Σαν σήμερα, το απόγευμα της 18ης Αυγούστου του 1917, στη Θεσσαλονίκη ξέσπασε μια τεράστια αστική πυρκαγιά, που έκαψε σχεδόν 10.000 σπίτια και άλλαξε για πάντα την πόλη.
- Η πυρκαγιά ξεκίνησε το μεσημέρι της 18ης Αυγούστου 1917 από σπίτι προσφύγων στην οδό Ολυμπιάδος. Μια σπίθα από φωτιά για μαγείρεμα έπεσε σε αποθήκη με άχυρα, προκαλώντας την άμεση ανάφλεξη του χώρου.
- Η έλλειψη νερού, ο δυνατός Βαρδάρης και η απουσία πυροσβεστικών δυνάμεων επέτρεψαν την ταχεία εξάπλωση της φωτιάς. Μέσα σε 32 ώρες κάηκαν 9.500 σπίτια, καταστρέφοντας το 32% της πόλης, συμπεριλαμβανομένων σημαντικών κτηρίων και ναών.
- Πάνω από 70.000 κάτοικοι έμειναν άστεγοι και το 70% των εργαζομένων άνεργοι μετά την καταστροφή χιλιάδων καταστημάτων. Οι ανθρώπινες απώλειες ήταν ελάχιστες, καθώς οι κάτοικοι πρόλαβαν να απομακρυνθούν από την αργή εξάπλωση της πυρκαγιάς.
- Η κυβέρνηση Βενιζέλου απαγόρευσε την άναρχη ανοικοδόμηση και ανέθεσε σε διεθνή επιτροπή τον σχεδιασμό ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου. Το σχέδιο αυτό, παρά τις τροποποιήσεις, έδωσε στη Θεσσαλονίκη τη σύγχρονη όψη και ρυμοτομία της.
Η φωτιά εκδηλώθηκε τυχαία και ήταν ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της πόλης, που σημάδεψε την ιστορία της Θεσσαλονίκης. Το μέρος της πόλης που κάηκε ανοικοδομήθηκε με νέο οργανωμένο σχέδιο, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μια σύγχρονη πόλη.
Η σπίθα που έφερε την καταστροφή
Ο αστικός μύθος λέει ότι η φωτιά προκλήθηκε από μία γυναίκα που τηγάνιζε μελιτζάνες και ξέχασε το τηγάνι στη φωτιά.
Σύμφωνα όμως με τα επίσημα αρχεία της εποχής, η πυρκαγιά ξεκίνησε το Σάββατο 18 Αυγούστου 1917 περίπου στις 15:00 το μεσημέρι από ένα φτωχικό σπίτι όπου κατοικούσαν δύο Ελληνίδες πρόσφυγες στη συνοικία Μεβλανέ, μεταξύ του κέντρου και της Άνω Πόλης.
Οι δύο γυναίκες έμεναν στη οδό Ολυμπιάδος 3 και άναβαν φωτιά για να βράσουν νερό σε καζάνι. Μία σπίθα έπεσε από μια τρύπα στο δάπεδο σε υπόγεια αποθήκη με άχυρο και αμέσως ο χώρος έπιασε φωτιά.
Η έλλειψη νερού (σημαντικό μέρος του δεσμευόταν από τις συμμαχικές δυνάμεις για την τροφοδοσία των στρατοπέδων στα προάστια της πόλης), η αρχική αδιαφορία των γειτόνων να βοηθήσουν, ο δυνατός Βαρδάρης που έτυχε να φυσάει τις ημέρες τότε και η απουσία πυροσβεστικών δυνάμεων φούντωσαν τη φωτιά που εξαπλώθηκε αστραπιαία στα γειτονικά σπίτια και – από τον φτωχομαχαλά σε όλη τη Θεσσαλονίκη.
Η φωτιά σταμάτησε το καταστροφικό της έργο με την «απρόθυμη» και καθυστερημένη επέμβαση των συμμαχικών δυνάμεων, το βράδυ της 19ης Αυγούστου
Μέσα σε 32 ώρες, κάηκαν 9.500 σπίτια σε έκταση 1.000.000 m² (ή 120 εκτάρια) και έμειναν άστεγοι περισσότεροι από 70.000 άνθρωποι.
Τα «καμένα» της Θεσσαλονίκης
Η πυρκαγιά κατέστρεψε το 32% της συνολικής έκτασης της Θεσσαλονίκης - κυρίως την περιοχή μεταξύ των οδών Αγίου Δημητρίου, Λέοντος Σοφού, Νίκης και Εθνικής Αμύνης. Αυτή η περιοχή στα επίσημα έγγραφα αναφέρεται ως «πυρίκαυστος ζώνη» και στις λαϊκές διηγήσεις τα «καμένα».
