Μια νέα γενιά επιστημόνων με διεθνή εμπειρία και καταξίωση χαράσσουν τον δρόμο των εξελίξεων για τη σύγχρονη ιατρική στην Ελλάδα.
Ένας από αυτούς είναι και ο Γιώργος Βαρδαμίδης, QA Director των Biotechnology Operations της DEMO, που διαθέτει υψηλή τεχνογνωσία και πλέον κατέχει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος της βιοτεχνολογίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Γεννημένος στην Αθήνα το 1984, σπούδασε στο Τμήμα Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στη Βιοτεχνολογία στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, καθώς και στο Queen Mary University of London, με εξειδίκευση στη διαχείριση πνευματικής ιδιοκτησίας και στις πατέντες βιοφαρμακευτικών προϊόντων.
Για δέκα χρόνια εργάστηκε στη διεθνή φαρμακευτική εταιρεία Lonza Biologics στο Λονδίνο, μία από τις σημαντικότερες εταιρείες βιοφαρμακευτικής παραγωγής παγκοσμίως, όπου ανέλαβε θέσεις αυξημένης ευθύνης στον τομέα της διασφάλισης ποιότητας. Σήμερα, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της ανάπτυξης βιολογικών φαρμάκων στη χώρα μας, συμβάλλοντας παράλληλα στη δημιουργία της νέας γενιάς επιστημονικού προσωπικού μέσα από εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες όπως η ΒιοΑκαδημία.
Στη συνέντευξη που μας παραχώρησε, εξηγεί με απλό και κατανοητό τρόπο τι είναι τα μονοκλωνικά αντισώματα, γιατί θεωρούνται μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις της σύγχρονης ιατρικής και γιατί η ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας στην Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει κομβικό βήμα για το μέλλον της ελληνικής φαρμακοβιομηχανίας.
-Κύριε Βαρδαμίδη, τι είναι τα μονοκλωνικά αντισώματα;
Κάθε φορά που ο οργανισμός μας έρχεται αντιμέτωπος με κάτι ξένο, όπως έναν ιό, ένα βακτήριο ή ακόμη και ένα καρκινικό κύτταρο, το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει φυσικά αντισώματα για να προστατεύσει το σώμα από λοιμώξεις και ασθένειες. Τα αντισώματα αυτά κυκλοφορούν στο αίμα μέχρι να εντοπίσουν και να προσκολληθούν στον στόχο τους, βοηθώντας τον οργανισμό να εξουδετερώσει τα επιβλαβή κύτταρα.
Τα μονοκλωνικά αντισώματα είναι σύγχρονα βιολογικά φάρμακα που μιμούνται αυτόν τον φυσικό μηχανισμό άμυνας του οργανισμού. Η διαφορά είναι ότι δημιουργούνται μέσω της βιοτεχνολογίας και παράγονται σε εξειδικευμένες βιοφαρμακευτικές εγκαταστάσεις, με τη χρήση ζωντανών κυττάρων. Έτσι μπορούν να αναγνωρίζουν και να στοχεύουν με μεγάλη ακρίβεια συγκεκριμένα κύτταρα ή μηχανισμούς που σχετίζονται με μία ασθένεια. Γι’ αυτό και θεωρούνται θεραπείες ακριβείας, καθώς δρουν πολύ πιο στοχευμένα σε σχέση με τα παραδοσιακά φάρμακα.
-Τελικά, σε τι διαφέρουν τα μονοκλωνικά αντισώματα από τα συνηθισμένα φάρμακα;
Τα φάρμακα που γνωρίζουμε στην καθημερινότητά μας, όπως αυτά για την αρτηριακή πίεση, η ασπιρίνη ή τα αντιβιοτικά είναι χημικές ενώσεις, δηλαδή σχετικά μικρά μόρια που παράγονται μέσω χημικών διεργασιών. Τα μονοκλωνικά αντισώματα είναι εντελώς διαφορετικά. Ουσιαστικά, πρόκειται για βιολογικά φάρμακα -πολύ μεγαλύτερα και πιο σύνθετα μόρια- που αναπτύσσονται μέσω της βιοτεχνολογίας. Παράγονται από ζωντανά βιολογικά συστήματα, όπως κύτταρα θηλαστικών, μέσα σε εξειδικευμένες βιοφαρμακευτικές εγκαταστάσεις, με τη χρήση βιοαντιδραστήρων και προηγμένων τεχνολογιών καθαρισμού. Η διαδικασία παραγωγής τους είναι πολύ πιο απαιτητική σε σχέση με εκείνη των κλασικών φαρμάκων. Για αυτό και συνήθως δεν χορηγούνται σε μορφή χαπιού, αλλά μέσω έγχυσης.
