H έμπνευση για το τραγούδι προήλθε από τους Εβραίους που υποχρεώνονταν να παίζουν μουσική ενώ άλλοι κρατούμενοι οδηγούνταν προς τον θάνατο.
- Η αρχική έμπνευση για το τραγούδι του Λέοναρντ Κοέν προήλθε από τις ορχήστρες των ναζιστικών στρατοπέδων. Στο επίκεντρο αυτής της τραγωδίας βρίσκεται η αληθινή ιστορία του Ελληνοεβραίου μουσικού Ιάκωβου Στρούμσα, γνωστού ως «ο βιολιστής του Άουσβιτς».
- Ο Ιάκωβος Στρούμσα, γεννημένος στη Θεσσαλονίκη, ήταν ένας ταλαντούχος βιολιστής. Μέσω της μουσικής γνώρισε και ερωτεύτηκε την πιανίστρια Νόρα Μορδώχ, με την οποία μοιραζόταν το κοινό τους πάθος πριν από τον πόλεμο και την εκτόπιση.
- Το 1943, ο Στρούμσα και η έγκυος σύζυγός του εκτοπίστηκαν στο Άουσβιτς. Η Νόρα οδηγήθηκε στους θαλάμους αερίων, αλλά ο ίδιος επέζησε καθώς οι ναζί τον επέλεξαν ως βιολιστή για την ορχήστρα των κρατουμένων.
- Η εμπειρία του Στρούμσα, αν και δεν συνδέεται κυριολεκτικά με τον Κοέν, δίνει μια τραγική διάσταση στο τραγούδι. Οι στίχοι για το «φλεγόμενο βιολί» μεταμορφώνονται σε μια ποιητική αναμέτρηση με τον θάνατο και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Για πάνω από τέσσερις δεκαετίες το «Dance Me to the End of Love» του Λέοναρντ Κοέν θεωρούνταν από πολλούς ένα από τα πιο αισθαντικά ερωτικά τραγούδια της σύγχρονης μουσικής. Οι στίχοι του μιλούν για χορό, έρωτα, επιθυμία και αφοσίωση μέχρι το τέλος.
Πίσω όμως από αυτή τη φαινομενικά ρομαντική επιφάνεια κρύβεται μία ιστορία που ξεκινά στη Θεσσαλονίκη, περνά μέσα από τα στρατόπεδα εξόντωσης του Άουσβιτς-Μπίρκεναου και καταλήγει στη δημιουργία ενός τραγουδιού που έμελλε να γίνει διαχρονικό.
Ο ίδιος ο Λέοναρντ Κοέν είχε εξηγήσει ότι η αρχική έμπνευση για το τραγούδι προήλθε από τις ορχήστρες των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Σε συνέντευξή του είχε αναφερθεί στους Εβραίους μουσικούς που υποχρεώνονταν να παίζουν μουσική ενώ άλλοι κρατούμενοι οδηγούνταν προς τον θάνατο.
Η εικόνα ενός βιολιού που συνεχίζει να παράγει ομορφιά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι της ανθρώπινης βαρβαρότητας τον σημάδεψε βαθιά. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στην τέχνη και την ανθρώπινη εξόντωση βρίσκεται στον πυρήνα του τραγουδιού.
Ο Ελληνοεβραίος μουσικός από τη Θεσσαλονίκη
Ανάμεσα στους ανθρώπους που έζησαν αυτή τη φρίκη ήταν ο Ιάκωβος Στρούμσα, ένας Ελληνοεβραίος μουσικός από τη Θεσσαλονίκη, γνωστός αργότερα ως «ο βιολιστής του Άουσβιτς» ή «ο βιολιστής του Μπίρκεναου».
Γεννημένος το 1913 στη Θεσσαλονίκη, ο Στρούμσα μεγάλωσε σε μια πόλη όπου η εβραϊκή παρουσία είχε ιστορία αιώνων. Η Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα ήταν μία από τις μεγαλύτερες εβραϊκές πόλεις της Ευρώπης. Οι Σεφαραδίτες Εβραίοι, απόγονοι όσων εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492, είχαν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τον οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της πόλης. Δεν ήταν τυχαίο ότι πολλοί ξένοι περιηγητές αποκαλούσαν τη Θεσσαλονίκη «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων».
Ο νεαρός Ιάκωβος αγαπούσε τη μουσική από μικρός. Έμαθε βιολί και εξελίχθηκε σε ιδιαίτερα ικανό μουσικό, ενώ παράλληλα σπούδασε μηχανικός. Η μουσική δεν ήταν απλώς ένα χόμπι αλλά ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον κόσμο. Μέσα από αυτή γνώρισε και τη μεγάλη αγάπη της ζωής του, τη Νόρα Μορδώχ, μια ταλαντούχα πιανίστρια από επίσης γνωστή εβραϊκή οικογένεια της Θεσσαλονίκης. Συχνά συναντιούνταν για να παίζουν μουσική μαζί. Εκείνος με το βιολί, εκείνη στο πιάνο. Κανείς τους δεν μπορούσε να φανταστεί το τέλος που τους επιφύλασσε η Ιστορία.
