Είναι γνωστό ότι ολοένα και περισσότερα αντιβιοτικά, ακόμη και αρκετά από εκείνα της νέας γενεάς, καθίστανται σταδιακά αναποτελεσματικά, σε σχέση με τα πολύ ανθεκτικά βακτήρια, εξαιτίας κυρίως την υπερκατανάλωσης των αντιβιοτικών στις δυτικές κοινωνίες, με την Ελλάδα να είναι ανησυχητικά πρώτη στην αντιμικροβιακή αντοχή μεταξύ των χωρών – μελών της Ε.Ε.
Από την άλλη πλευρά, η φαρμακοβιομηχανία καλείται από ολοένα και πιο πολλές πλευρές, μεταξύ των οποίων και την ίδια την Κομισιόν, να επενδύσει τεράστια κεφάλαια, προκειμένου να ανακαλύψει ολοένα και πιο ισχυρά αντιβιοτικά. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι η κλινική έρευνα για την ανακάλυψη ενός νέου, ισχυρότερου αντιβιοτικού προϋποθέτει διαδοχικές αποτυχίες της φαρμακοβιομηχανίας σε μεγάλη σειρά κλινικών δοκιμών πειραματικών αντιβιοτικών φαρμακευτικών σκευασμάτων, κάτι το οποίο σημαίνει ότι απαιτείται, πράγματι, η επένδυση αστρονομικών χρηματικών ποσών από την φαρμακοβιομηχανία, προκειμένου αυτή να καταλήξει τελικά μόλις σε ένα επιτυχές νέο, πιο ισχυρό αντιβιοτικό. Αυτός είναι ο βασικός και ο κυρίαρχος λόγος για τον οποίο η φαρμακοβιομηχανία έχει απομακρυνθεί, εδώ και πολλά χρόνια σταδιακά, αλλά σταθερά, από την προσπάθεια για την κλινική δοκιμή και την ανακάλυψη νέων, πιο ισχυρών αντιβιοτικών.
Οι φάγοι επιστρέφουν στο προσκήνιο
Και μετά επανήλθαν στο προσκήνιο οι φάγοι. Το πιο πιθανό είναι ότι δεν έχετε ακούσει ούτε έχετε διαβάσει ποτέ για τους φάγους ή, αλλιώς, βακτηριοφάγους... Πέσαμε “μέσα”, το γνωρίζουμε.
Οι βακτηριοφάγοι ή, απλώς, φάγοι, λοιπόν, είναι ιοί οι οποίοι μολύνουν βακτήρια, χωρίς να προσβάλλουν ανθρώπινα κύτταρα. Αυτό το γεγονός, δηλαδή το γεγονός ότι προσβάλλουν ειδικά τα βακτήρια, χωρίς να εισέρχονται σε ανθρώπινα κύτταρα, κάνει τους φάγους ιδιαίτερα χρήσιμους για πλείστες όσες ιατρικές εφαρμογές.
Η ιστορία των φάγων στην Ιατρική
Σύμφωνα με όσα αναφέρει σήμερα στο iefimerida ο αναπληρωτής καθηγητής Υγιεινής και Επιδημιολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων του υπουργείου Υγείας, Γκίκας Μαγιορκίνης, “η ιστορία των φάγων στην Ιατρική ξεκινάει στις αρχές του 20ου αιώνα από τις παρατηρήσεις του Frederick Twort, το 1915, και την περιγραφή του Felix d’ Herelle, το 1917, ο οποίος εισήγαγε και τον ίδιον τον όρο ‘βακτηριοφάγος’. Ο d’ Herelle ήταν ένας Γαλλοκαναδός αυτοδίδακτος, άμισθος εθελοντής μικροβιολόγος στο Ινστιτούτο Pasteur του Παρισιού, το 1916, όταν έκανε τις αρχικές παρατηρήσεις και διατύπωσε την θεωρία η οποία ευθυγραμμίζεται με τους φάγους ως ιούς βακτηρίων”.
Ο Γκίκας Μαγιορκίνης μας εξηγεί επίσης ότι “για χρόνια η θεωρία του Felix d’ Herelle δεν ήταν αποδεκτή από ένα τμήμα της επιστημονικής κοινότητας που είχε επιρροή και αναγνώριση στον χώρο της βακτηριολογίας. Η επιβεβαίωση της θεωρίας, ωστόσο, ήρθε χρόνια αργότερα, το 1939, και μάλιστα στη ναζιστική Γερμανία, όταν εκδόθηκαν οι πρώτες φωτογραφίες ηλεκτρονικής μικροσκοπίας των φάγων. Χρειάστηκαν μερικά χρόνια να περάσουν ακόμη, μέχρι να φτάσει αυτή η πληροφορία εκτός ναζιστικής Γερμανίας, λόγω της έναρξης του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου”.
