Μια αξιοσημείωτα σημαντική αύξηση των ανθεκτικών σε αντιβιοτικά γονιδίων στα αστικά λύματα της Αττικής, μετά από κάθε κύμα έξαρσης των αναπνευστικών λοιμώξεων, δηλαδή μετά από τους κύκλους της γρίπης και του νέου κορωνοϊού, καταγράφουν τα πρόσφατα αποτελέσματα των σχετικών ερευνών του Εργαστηρίου Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, τα οποία δημοσιεύτηκαν πριν από λίγο καιρό, εντός του 2026, στο περιοδικό One Health.
Την ίδια στιγμή, η χρήση των αντιβιοτικών στο Λεκανοπέδιο φαίνεται ότι έχει επανέλθει για το τρέχον έτος, 2026, στα πολύ υψηλά επίπεδα, τα οποία είχαν καταγραφεί για το έτος 2019, μετά από μια σαφή πορεία μείωσης της χρήσης τους, όπως αυτή η λίαν ανησυχητική εξέλιξη προκύπτει από τα ευρήματα του εν λόγω εργαστηρίου, επικεφαλής του οποίου είναι ο καθηγητής Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Νίκος Θωμαΐδης.
Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι το Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών είναι εκείνο το οποίο έχει καταγράψει και έχει τεκμηριώσει την ακόμη και κατά... δώδεκα φορές πιο αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ στο Λεκανοπέδιο, κατά τη διάρκεια της δεύτερης καραντίνας (lockdown) για τον δραστικό περιορισμό της διασποράς του νέου κορωνοϊού.
«Εργαλείο» που αποτυπώνει τις συνήθειες και την υγεία του πληθυσμού
Σύμφωνα, λοιπόν, με όσα αναφέρει σήμερα στο iefimerida ο καθηγητής, Νίκος Θωμαΐδης, «τα αστικά λύματα μπορούν να χαρακτηριστούν ως ο καθρέφτης μιας κοινωνίας. Περιέχουν πολύτιμα χημικά και βιολογικά ίχνη, τα οποία αντανακλούν τον τρόπο ζωής, τις καθημερινές συνήθειες, την κατανάλωση φαρμάκων και κατ’ επέκταση την κατάσταση της υγείας ενός πληθυσμού μέσω προσδιορισμού παθογόνων βιοδεικτών όπως ιοί και βακτήρια. Όταν τα λύματα αναλύονται συστηματικά, μπορούν να μας δώσουν μια αντικειμενική εικόνα για το σύνολο ενός πληθυσμού σε πραγματικό χρόνο, με μη επεμβατικό τρόπο και οικονομικό συγκριτικά με τις παραδοσιακές επιδημιολογικές μεθόδους. Παράλληλα, η συγκεκριμένη μεθοδολογία διασφαλίζει την ανωνυμία των πολιτών, περιορίζοντας τον κίνδυνο στιγματισμού, ενώ παρέχει αντικειμενικά δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, απαλλαγμένα από τις ανακρίβειες και τις μεροληψίες που συχνά συνοδεύουν τα συμβατικά ερωτηματολόγια. Μέσω της ανάλυσης των λυμάτων, συνεπώς, μπορούμε να παρακολουθούμε σχεδόν σε πραγματικό χρόνο μεταβολές που σχετίζονται με την υγεία, τις συνήθειες και, γενικότερα, τη δραστηριότητα ενός πληθυσμού».
Σημειώνεται ότι στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών αναλύονται συστηματικά, από το 2010 έως σήμερα, τα εισερχόμενα αστικά λύματα του Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων της Ψυττάλειας. «Με τον τρόπο αυτόν έχουμε τη δυνατότητα να μελετούμε πώς σημαντικές κοινωνικές και υγειονομικές κρίσεις, όπως η οικονομική κρίση και η πανδημία της λοίμωξης COVID-19, αποτυπώθηκαν στις συνήθειες και την υγεία του γενικού πληθυσμού της Αττικής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το αλκοόλ, το οποίο σημείωσε 12 φορές αύξηση στην κατανάλωσή του, κατά τη διάρκεια της δεύτερης καραντίνας», μας εξηγεί χαρακτηριστικά ο καθηγητής.
Τα αντιβιοτικά -Έντονη η διακύμανση στη χρήση τους
Αξίζει να σημειωθεί ότι ειδικά στα φάρμακα και, σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Νίκος Θωμαΐδης, στα φάρμακα τα οποία δυνάμει αντανακλούν την κατάσταση της υγείας ενός πληθυσμού περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, εκείνα για χρόνιες παθήσεις, όπως καρδιομεταβολικά και νευρολογικά φάρμακα, αλλά και αντιιικά, αντιμυκητιασικά και, βεβαίως, τα αντιβιοτικά. Η παρουσία των τελευταίων στα αστικά λύματα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς αυτή η παρουσία συνδέεται, στη χώρα μας και διεθνώς, με μία από τις πιο σοβαρές απειλές για τη δημόσια υγεία: την εξάπλωση της αντιμικροβιακής αντοχής.