Μεταξύ των κτιρίων που κάηκαν ήταν το Ταχυδρομείο, το Τηλεγραφείο, το Δημαρχείο, οι εταιρείες Ύδρευσης και Φωταερίου, η Οθωμανική Τράπεζα, η Εθνική Τράπεζα, οι αποθήκες της Τράπεζας Αθηνών, ο ναός του Αγίου Δημητρίου και άλλοι δύο ορθόδοξοι ναοί, το Σαατλή Τζαμί και άλλα 11 τεμένη, η Αρχιραββινεία με όλο το αρχείο της και 16 από τις 33 συναγωγές.
Καταστράφηκαν επίσης τα τυπογραφεία των περισσότερων εφημερίδων (η Θεσσαλονίκη είχε τον μεγαλύτερο αριθμό εκδιδόμενων εφημερίδων στην Ελλάδα), πολλές από τις οποίες δεν κατάφεραν να επανεκδοθούν.
Επίσης καταστράφηκαν 4.096 από τα 7.695 καταστήματα, αφήνοντας ανέργους το 70% των εργαζομένων.
Παρά τις μεγάλες καταστροφές και τις χιλιάδες πυρόπληκτους, δεν υπήρξαν πολλές ανθρώπινες απώλειες - κανένας κάτοικος της πόλης δεν έχασε τη ζωή του, επειδή η φωτιά εξαπλωνόταν αργά και είχαν χρόνο να απομακρυνθούν. Ωστόσο, λίγοι μεθυσμένοι Γάλλοι στρατιώτες παγιδεύτηκαν σε καπηλειό και κάηκαν ζωντανοί.
Από την απόλυτη καταστροφή στις νέες συνοικίες και τη σημερινή Θεσσαλονίκη
Τους μήνες μετά την πυρκαγιά οι άνθρωποι που είχαν χάσει τα σπίτια τους – Χριστιανοί, Εβραίοι και Μουσουλμάνοι - στεγάστηκαν σε καταυλισμούς που δημιούργησαν οι βρετανικές και οι γαλλικές αρχές, καθώς και σε σχολεία, συναγωγές και άλλα κτίσματα που επιτάχθηκαν και σε κτίρια που είχαν υποστεί μικρές μόνο ζημιές ή σε σπίτια που δεν είχαν καεί. Επίσης περίπου 1.200 οικογένειες εγκαταστάθηκαν σε 100 λίθινα παραπήγματα.
Συνολικά, οι καταυλισμοί που δημιούργησαν τα συμμαχικά στρατεύματα στέγασαν 7.592 άτομα.
Ειδικότερα οι αγγλικές αρχές οργάνωσαν τρεις καταυλισμούς: στο Καραχουσεΐν (4 χιλ. βόρεια της Θεσσαλονίκης, στο Ντουντουλάρ (7 χιλ. δυτικά της Θεσσαλονίκης) και στην Καλαμαριά (όπου εγκαταστάθηκαν 408 οικογένειες, αποκλειστικά εβραϊκές).
Οι Γάλλοι ίδρυσαν 4 καταυλισμούς: το Camp Denain, τον καταυλισμό στη λεωφόρο Εθνικής Αμύνης, απέναντι από το Νοσοκομείο του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, τον καταυλισμό Λεμπέτ και τον μεγαλύτερο στην Τριανδρία, όπου διέμεναν 1.676 χριστιανοί.
Καθώς πλησίαζε ο χειμώνας, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να κατασκευάσει οικισμούς για 3.500 οικογένειες πυρόπληκτων στην Τριανδρία, την Αγία Παρασκευή, το Κραχουσεΐν και την Πύλη Βαρδαρίου.
Από την πλευρά του, ο Δήμος Θεσσαλονίκης κατασκεύασε οικισμούς στη Λεωφόρο Στρατού, στην οδό Αγγελάκη και αλλού.
Μετά την καταστροφή, η κυβέρνηση Ελευθέριου Βενιζέλου ανήγγειλε ότι δεν θα επιτρεπόταν η ανεξέλεγκτη ανοικοδόμηση της πόλης, αλλά μόνο στη βάση ενός νέου πολεοδομικού σχεδίου, σε σχέδιο και απόφαση του τότε υπουργού συγκοινωνιών, Αλέξανδρου Παπαναστασίου.
Με απόφαση του Παπαναστασίου ιδρύθηκε «Διεθνής Επιτροπή Νέου Σχεδίου Θεσσαλονίκης» για την εκπόνηση ρυμοτομικού σχεδίου, το οποίο παραδόθηκε στη Γενική Διοίκηση Μακεδονίας στις 29 Ιουνίου 1918.
Το σχέδιο αυτό - αν και δεν εφαρμόστηκε πλήρως και υπέστη πολλές μεταβολές λόγω έλλειψης επαρκών κονδυλίων και πιέσεων εκ μέρους μεγαλοϊδιοκτητών - αποτέλεσε μεγάλη βελτίωση σε σχέση με την πρότερη κατάσταση της πόλης, δίνοντας τελικά στη Θεσσαλονίκη τη σύγχρονη ρυμοτομία και όψη της.