Από τη δεκαετία του 1920 μέχρι την εποχή των αντιβιοτικών
Και ο Γκίκας Μαγιορκίνης συνεχίζει να μας περιγράφει διεξοδικά τη συναρπαστική αυτή ιστορία, από το παρελθόν, στον χώρο της Ιατρικής:
“Στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 οι φάγοι δοκιμάστηκαν για τη θεραπεία λοιμώξεων, όπως η δυσεντερία, η χολέρα και μολύνσεις τραυμάτων, πριν από την ευρεία διάδοση των αντιβιοτικών. Μετά την ανακάλυψη και τη μαζική χρήση της πενικιλίνης, η φαγοθεραπεία υποχώρησε στη Δύση, επειδή τα αντιβιοτικά ήταν πιο εύχρηστα και ευρέος φάσματος. Καθώς η χρήση και η έρευνα των φάγων είχε προωθηθεί στην ναζιστική Γερμανία και την Σοβιετική Ένωση, φαίνεται ότι η πολιτικοποίηση της επιστήμης, εν μέσω, μάλιστα, του Ψυχρού Πολέμου, οδήγησε σε περιθωριοποίηση αυτής της έρευνας στην Δύση. Έτσι, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η ιατρική χρήση των φάγων περιορίστηκε μόνον σε χώρες του λεγόμενου ‘ανατολικού μπλοκ’, ιδίως στη Γεωργία και την Πολωνία. Όμως, σήμερα, η αύξηση των πολυανθεκτικών βακτηρίων έχει οδηγήσει σε αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τη φαγοθεραπεία, με πιο αυστηρό επιστημονικό και κλινικό έλεγχο”.
Φαγοθεραπεία απέναντι στα πολυανθεκτικά βακτήρια
Σύμφωνα πάντα με όσα επισημαίνει ο Γκίκας Μαγιορκίνης στο iefimerida, “η φαγοθεραπεία διερευνάται για λοιμώξεις από πολυανθεκτικά βακτήρια, όπου τα αντιβιοτικά συχνά αποτυγχάνουν. Φάγοι μπορούν να χορηγηθούν μόνοι τους ή ως ‘κοκτέιλ’ πολλών φάγων μαζί ή σε συνδυασμό με αντιβιοτικά, με στόχο την αύξηση της αποτελεσματικότητας και τη μείωση της πιθανότητας για την ανάπτυξη της αντιμικροβιακής αντοχής”.
Μία σύγχρονη ιστορία από τη φαγοθεραπεία
Ο καθηγητής έχει ακόμη μία πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία να μας διηγηθεί, από τις ημέρες μας αυτή τη φορά, για να μας δείξει την σημασία της επανάκαμψης του επιστημονικού ιατρικού ενδιαφέροντος για τους φάγους και τις εναλλακτικές δυνατότητες τις οποίες ενδέχεται αυτοί να προσφέρουν, εκεί όπου αποτυγχάνουν ακόμη και τα πιο ισχυρά αντιβιοτικά:
“Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, το οποίο, μάλιστα, προβλήθηκε από το μεγάλο τηλεοπτικό βρετανικό δίκτυο BBC, αφορά την εφαρμογή φαγοθεραπείας σε ένα παιδί με σοβαρή, πολυανθεκτική λοίμωξη, όταν οι διαθέσιμες αντιβιοτικές επιλογές ήταν εξαιρετικά περιορισμένες. Στην περίπτωση αυτή, η θεραπεία βασίστηκε σε φάγους, ειδικά επιλεγμένους ή τροποποιημένους, ώστε να στοχεύουν το βακτηριακό στέλεχος το οποίο είχε απομονωθεί από τον ασθενή. Το περιστατικό ανέδειξε τη δυνατότητα των φάγων να χρησιμοποιηθούν ως εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση, σε περιπτώσεις όπου οι κλασικές θεραπείες αποτυγχάνουν ή δεν επαρκούν”.
Οι προκλήσεις και οι περιορισμοί -Η ανάγκη για εξατομικευμένη θεραπεία
Δεν είναι, ακόμη και εδώ, τα πράγματα τόσο απλά όσο φαίνονται εκ πρώτης όψεως. Παρά τις σημαντικές προοπτικές, η ευρεία χρήση των φάγων στην κλινική πράξη απαιτεί περαιτέρω τεκμηρίωση για την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα, τη δοσολογία, τη σταθερότητα των σκευασμάτων και το κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο.
Έτσι, ο Γκίκας Μαγιορκίνης μας εξηγεί, εν κατακλείδι και συγκεκριμένα, ότι “επειδή οι φάγοι στοχεύουν συγκεκριμένα βακτήρια, η θεραπεία απαιτεί και εξατομίκευση και ακριβή μικροβιολογική διάγνωση”.