Ο Vangelis δεν ήταν μόνο ένας πρωτοπόρος των synthesizers. Και το βιβλίο, με όλες τις αδυναμίες του, καταφέρνει να καταγράψει αυτή την ασύλληπτη έκταση.
- Η βιογραφία «Vangelis: The Unknown Man — Complete» αποτελεί ένα εκτενές αρχείο πληροφοριών, συγκεντρωμένο επί δεκαετίες. Αναδεικνύει την πολυδιάστατη παρουσία του Βαγγέλη σε διάφορα πολιτισμικά τοπία, χωρίς να προσφέρει ενιαία ερμηνεία, επιτρέποντας στο υλικό να μιλήσει.
- Ο Βαγγέλης από τα πρώτα του βήματα με τους Forminx αναζητούσε το διαφορετικό. Με τους Aphrodite’s Child και το άλμπουμ «666», η μουσική του εξερράγη σε πολυστυλιστική μορφή, καθιερώνοντας την άρνηση των μουσικών ορίων ως βασική του αισθητική.
- Μετά τους Aphrodite's Child, ο Βαγγέλης δημιούργησε εμβληματικά soundtracks όπως τα Chariots of Fire και Blade Runner, καθιστώντας τον ηλεκτρονικό ήχο συλλογική συγκίνηση. Η επιρροή του αποδείχθηκε απρόβλεπτη, διαπερνώντας είδη και εποχές, από την ηλεκτρονική μέχρι το black metal.
- Το βιβλίο υστερεί σε τεχνική ανάλυση των μεθόδων σύνθεσης του Βαγγέλη, προσφέροντας απαιτητική ανάγνωση λόγω της πυκνής ύλης. Παρόλα αυτά, λειτουργεί ως αναντικατάστατο σημείο αναφοράς, διατηρώντας ανοιχτή την ασύλληπτη έκταση και την πολυπλοκότητα του έργου του.
Η περίπτωση του Βαγγέλη Παπαθανασίου μοιάζει με εκείνες τις σπάνιες ηχητικές τροχιές όπου η μουσική δεν ακολουθεί την ιστορία αλλά τη διαρρηγνύει τόσο απ' έξω όσο και από μέσα. Το βιβλίο «Vangelis: Ο Άγνωστος Άνθρωπος» του Mark J.T. Griffin (που κυκλοφορεί εδώ και μερικές ημέρες στην Ελλάδα μεταφρασμένο από τις εκδόσεις Μπαρμπουνάκη) επιχειρεί να καταγράψει ακριβώς αυτή τη διαδρομή: όχι μόνο τη ζωή ενός συνθέτη, αλλά τη διάχυση της παρουσίας του μέσα σε ετερόκλητα μουσικά και πολιτισμικά τοπία. Πρόκειται για μια εκτεταμένη -προσωπικά θα τη χαρακτήριζα έως και... εμμονική- βιογραφία, που λειτουργεί περισσότερο ως αρχείο παρά ως λογοτεχνική ή συγγραφική πρόταση per se.
Η πλήρης μορφή ενός έργου που ξεκίνησε τη δεκαετία του ’90
Η νέα αυτή έκδοση των 400 σελίδων αποτελεί την πιο πλήρη μορφή ενός έργου που ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του ’90. Αυτή η μακρά περίοδος συγγραφής είναι καθοριστική: ο Griffin δεν γράφει εκ των υστέρων με τη βεβαιότητα της απόστασης, αλλά μέσα σε μια διαδικασία συνεχούς συσσώρευσης υλικού. Συνεντεύξεις, αποκόμματα Τύπου, σημειώματα δίσκων, τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ, μαρτυρίες συνεργατών: όλα ενσωματώνονται σε ένα βιβλίο που φιλοδοξεί να είναι αυτό που λέμε... οριστικό - definitive, αγγλιστί. Επαναλαμβάνω και ας γίνω κουραστικός: το τελικό αποτέλεσμα είναι μια βιογραφία που θυμίζει περισσότερο ένα... μουσικό μητρώο γεμάτο με ημερομηνίες, δίσκους και ονόματα, παρά μια κλασική αφήγηση.
