Τα δυο αετώματα αφηγούνταν τους μύθους της Αθήνας. Το δυτικό απεικόνιζε τη διαμάχη ανάμεσα στην Αθηνά και τον Ποσειδώνα για την κυριαρχία της Αττικής.
- Το δυτικό αέτωμα, έργο υπό την επίβλεψη του Φειδία, απεικόνιζε τη μυθική διαμάχη Αθηνάς και Ποσειδώνα για την Αττική. Η Αθηνά πρόσφερε την ελιά, κερδίζοντας την εύνοια των Αθηναίων και δίνοντας το όνομά της στην πόλη.
- Το 1687, κατά την πολιορκία της Αθήνας από τον Μοροζίνι, ο ναός υπέστη τεράστια καταστροφή. Ένα βενετσιάνικο βλήμα έπληξε την οθωμανική πυριτιδαποθήκη στο εσωτερικό του, προκαλώντας έκρηξη που κατέστρεψε το κεντρικό τμήμα και τη στέγη.
- Μεταξύ 1801-1812, συνεργεία του λόρδου Έλγιν αφαίρεσαν βίαια σχεδόν τα μισά γλυπτά. Το 1806 αποκόλλησαν μορφές από το δυτικό αέτωμα, προκαλώντας ανεπανόρθωτες ζημιές και δημιουργώντας τα κενά που χαρακτήριζαν έκτοτε την όψη του.
- Οι πρόσφατες εργασίες αποκατέστησαν την αρχιτεκτονική συνοχή της δυτικής όψης, χωρίς να αντικαθιστούν τα γλυπτά. Η νέα εικόνα του μνημείου αναδεικνύει την απουσία τους και ενισχύει το παγκόσμιο αίτημα για την επανένωσή τους.
Για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερα από 220 χρόνια, το δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα παρουσιάζεται στους επισκέπτες της Ακρόπολης ολοκληρωμένο, χωρίς σκαλωσιές και χωρίς τα μεγάλα αρχιτεκτονικά κενά που για πάνω από δύο αιώνες σημάδευαν την εικόνα του μνημείου.
Η απομάκρυνση των ικριωμάτων και η ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης στη δυτική όψη του ναού δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη στάδιο των αναστηλωτικών επεμβάσεων. Είναι μια στιγμή με βαθύ αρχαιολογικό φορτίο, καθώς επιτρέπει για πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή να γίνει αντιληπτή η πραγματική κλίμακα ενός από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας.
Η διαμάχη ανάμεσα στην Αθηνά και τον Ποσειδώνα
Το δυτικό αέτωμα ήταν εξαρχής ένα εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο του ναού. Όταν ο Παρθενώνας ανεγέρθηκε μεταξύ 447 και 432 π.Χ. στο πλαίσιο του μεγάλου οικοδομικού προγράμματος του Περικλή, σχεδιάστηκε ως το απόλυτο σύμβολο της αθηναϊκής δημοκρατίας και της δύναμης της πόλης μετά τους Περσικούς Πολέμους. Υπό την καλλιτεχνική επίβλεψη του Φειδία, τα αετώματα του ναού αφηγούνταν τους θεμελιώδεις μύθους της Αθήνας. Το ανατολικό παρουσίαζε τη γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία. Το δυτικό απεικόνιζε τη διαμάχη ανάμεσα στην Αθηνά και τον Ποσειδώνα για την κυριαρχία της Αττικής.
Σύμφωνα με τον μύθο, οι δύο θεότητες διεκδικούσαν την προστασία της πόλης. Ο Ποσειδώνας χτύπησε τον βράχο της Ακρόπολης με την τρίαινά του και δημιούργησε πηγή θαλασσινού νερού. Η Αθηνά, αντίθετα, πρόσφερε στους κατοίκους το δέντρο της ελιάς, σύμβολο ειρήνης, ευημερίας και γονιμότητας. Οι Αθηναίοι επέλεξαν το δώρο της θεάς και έδωσαν στην πόλη το όνομά της. Αυτή η μυθική αναμέτρηση αποτυπώθηκε στο δυτικό αέτωμα μέσα από μια εντυπωσιακή σύνθεση δεκάδων μορφών, που θεωρείται μέχρι σήμερα κορυφαίο επίτευγμα της κλασικής γλυπτικής.
Για σχεδόν δύο χιλιετίες ο Παρθενώνας επέζησε μέσα από αλλεπάλληλες ιστορικές περιπέτειες. Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού μετατράπηκε σε εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία. Κατά τη Φραγκοκρατία έγινε καθολικός ναός, ενώ μετά την οθωμανική κατάκτηση της Αθήνας μετατράπηκε σε τζαμί. Παρά τις μετατροπές αυτές, μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής και γλυπτικής διακόσμησης του μνημείου παρέμενε στη θέση του.
Η πρώτη καταστροφική στιγμή
Η πρώτη πραγματικά καταστροφική στιγμή στην ιστορία του Παρθενώνα ήρθε το 1687. Κατά τη διάρκεια του Έκτου Βενετοτουρκικού Πολέμου, οι δυνάμεις του Φραγκίσκου Μοροζίνι πολιόρκησαν την Αθήνα. Οι Οθωμανοί είχαν μετατρέψει τον Παρθενώνα σε αποθήκη πυρομαχικών και πυρίτιδας, θεωρώντας ότι οι Βενετοί δεν θα βομβάρδιζαν το αρχαίο μνημείο. Η εκτίμηση αποδείχθηκε λανθασμένη. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1687 ένα βλήμα έπληξε τον ναό, προκαλώντας γιγαντιαία έκρηξη που τίναξε στον αέρα το κεντρικό τμήμα του κτιρίου. Η στέγη κατέρρευσε, δεκάδες κίονες καταστράφηκαν και μεγάλο μέρος των γλυπτών θρυμματίστηκε.
