Γιατί το 1936, μόλις τρία χρόνια μετά την κορύφωση της σταλινικής καταστροφής, το Κρεμλίνο αποφάσισε αιφνιδιαστικά να μετατρέψει ένα σύμβολο αριστοκρατικής πολυτέλειας σε μαζικό προϊόν για τον «σοβιετικό εργάτη».
Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η Σοβιετική Ένωση βίωνε μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας της. Ο λιμός που προκάλεσαν η βίαιη κολεκτιβοποίηση, οι κακές σοδειές και οι σκληρές οικονομικές πολιτικές άφησε πίσω του εκατομμύρια νεκρούς και μια ύπαιθρο σε κατάσταση απόλυτης εξαθλίωσης.
Την ώρα που άνθρωποι πέθαιναν από την πείνα και αναζητούσαν οτιδήποτε βρώσιμο, από χόρτα μέχρι ζώα, το σοβιετικό κράτος ετοιμαζόταν να δώσει μάχη όχι για το ψωμί, αλλά για τη σαμπάνια. Το 1936, μόλις τρία χρόνια μετά την κορύφωση της καταστροφής, το Κρεμλίνο αποφάσισε αιφνιδιαστικά να μετατρέψει ένα σύμβολο αριστοκρατικής πολυτέλειας σε μαζικό προϊόν για τον «σοβιετικό εργάτη».
Η απόφαση προήλθε απευθείας από τον Ιωσήφ Στάλιν
Η απόφαση αυτή δεν ήταν τεχνοκρατική, αλλά βαθιά πολιτική. Προήλθε απευθείας από τον Ιωσήφ Στάλιν, ο οποίος θεωρούσε τη σαμπάνια ένδειξη ευημερίας και «καλής ζωής» — ενός βιοτικού επιπέδου που, κατά τη δική του αφήγηση, ο σοσιαλισμός όφειλε να προσφέρει σε όλους.
Ήταν μια ρητορική ρήξη με την πιο λιτή υπόσχεση του Λένιν για «ψωμί και ειρήνη» και μια προσπάθεια να αποδειχθεί ότι το νέο καθεστώς μπορούσε να προσφέρει όχι μόνο επιβίωση, αλλά και απόλαυση. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία: ο Στάλιν καταγόταν από τη Γεωργία, μια περιοχή με την αρχαιότερη οινική παράδοση στον κόσμο, και διατηρούσε προσωπική εκτίμηση στο κρασί και στα γλυκά αφρώδη ποτά.
Το πρόβλημα ήταν πρακτικό και τεράστιο
Η στροφή αυτή ήρθε λίγο μετά την κατάργηση των δελτίων τροφίμων το 1935 και εντάχθηκε σε μια ευρύτερη εκστρατεία «κανονικοποίησης» της ζωής. Το κράτος ήθελε να δείξει ότι η περίοδος των στερήσεων είχε τελειώσει, ακόμη κι αν η πραγματικότητα έλεγε το αντίθετο.
Όπως εξηγεί ο κοινωνιολόγος Jukka Gronow, συγγραφέας μελέτης για τις έννοιες της «κοινής πολυτέλειας» στη σταλινική Ρωσία, στόχος ήταν προϊόντα όπως η σαμπάνια, η σοκολάτα και το χαβιάρι να γίνουν προσιτά, ώστε να καλλιεργηθεί η αίσθηση ότι ο σοβιετικός εργάτης ζούσε καλύτερα από την παλιά αριστοκρατία.
Το πρόβλημα ήταν πρακτικό και τεράστιο: πώς παράγεις σαμπάνια σε μαζική κλίμακα, γρήγορα και φθηνά, σε μια χώρα με κατεστραμμένους αμπελώνες και υποτυπώδη οινοποιία; Η λύση ήρθε από τον οινολόγο Anton Frolov-Bagreyev, ο οποίος εγκατέλειψε τη χρονοβόρα γαλλική μέθοδο παλαίωσης στο μπουκάλι και υιοθέτησε την παραγωγή σε δεξαμενές υπό πίεση.
Η διαδικασία συμπύκνωνε την ωρίμανση από τρία χρόνια σε περίπου έναν μήνα και επέτρεπε την παραγωγή δεκάδων χιλιάδων λίτρων κάθε φορά. Η ποιότητα θυσιάστηκε στο όνομα της ποσότητας — αλλά αυτό ακριβώς ζητούσε το καθεστώς.
