Πόσες φορές έχουμε απαντήσει με αυτόν τον τρόπο ή έχουμε ακούσει απλώς το… «έτσι γουστάρω»;
Μια φράση η οποία μπορεί να κλείσει απότομα μια συζήτηση, να προκαλέσει αντιδράσεις, αλλά και να λειτουργήσει ως δήλωση προσωπικής ελευθερίας. Πρόκειται, τελικά, για ένα κλασικό δείγμα αυτοπεποίθησης και συναισθηματικής, αλλά και διανοητικής ωριμότητας ή για έναν εύκολο τρόπο να αποφεύγουμε τις ευθύνες μας και να επιβάλλουμε τη θέλησή μας στους άλλους;
Η απάντηση δεν είναι, σε καμία περίπτωση, τόσο αυτονόητη όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Γιατί, όπως εξηγεί σήμερα στο iefimerida ο ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής Δημήτρης Οικονόμου, πίσω από την ίδια ακριβώς φράση μπορεί να κρύβονται δύο εντελώς διαφορετικές στάσεις ζωής: η υγιής προσωπική αυτονομία, αλλά και η αυθαίρετη συμπεριφορά.
Η φράση «έτσι γουστάρω» έχει αποκτήσει μια ιδιαίτερη θέση στην καθημερινή μας επικοινωνία. Συχνά χρησιμοποιείται ως απάντηση η οποία δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, ως ένας τρόπος να σταματήσει η συζήτηση ή να καταστεί σαφές ότι κάποιος δεν προτίθεται να δώσει περαιτέρω εξηγήσεις. Μπορεί, όμως, να σημαίνει και κάτι πολύ διαφορετικό: ότι ένας άνθρωπος έχει το δικαίωμα να επιλέγει για τη ζωή του, χωρίς να αναζητά διαρκώς τη σχετική έγκριση των άλλων για αυτή την επιλογή του.
Σύμφωνα με όσα μας εξηγεί ο Δημήτρης Οικονόμου, «η φράση "έτσι γουστάρω" συχνά ακούγεται σαν άρνηση για εξήγηση ή σαν αυθαίρετη επιμονή. Μπορεί πράγματι να χρησιμοποιηθεί έτσι: για να αποφύγει κάποιος μια συζήτηση, να επιβάλει τη θέλησή του ή να αγνοήσει τις συνέπειες των πράξεών του. Δεν είναι όμως αυτός ο μοναδικός τρόπος να την καταλάβουμε».
Στην πραγματικότητα, υπάρχει και η άλλη πλευρά. Εκείνη που δεν έχει να κάνει με την επιβολή, αλλά με την προσωπική ελευθερία. «Κάποιες φορές, το "έτσι γουστάρω" είναι ένας απλός και "καθαρός" τρόπος να πούμε: "Αυτή είναι η επιλογή μου, ακόμη κι αν δεν χρειάζεται να την εγκρίνουν όλοι". Δεν είναι απαραίτητο κάθε προσωπική επιθυμία να συνοδεύεται από μια μακροσκελή απολογία. Ο ενήλικος άνθρωπος δικαιούται να επιλέγει τι του ταιριάζει, τι τον εκφράζει και πού θέλει να βάλει τα όριά του», σημειώνει ο ίδιος.
Η διαφορά ανάμεσα στην αυτονομία και στην αυθαιρεσία
Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται η ουσία του ζητήματος. Σύμφωνα με όσα εξηγεί ο ψυχίατρος στο iefimerida, «εάν επιλέγουμε με βάση τις επιθυμίες, τις ανάγκες και τις προσωπικές μας αξίες, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αγνοούμε τους ανθρώπους γύρω μας ούτε σημαίνει αναγκαστικά ότι αρνούμαστε να ακούσουμε μια διαφορετική άποψη. Αντίθετα, η πραγματική προσωπική αυτονομία προϋποθέτει ότι διαθέτουμε τη δυνατότητα να δεχτούμε την κριτική, να εξετάσουμε όσα μας λένε οι άλλοι και, τελικά, να αποφασίσουμε ενδεχομένως διαφορετικά από αυτό που εκείνοι θεωρούν το σωστό».
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η προσωπική ελευθερία δεν μπορεί να λειτουργεί ως ανεξέλεγκτο δικαίωμα απέναντι στους πάντες. Το γεγονός ότι κάτι το θέλουμε, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουμε επίσης το δικαίωμα να το επιβάλουμε, ιδιαίτερα όταν οι αποφάσεις μας επηρεάζουν ανθρώπους οι οποίοι εξαρτώνται από εμάς ή έχουν κοινές υποχρεώσεις μαζί μας.
«Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η επιλογή μας αρέσει στους άλλους, αλλά αν έχουμε σκεφτεί τι σημαίνει για εμάς και για τους ανθρώπους γύρω μας. Η ωριμότητα δεν απαιτεί να ζητάμε διαρκώς την άδεια των άλλων για τις προσωπικές μας αποφάσεις. Απαιτεί, όμως, να αναγνωρίζουμε ότι οι αποφάσεις μας έχουν συνέπειες, καθώς και να αναλαμβάνουμε την ευθύνη τους».
Ο Δημήτρης Οικονόμου υπογραμμίζει ότι η διάκριση ανάμεσα στην αυτονομία και την αυθαιρεσία είναι καθοριστική: «Αυτονομία είναι να επιλέγω χωρίς να χρειάζομαι διαρκή επιβεβαίωση, σεβόμενος παράλληλα τα δικαιώματα και τα όρια των άλλων. Αυθαιρεσία είναι να θεωρώ ότι η δική μου επιθυμία είναι απόλυτη και ακυρώνει κάθε υποχρέωσή μου ή ότι το βάρος των συνεπειών των προσωπικών μου αποφάσεων ή/και των πράξεών μου αφορά πάντα κάποιον άλλον».
Το δικαίωμα να λέμε «όχι», χωρίς την υποχρέωση να απολογούμαστε
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά επίσης αυτή η στάση στις διαπροσωπικές σχέσεις. Πόσες φορές λέμε «ναι», ενώ θέλουμε να πούμε «όχι», απλώς και μόνο επειδή φοβόμαστε ότι θα δυσαρεστήσουμε τον συνομιλητή μας; Πόσες φορές κατασκευάζουμε δικαιολογίες για να καταστήσουμε μια επιλογή μας περισσότερο αποδεκτή από τους άλλους;
Η ειλικρινής έκφραση των επιθυμιών και των ορίων μας αποτελεί, σύμφωνα με τον Δημήτρη Οικονόμου, σημαντικό στοιχείο μιας ώριμης συμπεριφοράς. «Μπορώ να πω "δεν θέλω", "δεν μπορώ" ή "δεν μου ταιριάζει", χωρίς να επινοήσω μια δικαιολογία η οποία θα καταστεί πιο αποδεκτή από τους άλλους. Το να εκφράζουμε με ειλικρίνεια μια επιθυμία ή ένα όριο μπορεί να είναι πιο έντιμο από τη στάση της προσποίησης ότι συμφωνούμε, ενώ μέσα μας έχουμε ήδη αποφασίσει το αντίθετο. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο διάλογος είναι περιττός ή ότι κάθε διαφωνία πρέπει να καταλήγει σε μια απόλυτη άρνηση συμβιβασμού. Σημαίνει ότι μπορούμε να συζητάμε χωρίς να θεωρούμε υποχρεωτικό να υποχωρούμε, μόνο και μόνο για να διατηρήσουμε την αποδοχή των άλλων».
Πότε το «έτσι γουστάρω» καθίσταται πραγματικά ώριμο
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι εάν πρέπει να χρησιμοποιούμε τη συγκεκριμένη φράση, αλλά τι κρύβεται πίσω από αυτήν. Υπάρχει μία υπόρρητη συνειδητή απόφαση ή πρόκειται για μια παρορμητική αντίδραση; Υπάρχει η διαφαινόμενη διάθεση να ακούσουμε τον άλλον ή απλώς θέλουμε να επιβληθούμε σε εκείνον; Είμαστε έτοιμοι να αναλάβουμε το κόστος των επιλογών μας ή περιμένουμε από τους γύρω μας να επωμιστούν τις συνέπειες;
Σύμφωνα με όσα τονίζει πάντα ο ψυχίατρος, η εν λόγω φράση δεν αποδεικνύει, από μόνη της, ούτε ωριμότητα ούτε ανευθυνότητα. «Μπορεί να είναι μια αυθόρμητη αντίδραση ή ένας τρόπος να αποφύγουμε τον διάλογο. Η σημασία της φαίνεται από όσα τη συνοδεύουν: υπάρχει σκέψη πίσω από την επιλογή; Μπορώ να ακούσω τον άλλον, ακόμη κι αν δεν αλλάξω γνώμη; Αναλαμβάνω το κόστος της απόφασής μου»;
Εν κατακλείδι, λοιπόν, ίσως η μεγαλύτερη ένδειξη ωριμότητας να μην είναι απλώς να μπορείς να πεις «έτσι γουστάρω», αλλά να μπορείς να το υποστηρίξεις χωρίς να καταπατάς τα δικαιώματα των άλλων και χωρίς να αποποιείσαι των ευθυνών σου. «Γιατί ελευθερία δεν σημαίνει ότι κάνουμε ό,τι θέλουμε χωρίς συνέπειες. Σημαίνει ότι έχουμε το δικαίωμα να επιλέγουμε και την ωριμότητα να αναλαμβάνουμε όσα συνεπάγονται οι επιλογές μας και οι πράξεις μας», καταλήγει ο Δημήτρης Οικονόμου.