Παρά την τεράστια καταστροφή, αρκετές μορφές των αετωμάτων συνέχισαν να στέκονται στη θέση τους. Ευρωπαίοι περιηγητές του 18ου αιώνα σχεδίασαν και κατέγραψαν τα σωζόμενα γλυπτά, παρέχοντας σήμερα πολύτιμες πληροφορίες για την αρχική μορφή του μνημείου. Όταν ο Σκωτσέζος αριστοκράτης Τόμας Μπρους, γνωστός ως λόρδος Έλγιν, έφτασε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως πρεσβευτής της Βρετανίας το 1799, ο Παρθενώνας ήταν ήδη τραυματισμένος αλλά εξακολουθούσε να διατηρεί σημαντικό τμήμα της γλυπτικής του διακόσμησης.
Μια από τις μεγαλύτερες λεηλασίες αρχαίου μνημείου
Αρχικά ο Έλγιν υποστήριζε ότι επιθυμούσε να πραγματοποιήσει σχέδια και αποτυπώσεις των αρχαιοτήτων της Αθήνας. Πολύ γρήγορα, όμως, οι φιλοδοξίες του επεκτάθηκαν. Εκμεταλλευόμενος τη θέση του και τις ιδιαιτερότητες της οθωμανικής διοίκησης, εξασφάλισε ένα αμφιλεγόμενο φιρμάνι, το ακριβές περιεχόμενο του οποίου παραμένει αντικείμενο συζήτησης μέχρι σήμερα. Με βάση αυτή την άδεια, οι άνθρωποί του ξεκίνησαν να αφαιρούν τμήματα του Παρθενώνα.
Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε μια από τις μεγαλύτερες λεηλασίες αρχαίου μνημείου στην ευρωπαϊκή ιστορία. Από το 1801 έως το 1812 αποσπάστηκαν περίπου τα μισά σωζόμενα γλυπτά του Παρθενώνα. Το 1806 πραγματοποιήθηκαν οι σημαντικότερες επεμβάσεις στο δυτικό αέτωμα.
Εργάτες χρησιμοποιώντας σχοινιά, τροχαλίες, μεταλλικούς μοχλούς και πριόνια αποκόλλησαν μορφές που παρέμεναν στη θέση τους επί περισσότερους από είκοσι δύο αιώνες. Οι εργασίες προκάλεσαν πρόσθετες ζημιές, καθώς τμήματα μαρμάρων έσπασαν κατά την αποξήλωση, ενώ αφαιρέθηκαν και αρχιτεκτονικά στοιχεία για να διευκολυνθεί η μεταφορά.
Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία των μεγάλων κενών που χαρακτήριζαν έκτοτε το δυτικό αέτωμα. Οι μορφές της σύνθεσης διασκορπίστηκαν. Άλλες κατέληξαν στο Λονδίνο, άλλες καταστράφηκαν ή χάθηκαν.
Ο ίδιος ο Έλγιν βρέθηκε αργότερα αντιμέτωπος με οικονομικά προβλήματα και το 1816 πούλησε τη συλλογή του στο βρετανικό κράτος. Έκτοτε τα Γλυπτά του Παρθενώνα εκτίθενται στο Βρετανικό Μουσείο, αποτελώντας το επίκεντρο μιας διαμάχης που διαρκεί περισσότερο από δύο αιώνες.
Η εικόνα που αποκαλύφθηκε στην Ακρόπολη συνδέεται άμεσα με αυτή την ιστορική διαδρομή. Η αποκατάσταση που ολοκληρώθηκε τα τελευταία χρόνια επιδίωξε να επαναφέρει την αρχιτεκτονική συνοχή του δυτικού αετώματος χωρίς να αλλοιώσει τον αυθεντικό χαρακτήρα του μνημείου.
Με την τοποθέτηση δύο νέων ορθοστατών, την ανασύνθεση σωζόμενων αρχαίων θραυσμάτων και την αποκατάσταση του αντιθηματικού τοίχου, οι αναστηλωτές κατάφεραν να αποδώσουν ξανά την ενότητα της δυτικής όψης.
Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν από την Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως υπό την εποπτεία της Επιτροπής Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως, αξιοποιώντας τεχνολογίες και μεθόδους που θεωρούνται σήμερα πρότυπο διεθνώς.
Η αποκατάσταση δεν αντικαθιστά τα αυθεντικά γλυπτά που λείπουν. Αντίθετα, αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την απουσία τους. Καθώς η δυτική όψη ανακτά την αρχιτεκτονική της συνοχή, γίνεται πιο εμφανές πόσο σημαντικό κομμάτι της αφήγησης του μνημείου εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός Ελλάδας.
Γι' αυτό και δεν είναι τυχαίο ότι η νέα εικόνα του Παρθενώνα αναμένεται να δώσει νέα ώθηση στη διεθνή συζήτηση για την επανένωση των Γλυπτών.