Η βασική τους διαφορά είναι η ακρίβεια με την οποία δρουν. Ενώ ένα συμβατικό φάρμακο επηρεάζει συχνά πιο γενικά διάφορες λειτουργίες του οργανισμού, τα μονοκλωνικά αντισώματα έχουν σχεδιαστεί ώστε να στοχεύουν πολύ συγκεκριμένα κύτταρα ή μηχανισμούς που σχετίζονται με μία ασθένεια. Για αυτό και χαρακτηρίζονται θεραπείες ακριβείας. Αυτή η στοχευμένη δράση μπορεί σε πολλές περιπτώσεις να αυξήσει την αποτελεσματικότητα της θεραπείας και ταυτόχρονα να μειώσει ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες.
-Για ποιες ασθένειες χρησιμοποιούνται τα μονοκλωνικά αντισώματα;
Τα μονοκλωνικά αντισώματα χρησιμοποιούνται σήμερα για τη θεραπεία πολλών σοβαρών και χρόνιων ασθενειών και αποτελούν μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη επιστημονική κοινότητα. Η πιο γνωστή εφαρμογή τους είναι στην ογκολογία, όπου χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού, του πνεύμονα ή αιματολογικές κακοήθειες. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούν να στοχεύουν συγκεκριμένα καρκινικά κύτταρα ή μηχανισμούς που βοηθούν την ανάπτυξη του όγκου.
Παράλληλα, χρησιμοποιούνται ευρέως και σε αυτοάνοσα νοσήματα, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η ψωρίαση, η νόσος του Crohn και η πολλαπλή σκλήρυνση, βοηθώντας στον έλεγχο της υπερβολικής αντίδρασης του ανοσοποιητικού συστήματος. Πρόκειται για ασθένειες που μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες είχαν πολύ πιο περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές.
Τα τελευταία χρόνια, η χρήση τους επεκτείνεται συνεχώς και σε άλλους τομείς της ιατρικής, καθώς η πρόοδος της βιοτεχνολογίας επιτρέπει την ανάπτυξη όλο και πιο στοχευμένων θεραπειών. Τα μονοκλωνικά αντισώματα έχουν αλλάξει σημαντικά τις θεραπευτικές δυνατότητες πολλών ασθενειών, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής εκατομμυρίων ασθενών παγκοσμίως.
-Γιατί η παραγωγή των μονοκλωνικών αντισωμάτων θεωρείται τόσο απαιτητική;
Η παραγωγή μονοκλωνικών αντισωμάτων είναι μία ιδιαίτερα πολύπλοκη και απαιτητική διαδικασία, γιατί πρόκειται για βιολογικά φάρμακα που παράγονται από ζωντανά κύτταρα και όχι μέσω χημικής σύνθεσης, όπως συμβαίνει με τα κλασικά φάρμακα.
Η διαδικασία ξεκινά με ειδικά κύτταρα που «εκπαιδεύονται» να παράγουν το επιθυμητό αντίσωμα, δηλαδή το μελλοντικό φάρμακο. Τα κύτταρα αυτά καλλιεργούνται σε μεγάλους βιοαντιδραστήρες, κάτω από αυστηρά ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας, παροχής οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών, ώστε να εξασφαλίζεται η σωστή ανάπτυξή τους. Ακόμη και πολύ μικρές αλλαγές στις συνθήκες παραγωγής μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του τελικού προϊόντος.
Στη συνέχεια ακολουθούν πολύπλοκα στάδια καθαρισμού, ελέγχου και ποιοτικής αξιολόγησης, ώστε να διασφαλιστεί ότι το φάρμακο είναι ασφαλές, αποτελεσματικό και σταθερό. Για αυτό απαιτούνται εξειδικευμένες εγκαταστάσεις υψηλής τεχνολογίας, προηγμένος εξοπλισμός και επιστημονικό προσωπικό με υψηλή εξειδίκευση. Ακριβώς επειδή πρόκειται για τόσο σύνθετα βιολογικά προϊόντα, η ανάπτυξη και παραγωγή τους θεωρείται σήμερα ένας από τους πιο απαιτητικούς τομείς της φαρμακευτικής βιομηχανίας και της βιοτεχνολογίας.
