Αν κοιτάξει κανείς πιο ψύχραιμα τα δεδομένα, το συμπέρασμα είναι σαφώς πιο σκοτεινό και αποκαλυπτικό για το πώς λειτουργούσε πραγματικά η αιγυπτιακή πίστη.
Η εικόνα της αρχαίας Αιγύπτου ως «παράδεισου των γατών» είναι από τις πιο ανθεκτικές πολιτισμικές βεβαιότητες της ιστορίας: κομψές γάτες σε μπρούντζινα αγαλματίδια, ζωγραφισμένες σε τάφους, μικρές σαρκοφάγοι και λινά περιτυλίγματα σε μουσεία ανά τον κόσμο. Από αυτά τα υλικά ίχνη χτίστηκε μια άνετη υπόθεση: ότι οι Αιγύπτιοι λάτρευαν τις γάτες, τις είχαν ως καλομαθημένα κατοικίδια, τις αντιμετώπιζαν με τρυφερότητα και τις ανέβασαν, σχεδόν μοναδικά, στο ύψος του ιερού.
Όμως, όπως υποστηρίζει ο αιγυπτιολόγος Campbell Price μιλώντας στη σειρά Ancient Egypt: The Big Questions του HistoryExtra podcast, αυτή η εικόνα στηρίζεται λιγότερο στην ιστορική πραγματικότητα και περισσότερο στις σύγχρονες ευαισθησίες μας για τα ζώα. Αν κοιτάξει κανείς πιο ψύχραιμα τα δεδομένα, το συμπέρασμα είναι σαφώς πιο σκοτεινό — και αποκαλυπτικό για το πώς λειτουργούσε πραγματικά η αιγυπτιακή πίστη.
Η έννοια του «αγαπημένου κατοικιδίου» δεν είναι διαχρονική
Καταρχάς, η ίδια η έννοια του «αγαπημένου κατοικιδίου» δεν είναι διαχρονική. Είναι πολιτισμικά συγκεκριμένη, λέει ο Price, και σε μεγάλο βαθμό νεωτερική. Στην αρχαία Αίγυπτο, το θρησκευτικό πλαίσιο δεν ήταν μια κλειστή, ενιαία «θρησκεία» με σταθερό δόγμα, αλλά ένα ευρύ, πολυθεϊστικό σύστημα, ευέλικτο, ικανό να απορροφά νέες θεότητες και πρακτικές. Υπήρχε ιεραρχία θεών, αλλά το θείο δεν περιοριζόταν σε ναούς ή σε μια αφηρημένη μεταφυσική σφαίρα.
Αντίθετα, «η θεότητα βρίσκεται σε πολλά διαφορετικά πράγματα», όπως το θέτει ο ίδιος: μπορούσες να συναντήσεις θεούς σε όνειρα, σε φυσικές δυνάμεις, στο τοπίο, στη μετά θάνατον ζωή και —κρίσιμα— σε ζωντανά όντα. Αυτό είναι το κλειδί: τα ζώα δεν ήταν «διακοσμητικό» στοιχείο της λατρείας, αλλά ένας από τους τρόπους με τους οποίους η θεϊκή παρουσία μπορούσε να γίνει προσπελάσιμη μέσα στην ύλη.
Το μεγάλο λάθος της σύγχρονης ανάγνωσης
Από εδώ, όμως, ξεκινά και το μεγάλο λάθος της σύγχρονης ανάγνωσης. Η διαπίστωση ότι οι γάτες συνδέθηκαν με θεότητες (ιδίως με τη Μπαστέτ) μεταφράστηκε αυτόματα σε «λατρεία των γατών» και, ακόμα πιο εύκολα, σε «αγάπη για τις γάτες». Ο Price προειδοποιεί ότι έχουμε «δώσει υπερβολική έμφαση στις καημένες τις γατούλες», ενώ στην πραγματικότητα τα ζώα γενικά μπορούσαν να λειτουργούν ως φορείς ή «στάδια» μέσω των οποίων οι άνθρωποι επικοινωνούσαν με το θείο.
Κροκόδειλοι, γεράκια, ίβιδες, ταύροι, ψάρια, σκυλιά: όλα μπορούσαν να ενταχθούν σε λατρευτικές πρακτικές. Και αυτό δεν σημαίνει ούτε ότι τα ίδια τα ζώα λατρεύονταν ως ζώα, ούτε ότι αντιμετωπίζονταν με στοργή. «Δεν είναι ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι λάτρευαν ζώα», λέει. «Είναι ότι τα ζώα ήταν ένα ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στην ανθρωπότητα και τους θεούς».
Στο κέντρο αυτού του συστήματος δεν βρίσκεται η συναισθηματική σχέση ανθρώπου–ζώου, αλλά μια λογική ανταλλαγής. Οι άνθρωποι προσέφεραν κάτι απτό στους θεούς, και οι θεοί όφειλαν, στο φαντασιακό της εποχής, να ανταποδώσουν με προστασία, γονιμότητα, καλή σοδειά, υγεία. Η προσφορά, λοιπόν, δεν ήταν απλώς συμβολική· ήταν μια πράξη που υποτίθεται ότι κινούσε μηχανισμούς εύνοιας.