Οι στόχοι ήταν φιλόδοξοι έως εξωπραγματικοί
Για να υλοποιηθεί το σχέδιο, το κράτος κινητοποιήθηκε με τη γνωστή σοβιετική αποφασιστικότητα. Διατάχθηκε η δημιουργία νέων αμπελώνων, εργοστασίων και αποθηκών, εκπαιδεύτηκαν χιλιάδες εργάτες και δημιουργήθηκε ειδικός λογαριασμός στην κρατική τράπεζα για τη χρηματοδότηση του εγχειρήματος.
Οι στόχοι ήταν φιλόδοξοι έως εξωπραγματικοί: 12 εκατομμύρια φιάλες ετησίως έως το 1942. Όμως μεγάλο μέρος των παλαιών αμπελιών είχε καταστραφεί τα προηγούμενα χρόνια ως «αστική πολυτέλεια» και οι κρατικές μονάδες λειτουργούσαν οριακά.
Η αποτυχία δεν ήταν επιλογή. Όπως σημειώνει η μελετήτρια της ρωσικής γαστρονομίας Darra Goldstein, οι μη ρεαλιστικοί στόχοι συνοδεύονταν από πραγματικό φόβο: όποιος υστερούσε μπορούσε να κατηγορηθεί ως «εχθρός του λαού». Όταν το οινοποιείο Abrau-Durso στη Μαύρη Θάλασσα δεν έπιασε τα νούμερα, σοβιετική εφημερίδα αμφισβήτησε ανοιχτά την πολιτική πίστη της διεύθυνσής του.
Το αποτέλεσμα αυτής της πίεσης ήταν το Sovetskoye Shampanskoye, ένα γλυκό, αφρώδες κρασί μαζικής παραγωγής. Παραδοσιακές ποικιλίες αμπελιών ξεριζώθηκαν από τη Μολδαβία έως το Τατζικιστάν και αντικαταστάθηκαν με ανθεκτικά, υψηλής απόδοσης σταφύλια που ταίριαζαν στη γλυκιά γεύση που προτιμούσε ο Στάλιν.
Το κρασί συχνά ενισχυόταν με ζάχαρη και συντηρητικά για να καλύπτονται τα ποιοτικά του ελλείμματα. Για τα δυτικά γούστα θεωρούνταν υπερβολικά γλυκό, σχεδόν σαν ανθρακούχο αναψυκτικό με αλκοόλ, όμως για εκατομμύρια Σοβιετικούς ήταν το μοναδικό διαθέσιμο «αφρώδες».
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας, η σοβιετική σαμπάνια ήταν πανταχού παρούσα στις μεγάλες πόλεις, πωλούνταν ακόμη και χύμα και αργότερα σερβιριζόταν σε στάδια και δημόσιους χώρους. Παρέμενε σχετικά ακριβή για την καθημερινότητα, αλλά έγινε αναπόσπαστο στοιχείο των μεγάλων εορτών.
Η Πρωτοχρονιά χωρίς σαμπάνια ήταν αδιανόητη. Το ποτό εντάχθηκε σε μια ευρύτερη «βιομηχανία ευτυχίας» που περιλάμβανε μουσικές κωμωδίες, εορταστική αισθητική και εικόνες χαράς, την ώρα που συλλήψεις, φόβος και νυχτερινές εξαφανίσεις συνέχιζαν αμείωτες.
Αυτή η αντίφαση είναι που καθιστά το Sovetskoye Shampanskoye τόσο φορτισμένο σύμβολο. Από τη μία πλευρά, προσέφερε πραγματικές στιγμές χαράς και συλλογικότητας σε μια σκληρή εποχή. Από την άλλη, λειτουργούσε ως προπαγανδιστική μάσκα ενός συστήματος τρόμου.
Σήμερα, η αναβίωση του ενδιαφέροντος για τη «σοβιετική σαμπάνια» στη Ρωσία ακουμπά σε αυτή ακριβώς τη διπλή μνήμη: νοσταλγία και αναθεώρηση μπλέκονται επικίνδυνα. Όπως λένε όσοι μεγάλωσαν με αυτή, είναι ταυτόχρονα kitsch, αστεία και βαθιά φορτισμένη — μια σαμπάνια που κουβαλά μέσα της τις αντιφάσεις ενός ολόκληρου καθεστώτος.