος περιγράφει τη θεία του, μια γυναίκα βαθιά θρησκευόμενη που αργότερα διαγνώστηκε με σχιζοφρένεια. Καθώς η ασθένειά της εξελισσόταν, πίστευε ότι ο Θεός της μιλούσε και την τιμωρούσε επειδή είχε απορρίψει πρόταση γάμου από έναν τοπικό πάστορα. Προς το τέλος της ζωής της, έλεγε πως ο Θεός την καλούσε να αφήσει αυτόν τον κόσμο πίσω της.
Κοινά υπαρξιακά διλήμματα που αφορούν όλους τους ανθρώπους
Οι ερευνητές παραδέχονται ότι οι εξηγήσεις για την παγκόσμια εμφάνιση αυτών των παραληρημάτων παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υποθετικές. Ωστόσο, θεωρούν πιθανό ότι τα συγκεκριμένα μοτίβα γεννιούνται από κοινά υπαρξιακά διλήμματα που αφορούν όλους τους ανθρώπους: τον φόβο του θανάτου, την ανάγκη εμπιστοσύνης, την επιθυμία κοινωνικής αποδοχής, την αγωνία για έλεγχο της ζωής και την ανάγκη να αισθανόμαστε σημαντικοί μέσα σε έναν χαοτικό κόσμο. «Ίσως αντανακλούν τα κοινά υπαρξιακά ζητήματα που απασχολούν όλους τους ανθρώπους», σημειώνουν χαρακτηριστικά οι επιστήμονες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπόθεση ότι τα θρησκευτικά παραληρήματα ίσως συνδέονται με τον ανθρώπινο τρόμο απέναντι στον θάνατο. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι κοινωνίες ανέπτυξαν θρησκείες και πνευματικά συστήματα εν μέρει για να αμβλύνουν τον φόβο της θνητότητας. Όταν όμως η ψυχική ισορροπία διαταράσσεται, αυτή η ανάγκη μπορεί να μετατραπεί σε απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη βεβαιότητα θεϊκής επικοινωνίας ή αποστολής.
Σε μια εποχή όπου οι θεωρίες συνωμοσίας εξαπλώνονται με τεράστια ταχύτητα μέσω του διαδικτύου, οι επιστήμονες τονίζουν ότι είναι σημαντικό να διαχωρίζεται η πολιτική δυσπιστία ή η κοινωνική καχυποψία από την κλινική ψύχωση. Ωστόσο, η έρευνα υπενθυμίζει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει μηχανισμούς που, υπό πίεση, φόβο ή ψυχική ασθένεια, μπορούν να μετατρέψουν την ανασφάλεια σε απόλυτη πεποίθηση.