Κι εδώ μπαίνει το πιο ωμό σημείο που ανατρέπει τη ρομαντική εικόνα: «Το σπουδαίο με τα ζώα ήταν ότι μπορείς να τα σκοτώσεις και να τα δώσεις ως δώρα», λέει ο Price, περιγράφοντας μια αντίληψη που, για σύγχρονα αυτιά, ακούγεται βίαιη. Στην αιγυπτιακή θρησκευτική οικονομία, το ζώο μπορούσε να είναι υλικό προσφοράς — και το γεγονός ότι συνδεόταν με μια θεότητα το καθιστούσε πιο «λειτουργικό» ως αγγελιαφόρο, όχι πιο προστατευμένο ως πλάσμα.
Ζώα εκτρέφονταν συστηματικά για να θανατωθούν
Αυτή η λογική, κατά τον Price, κορυφώθηκε στην Ύστερη Περίοδο (περίπου από την πρώτη χιλιετία π.Χ.) σε κάτι που θυμίζει βιομηχανική κλίμακα. Ζώα εκτρέφονταν συστηματικά για να θανατωθούν, να μουμιοποιηθούν και να πωληθούν σε προσκυνητές ως τάματα. Οι ναοί, πέρα από θρησκευτικά κέντρα, μετατρέπονταν και σε κόμβους μεγάλης παραγωγής «ιερού προϊόντος». Οι γάτες, επειδή συνδέθηκαν ιδιαίτερα με τη Μπαστέτ —μια ισχυρή θεότητα, κόρη του Ρα, με ρόλο φύλακα απέναντι στο κακό και με δεσμούς με τη γονιμότητα— βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτής της πρακτικής.
Σε λατρευτικά κέντρα όπως η Βούβαστις έχουν βρεθεί τεράστιες ταφικές αποθέσεις, ενδεικτικές μαζικών θανατώσεων. Η διατύπωση του Price είναι ωμή και συγκεκριμένη: «δεκάδες χιλιάδες, εκατοντάδες χιλιάδες, εκατομμύρια γάτες και γατάκια εκτρέφονταν και τους έσπαγαν τον λαιμό» για να τροφοδοτήσουν μια τεράστια βιομηχανία θανάτου, στην υπηρεσία της πρακτικής των αναθηματικών δώρων.
Εδώ καταρρέει οριστικά ο μύθος του «χαϊδεμένου κατοικιδίου». Η μουμιοποιημένη γάτα δεν είναι, κατά κανόνα, μνημείο αγάπης προς ένα οικογενειακό ζώο· είναι αντικείμενο θρησκευτικής συναλλαγής. Ο Price το εξηγεί με μια σύγχρονη αναλογία: «Σήμερα, σε μια χριστιανική παράδοση, μπορεί να ανάψεις ένα τάμα-κερί για να φτάσει η προσευχή σου στον Θεό. Στην αρχαία Αίγυπτο, θα αγόραζες μια μουμιοποιημένη γάτα, ή έναν κροκόδειλο, ή ένα γεράκι, και θα το έδινες ως δώρο — όχι ως κατοικίδιο». Η πράξη είναι παράλληλη ως προς τη λειτουργία της, όχι ως προς το μέσο: εκεί που σήμερα το κερί είναι αβλαβές σύμβολο, τότε το ζώο ήταν αναλώσιμο υλικό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γάτες δεν ζούσαν κοντά στους ανθρώπους. Ζούσαν, και μάλιστα για πρακτικούς λόγους: έλεγχαν τα τρωκτικά, κι έτσι ήταν χρήσιμες σε οικιακά και αγροτικά περιβάλλοντα. Κάποιες πιθανόν επιτρέπονταν και σε εσωτερικούς χώρους. Αλλά η ωφέλεια δεν ισοδυναμεί με τρυφερότητα. Ο Price επιμένει ότι ο βασικός άξονας ήταν η χρηστικότητα: ως εξοντωτές παρασίτων και ως «αγωγοί» προς το θείο.
Η σύγχρονη φαντασίωση ότι η Αίγυπτος λάτρευε τις γάτες όπως τις λατρεύει σήμερα ένα μέρος του διαδικτύου λέει, τελικά, περισσότερα για εμάς παρά για εκείνους. «Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τα ζώα ως μέσο επικοινωνίας με τους θεούς», καταλήγει. «Δεν τα εξυμνούσαν, δεν τα έβλεπαν ως κατοικίδια. Πρέπει να αφήσουμε αυτή τη μοντέρνα αντίληψη».
Η σκοτεινή αλήθεια δεν είναι απλώς ότι υπήρχε βία. Είναι ότι η ίδια η κατηγορία της αγάπης προς τα ζώα δεν οργανώνει το θρησκευτικό σύμπαν της αρχαίας Αιγύπτου με τον τρόπο που οργανώνει το δικό μας. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε κατοικίδιο και συντροφικότητα, εκείνοι έβλεπαν ενδιάμεσο, προσφορά, ανταλλαγή, τάμα. Και οι λινές λωρίδες γύρω από ένα μικρό σώμα, που σήμερα μας προκαλούν τρυφερότητα, μπορεί να ήταν —πολύ συχνά— το τελικό στάδιο μιας οικονομίας πίστης που λειτουργούσε με ψυχρή αποτελεσματικότητα.