Συγκεκριμένα, στο Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών παρακολουθούνται αντιβιοτικά από διαφορετικές κατηγορίες, όπως β-λακτάμες και οι μεταβολίτες τους, με σημαντικότερο το προϊόν της διάσπασης της αμοξικιλλίνης, ενός από τα πλέον διαδεδομένα αντιβιοτικά στην ιατρική πρακτική, δηλαδή τα μακρολίδια, οι φθοριοκινολόνες, οι λινκοσαμίδες, οι σουλφοναμίδες, οι μεροπενέμες και οι μεταβολίτες τους κ.ά.
«Από την ανάλυση των αστικών λυμάτων της Αττικής διαπιστώνεται έντονη εποχική διακύμανση στη χρήση ορισμένων αντιβιοτικών», σημειώνει στο iefimerida ο καθηγητής και συμπληρώνει:
- «Κατά τους χειμερινούς μήνες καταγράφεται διπλασιασμός στη χρήση της αμοξικιλλίνης και των μακρολιδίων, όπως η αζιθρομυκίνη και η κλαριθρομυκίνη, αντιβιοτικά τα οποία χορηγούνται για την αντιμετώπιση των δευτερογενών βακτηριακών λοιμώξεων οι οποίες εμφανίζονται συχνότερα κατά τη χρονική περίοδο της εποχικής γρίπης. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, η καλοκαιρινή αύξηση των επιπέδων, στα αστικά λύματα της Αττικής, αντιβιοτικών τα οποία χρησιμοποιούνται για τις ουρολοιμώξεις. Η διαχρονική παρακολούθηση των αντιβιοτικών από το 2010 έως σήμερα ανέδειξε σημαντικές μεταβολές. Κατά την πρώτη δεκαετία 2010-2019 υπήρξαν δύο φάσεις:
- Αρχικά καταγράφηκε σημαντική μείωση μεταξύ των ετών 2012-2015, εξαιτίας των οικονομικών μέτρων για τον περιορισμό της φαρμακευτικής δαπάνης στα νοσοκομεία του ΕΣΥ.
- Στη συνέχεια παρατηρήθηκε συστηματική αύξηση της χρήσης τους, η οποία κορυφώθηκε το 2019, όταν τα επίπεδα ήταν διπλάσια σε σύγκριση με εκείνα του 2012. Η πανδημία της λοίμωξης COVID-19 ανέκοψε αυτή την ανοδική πορεία».
Μάλιστα, άλλο ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο, το οποίο μας δίνει ο Νίκος Θωμαΐδης, είναι ότι «την πρώτη περίοδο της πανδημίας η συνολική χρήση των αντιβιοτικών υποχώρησε, με ταυτόχρονη σημαντική αύξηση μόνο στην χρήση της αζιθρομυκίνης. Επιπροσθέτως, το 2020 καθιερώθηκε η υποχρεωτική ηλεκτρονική συνταγογράφηση των αντιβιοτικών. Το μέτρο αυτό, σε συνδυασμό με τους περιορισμούς που εφαρμόστηκαν κατά την πανδημία, φαίνεται ότι συνέβαλε σημαντικά στη συγκεκριμένη συνολική μείωση έως το 2023. Ωστόσο, κατά την τελευταία τριετία η τάση έχει αντιστραφεί, με το 2026 να καταγράφει επίπεδα κατανάλωσης τα οποία προσεγγίζουν και πάλι τις υψηλές τιμές του 2019, δηλαδή πριν από την εφαρμογή της υποχρεωτικής ηλεκτρονικής συνταγογράφησης».
«Απαιτείται η ενιαία Υγεία»
Εξάλλου, είναι γνωστό τοις πάσι ότι η Ελλάδα κατατάσσεται σταθερά στην πρώτη θέση μεταξύ των χωρών-μελών της Ε.Ε. ως προς την κατανάλωση των αντιβιοτικών συστηματικής χρήσης, κάτι το οποίο καθιστά ως ιδιαίτερα επιτακτική την ανάγκη για τη συνεχή επιτήρησή τους και την ορθολογική χρήση τους.
Στο πλαίσιο αυτό, η συστηματική ανάλυση των λυμάτων μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο συμπληρωματικό “εργαλείο” για την αντικειμενική όσο και την έγκαιρη παρακολούθηση της κατανάλωσης των αντιβιοτικών σε επίπεδο πληθυσμού, καθώς και για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας μέτρων, όπως η υποχρεωτική ηλεκτρονική συνταγογράφηση.
Σύμφωνα πάντα με τον Νίκο Θωμαΐδη, τέλος, «η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής απαιτεί την υιοθέτηση της προσέγγισης της ενιαίας Υγείας, η οποία αναγνωρίζει την άρρηκτη σύνδεση μεταξύ της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και του περιβάλλοντος. Η κλιματική αλλαγή, η περιβαλλοντική ρύπανση και τα ακραία καιρικά φαινόμενα διαταράσσουν τα οικοσυστήματα και μπορούν να ευνοήσουν τη διασπορά ανθεκτικών παθογόνων μέσω του νερού, του εδάφους και της τροφικής αλυσίδας. Επομένως, η υπέρμετρη και η μη ορθολογική χρήση των αντιβιοτικών δεν απειλούν μόνον την αποτελεσματικότητα αυτών των πολύτιμων φαρμάκων, αλλά επιταχύνει την εμφάνιση και τη διασπορά των ανθεκτικών βακτηρίων, καθιστώντας ακόμη και κοινές λοιμώξεις ολοένα πιο δύσκολες στην αντιμετώπισή τους».