Πώς το πλέξιμο, σύμβολο οικιακής ζεστασιάς, οικογενειακής φροντίδας και θηλυκής «αορατότητας», έγινε στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο ένας από τους πιο απρόβλεπτους μηχανισμούς κατασκοπείας.
Στην ιστορία των παγκοσμίων πολέμων υπάρχουν στιγμές όπου το αθώο καθημερινό αντικείμενο μεταμορφώνεται σε εργαλείο μυστικού αγώνα. Το πλέξιμο, σύμβολο οικιακής ζεστασιάς, οικογενειακής φροντίδας και θηλυκής «αορατότητας», έγινε στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο ένας από τους πιο απρόβλεπτους μηχανισμούς κατασκοπείας.
Εκεί όπου οι γυναίκες αποστέλλονταν στην άκρη της αφήγησης, πίσω από τις κουρτίνες και τα τζάκια, χωρίς υποψία ότι ο κόσμος τις κοιτούσε, εκεί ακριβώς έκρυβαν κώδικες, ρυθμούς τρένων, αριθμούς μονάδων και τροχιές πολεμικών εφοδίων, μέσα σε μάλλινες σειρές που φαινομενικά απλώς στόχευαν σε ένα ζευγάρι κάλτσες για το μέτωπο.
Στη σφαίρα της στεγανογραφίας
Στον Β΄ Παγκόσμιο, σε ένα σπίτι του βελγικού σιδηροδρομικού δικτύου, μια ηλικιωμένη γυναίκα καθόταν στο παράθυρο και παρακολουθούσε τα τρένα των Γερμανών να περνούν. Κάθε τροχιά, κάθε φορτωμένο βαγόνι, μετατρεπόταν σε μυστικό σημάδι: μια ανάποδη πλέξη, μία τρύπα από σκόπιμη απώλεια βελονιάς, ένα σπάσιμο στον ρυθμό της κλωστής. Η φαινομενική αφέλεια της εικόνας –μια γιαγιά που πλέκει– προσέφερε το ιδανικό καμουφλάζ. Ήταν αόρατη από τη φύση της: δεν αποτελούσε απειλή, δεν είχε πολιτικό ρόλο, δεν κρατούσε όπλο. Κι όμως, κρατούσε τον πιο ύπουλο κώδικα. Το ύφασμα έφευγε κρυφά στα χέρια ενός στρατιώτη, κι εκείνος αποσυμβόλιζε τα σημάδια για την αντίσταση.
Η τεχνική αυτή ανήκει στη σφαίρα της στεγανογραφίας: μηνύματα κρυμμένα στο υλικό αντικείμενο και όχι σε κρυπτογραφημένο χαρτί. Η απλότητα των εργαλείων –μία κλωστή, δύο βελόνες, δύο βασικές πλέξεις, τη «δεξιά» και την «ανάποδη»– υπήρξε ιδιοφυής. Σε έναν πόλεμο όπου η τεχνολογία έτρεχε με ασύλληπτη ταχύτητα, η πιο αποτελεσματική απόκρυψη πληροφοριών ήταν χειροποίητη. Ποιος θα υποψιαζόταν ότι μια κουβέρτα για στρατιώτες περιείχε ολόκληρες διαδρομές μεταφοράς πυρομαχικών; Ποιος θα υπολόγιζε ότι μια τρύπα σε μανίκι δεν ήταν λάθος, αλλά καταγραφή αριθμού βαγονιών;
Η ιστορία της Phyllis Latour Doyle
Η ιστορία της Phyllis Latour Doyle αποτελεί ίσως την πιο συναρπαστική μαρτυρία αυτής της «μάλλινης» κατασκοπείας. Μυστική πράκτορας της Βρετανίας, έπεσε με αλεξίπτωτο στη Νορμανδία, κυκλοφορούσε με ποδήλατα, συνομιλούσε με Γερμανούς στρατιώτες και επέστρεφε μετά στο καταφύγιό της, όπου την περίμεναν οι βελόνες και το κουβάρι.
Μέσα σε μετάξι κρυμμένο στα μαλλιά της, σημειωμένο με κόμπους, κουβαλούσε κώδικες Morse. Όταν ένας έλεγχος την ανάγκασε να λύσει τα μαλλιά της, η ίδια απλώς χαμογέλασε, κόντεψε να καταρρεύσει από τον φόβο, και έδεσε ξανά τη δαντέλα. Η επιδεξιότητα των κινήσεών της ήταν το όπλο της: μια γυναίκα που «πλέκει» δεν συλλαμβάνεται εύκολα ως κατάσκοπος.
Οι φήμες ενίσχυσαν τον μύθο. Στο αποκορύφωμα της υστερίας, οι εχθρικές αρχές άρχισαν να απαγορεύουν πλεκτά σχέδια σε έντυπα και ταχυδρομεία. Ένα εγχειρίδιο προειδοποιούσε: τα μοτίβα μπορεί να κρύβουν υπόγειο σύστημα επικοινωνίας.
Οι φοβίες δεν ήταν αβάσιμες. Όταν οι Βέλγοι αντιστασιακοί τοποθέτησαν ηλικιωμένες γυναίκες σε σταθμούς τρένων στον Β΄ Παγκόσμιο και τους ανέθεσαν να ράβουν–καταγράφουν–μεταδίδουν, ο εχθρός αντιλήφθηκε τη σιωπηλή τους δύναμη. Οι γυναίκες αυτές έγιναν κεραίες: ούτε πομποί ούτε κρυπτομηχανές, μόνο μάτια, βελόνες και ρυθμοί.
Άλλες κατάσκοποι αξιοποίησαν το ίδιο στερεότυπο
Άλλες κατάσκοποι αξιοποίησαν το ίδιο στερεότυπο χωρίς να κωδικοποιούν τίποτε στο ύφασμα: το πλέξιμο ως κάλυψη. Η Molly «Old Mom» Rinker, αιώνες νωρίτερα, πλέκοντας σ’ έναν λόφο πάνω από Βρετανούς στρατιώτες, κατέγραφε και έκρυβε μηνύματα σε κουβάρια που πετούσε στους Αμερικανούς. Οι προσλαμβάνουσες του βλέμματος παρέμεναν αναλλοίωτες: η γυναίκα πλέκει, άρα δεν ακούει, δεν συνωμοτεί, δεν σχεδιάζει. Και ακριβώς αυτό το «άρα» έγινε όπλο.
Η διάκριση ανάμεσα στη μητρική, αθώα εικόνα της πλέκτριας και στην πολεμική της δράση παραμένει από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η κατασκοπεία βασίζεται όχι μόνο στην πληροφορία, αλλά στην προβολή. Το πλέξιμο δεν ήταν απλώς τεχνική κωδικοποίησης· ήταν στρατηγική σκηνική: γυναίκες ακίνητες, σιωπηλές, καθηλωμένες στην οικιακή εικόνα της εποχής, ενώ στην πραγματικότητα λειτουργούσαν ως ζωντανές συσκευές αναμετάδοσης.
Στο τέλος, ο ρόλος τους υποχώρησε στη συλλογική μνήμη. Η ιστορία των πολέμων γράφεται συχνά από άνδρες με στολές· οι γυναίκες με τις βελόνες χάθηκαν στις σελίδες, παρότι συχνά υπήρξαν η βασική υποδομή πληροφοριών πίσω από επιτυχημένες επιχειρήσεις. Η υφαντική, η πλέξη, η κλωστή, ό,τι θεωρήθηκε «μικρό» και «θηλυκό», αποδείχθηκε κεντρικό στην πολεμική μηχανή. Όχι με οβίδες αλλά με μάλλινες θηλιές.