-Γιατί η επένδυση της DEMO στη βιοτεχνολογία είναι τόσο σημαντική για την Ελλάδα;
Παρόλο που η βιοτεχνολογία στη χώρα μας έχει σημαντική παρουσία σε ακαδημαϊκό και ερευνητικό επίπεδο, η Ελλάδα μέχρι σήμερα δεν είχε ουσιαστική βιομηχανική παραγωγή βιολογικών φαρμάκων. Η ανάπτυξη παραγωγής μονοκλωνικών αντισωμάτων στην Ελλάδα αποτελεί ένα πολύ σημαντικό βήμα, καθώς ενισχύει τη θέση της χώρας σε έναν από τους πιο προηγμένους και στρατηγικούς τομείς της παγκόσμιας φαρμακοβιομηχανίας: τη βιοτεχνολογία.
Η παραγωγή βιολογικών φαρμάκων, και ειδικά μονοκλωνικών αντισωμάτων, απαιτεί υψηλή τεχνογνωσία, εξειδικευμένες υποδομές, προηγμένη τεχνολογία και επιστημονικό προσωπικό υψηλής κατάρτισης. Η δημιουργία τέτοιων δυνατοτήτων στη χώρα μας σημαίνει ότι αποκτούμε ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη και παραγωγή καινοτόμων θεραπειών, που μέχρι σήμερα παράγονταν κυρίως σε λίγες χώρες διεθνώς.
Παράλληλα, τέτοιες επενδύσεις δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, ενισχύουν την έρευνα και την καινοτομία και συμβάλλουν στη σύνδεση της επιστήμης με τη βιομηχανία και την οικονομία. Είναι, επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό ότι δίνεται η δυνατότητα σε νέους επιστήμονες να αναπτύξουν την καριέρα τους στην Ελλάδα σε έναν τομέα με μεγάλες διεθνείς προοπτικές.
Για τη DEMO ειδικότερα, η επένδυση στη βιοτεχνολογία σηματοδοτεί τη μετάβαση της ελληνικής φαρμακοβιομηχανίας σε μία νέα εποχή, όπου η Ελλάδα δεν συμμετέχει μόνο στην παραγωγή φαρμάκων, αλλά αποκτά παρουσία και σε προηγμένες βιοφαρμακευτικές τεχνολογίες με διεθνή προοπτική.
Ολοκληρώνοντας τη συζήτηση με τον κο Βαρδαμίδη, γίνεται σαφές πως η βιοτεχνολογία δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη κλάδο της φαρμακοβιομηχανίας, αλλά έναν από τους πιο καθοριστικούς πυλώνες της ιατρικής και της οικονομίας του 21ου αιώνα. Μέσα σε αυτό το διεθνές περιβάλλον, η επένδυση της DEMO στη βιοτεχνολογία αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Μέσω ενός πολυδιάστατου πλάνου, η εταιρεία δημιουργεί ουσιαστικά από το μηδέν τον κλάδο ανάπτυξης κ παραγωγής βιολογικών φαρμάκων στη χώρα, επενδύοντας σε σύγχρονες ερευνητικές και παραγωγικές υποδομές, όπως το νέο Κέντρο Βιοτεχνολογίας και τη Βίο-Ακαδημία στον Άγιο Στέφανο Αττικής.
Την ίδια στιγμή, η ανάπτυξη μονοκλωνικών αντισωμάτων και βιοτεχνολογικών φαρμάκων στην Ελλάδα επηρεάζει άμεσα και την ενίσχυση της αυτάρκειας του εθνικού συστήματος υγείας, τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και την ανάσχεση του brain drain μέσα από την αξιοποίηση νέων επιστημόνων στη χώρα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η DEMO σχεδιάζει την ανάπτυξη τριών μονοκλωνικών αντισωμάτων έως το 2027, ενώ ήδη έχει ενταχθεί στις Στρατηγικές Επενδύσεις της χώρας ερευνητικό πρόγραμμα ύψους €89 εκατ. για τη βιολογική θεραπεία κακοηθών νεοπλασιών. Και τελικά, αξίζει να σημειώσουμε πως αυτό είναι και το πιο ουσιαστικό μήνυμα της βιοτεχνολογίας σήμερα. Η επιστήμη δεν αλλάζει μόνο τις θεραπείες του μέλλοντος, αλλά μπορεί να μεταμορφώσει συνολικά την οικονομία, την εκπαίδευση, την έρευνα και τη θέση μιας χώρας στον παγκόσμιο χάρτη της καινοτομίας.