Το 1943 η ναζιστική μηχανή εξόντωσης έφτασε και στη Θεσσαλονίκη. Οι Γερμανοί συγκέντρωσαν τους Εβραίους κατοίκους της πόλης και άρχισαν τις μαζικές μεταφορές προς τα στρατόπεδα θανάτου στην κατεχόμενη Πολωνία. Μέσα σε λίγους μήνες περίπου 46.000 Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στάλθηκαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Η συντριπτική πλειονότητά τους δεν επέστρεψε ποτέ.
Ο Ιάκωβος και η Νόρα επιβιβάστηκαν σε ένα από αυτά τα τρένα μαζί με τις οικογένειές τους. Όταν έφτασαν στο Άουσβιτς, χωρίστηκαν αμέσως. Η Νόρα ήταν έγκυος. Για τους ναζί αυτό σήμαινε ότι δεν μπορούσε να εργαστεί. Οδηγήθηκε σχεδόν αμέσως στους θαλάμους αερίων. Μαζί της χάθηκαν οι γονείς του Στρούμσα, τα πεθερικά του και σχεδόν ολόκληρη η οικογένειά του.
Επέζησε χάρη στο βιολί του
Ο ίδιος επέζησε χάρη στο βιολί του.
Οι Γερμανοί είχαν δημιουργήσει μουσικά σύνολα μέσα στα στρατόπεδα. Αναζητούσαν επαγγελματίες μουσικούς που θα μπορούσαν να στελεχώσουν τις ορχήστρες των κρατουμένων. Ο Στρούμσα επιλέχθηκε ως βιολιστής. Έτσι η μουσική, που είχε ενώσει εκείνον και τη Νόρα στη Θεσσαλονίκη, έγινε το μέσο που του επέτρεψε να παραμείνει ζωντανός.
Η ύπαρξη των ορχηστρών στα στρατόπεδα αποτελεί μία από τις πιο ανατριχιαστικές πτυχές του Ολοκαυτώματος. Οι μουσικοί υποχρεώνονταν να παίζουν όταν οι κρατούμενοι αναχωρούσαν για καταναγκαστική εργασία, όταν επέστρεφαν εξαντλημένοι, κατά τη διάρκεια επιθεωρήσεων και τελετών των SS, ακόμη και σε στιγμές που η ζωή και ο θάνατος συνυπήρχαν λίγα μέτρα μακριά.
Ο ίδιος ο Στρούμσα έχει περιγράψει τη βαθιά εσωτερική σύγκρουση που βίωνε γνωρίζοντας ότι η μουσική που αγαπούσε χρησιμοποιούνταν ως εργαλείο ενός απάνθρωπου συστήματος.
Παρά τα όσα έζησε, δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει στη δύναμη της μουσικής. Στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Διάλεξα τη Ζωή: Από τη Θεσσαλονίκη στο Άουσβιτς» έγραψε: «Η μουσική ήταν αυτή που με βοήθησε να μη βουλιάξω στην απελπισία. Γιατί ένας άνθρωπος απελπισμένος είναι ήδη ένας άνθρωπος νεκρός».
Επέστρεψε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στο Ισραήλ
Μετά την απελευθέρωση των στρατοπέδων, ο Στρούμσα βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα αδιανόητο κενό. Η οικογένειά του είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Από τα αδέλφια του σώθηκε μόνο η αδελφή του Μπέλλα. Επέστρεψε στην Ελλάδα και αργότερα εγκαταστάθηκε στο Ισραήλ, όπου αφιέρωσε τη ζωή του στη διατήρηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος.
Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους μάρτυρες της εξόντωσης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και μίλησε αμέτρητες φορές σε σχολεία, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς.
Για να είμαστε 100% ακριβείς, ο σπουδαίος Καναδοεβραίος τραγουδοποιός δεν έγραψε το τραγούδι αποκλειστικά για τον Στρούμσα. Ωστόσο, η εμπειρία ανθρώπων σαν εκείνον βρίσκεται στον πυρήνα της έμπνευσής του. Ο Κοέν είχε δηλώσει χαρακτηριστικά: «Άκουσα ότι στα στρατόπεδα εξόντωσης, δίπλα στα κρεματόρια, ένα κουαρτέτο εγχόρδων έπαιζε μουσική. Αυτή η εικόνα του βιολιστή να παίζει έγινε η αφετηρία του τραγουδιού».
Ορισμένοι μελετητές του έργου του Κοέν έχουν παρομοιάσει τον Ιάκωβο Στρούμσα με έναν σύγχρονο Ορφέα. Όπως ο μυθικός μουσικός κατέβηκε στον Άδη αναζητώντας την Ευρυδίκη, έτσι και ο Θεσσαλονικιός βιολιστής βρέθηκε στο πιο σκοτεινό σημείο της ανθρώπινης ιστορίας κρατώντας ως μοναδικό όπλο το βιολί του.
Η διαφορά είναι ότι η δική του Ευρυδίκη, η Νόρα, δεν επέστρεψε ποτέ...