Αυτή η προσέγγιση έχει σαφή πλεονεκτήματα. Ο αναγνώστης αποκτά πρόσβαση σε έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών, πολλές από τις οποίες δύσκολα θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν αλλού. Η ζωή του Βαγγέλη αναδύεται μέσα από πολλαπλές φωνές φίλων και γνωστών του, συχνά αντιφατικές, δημιουργώντας ένα πορτρέτο που δεν εξαντλείται σε μια ενιαία ερμηνεία. Ταυτόχρονα όμως, η ίδια αυτή πολυφωνία περιορίζει τη συνοχή: η φωνή του συγγραφέα ολοένα και υποχωρεί, αφήνοντας το υλικό να μιλήσει από μόνο του, χωρίς πάντα να οργανώνεται σε ένα σαφές νοηματικό σχήμα.
Κι όμως, ίσως αυτή η αποσπασματικότητα να είναι η μόνη ειλικρινής μορφή προσέγγισης ενός καλλιτέχνη όπως ο Βαγγέλης Παπαθανασίου. Διότι η διαδρομή του δεν υπήρξε ποτέ γραμμική. Από τα πρώτα του βήματα με τους Forminx στη δεκαετία του ’60, μια περίοδο όπου η ελληνική ποπ μουσική συχνά μιμούνταν άτολμα τα βρετανικά πρότυπα, ο ίδιος φαινόταν ήδη να αναζητά κάτι διαφορετικό, κάτι που ξεπερνούσε την συμβατική έννοια του τραγουδιού.
Η αποφασιστική τομή έρχεται με τους Aphrodite’s Child και το εμβληματικό άλμπουμ «666» του 1972. Εκεί, η μουσική του Βαγγέλη εκρήγνυται σε μια πολυστιλιστική μορφή: ψυχεδέλεια, prog, proto-metal, μέχρι και ορθόδοξη θρησκευτική τελετουργία. Το βιβλίο του Griffin καταγράφει μεν αυτή τη φάση, αν και δεν την αναλύει τόσο σε βάθος. Ωστόσο, ακόμη και μέσα από την απλή παράθεση γεγονότων, γίνεται σαφές ότι εδώ διαμορφώνεται η βασική αισθητική του Βαγγέλη πριν γίνει Vangelis: η άρνηση των ορίων - μουσικών και μη.
Αυτή η άρνηση θα συνεχιστεί στην προσωπική του πορεία, από το Heaven and Hell μέχρι τα κινηματογραφικά του έργα. Τα soundtracks για το Chariots of Fire και το Blade Runner δεν είναι απλώς επιτυχημένες κινηματογραφικές συνθέσεις· είναι πολιτισμικά σημεία καμπής. Το πρώτο μετατρέπει τον ηλεκτρονικό ήχο σε συλλογική συγκίνηση σχετικά με τα ολυμπιακά κατορθώματα δύο φτωχών πλην φιλόδοξων αθλητών το 1924, ενώ το δεύτερο τον οδηγεί σε μια σκοτεινή, υπαρξιακή περιοχή όπου η μουσική σε στέλνει απευθείας στο μέλλον. Το βιβλίο αφιερώνει εκτενείς ενότητες σε αυτές τις δουλειές, συγκεντρώνοντας μαρτυρίες και στοιχεία που αναδεικνύουν τη σημασία τους.
Ωστόσο, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που προκύπτουν είναι το πόσο απρόβλεπτη υπήρξε η επιρροή του Βαγγέλη. Δεν περιορίζεται στον χώρο της κινηματογραφικής μουσικής ή της ηλεκτρονικής avant-garde. Αντίθετα, διαπερνά είδη και εποχές: από τη Donna Summer μέχρι τον Jay-Z, από την ambient ηλεκτρονική φτάνοντας μέχρι (ναι!) το black metal των Rotting Christ. Αυτή η διάχυση δεν παρουσιάζεται συστηματικά στο βιβλίο, αλλά αναδύεται έμμεσα, επιβεβαιώνοντας ότι ο Βαγγέλης λειτούργησε ως ένας κόμβος, ένα σημείο συνάντησης ετερόκλητων μουσικών ρευμάτων.
Παράλληλα, η συνεργασία του με τον Jon Anderson των YES αποκαλύπτει μια άλλη πτυχή: τη δυνατότητά του να γεφυρώνει το prog rock με την αναδυόμενη synth-pop αισθητική. Τα κοινά έργα τους αποτελούν παραδείγματα μιας μουσικής που κινείται ανάμεσα στο επικό και το προσωπικό, στο αφηρημένο και το μελωδικό, το new age και το... old age.
Εκεί που το βιβλίο υστερεί εμφανώς είναι στο τεχνικό επίπεδο. Παρά τις αναφορές σε synthesizers και εξοπλισμό, απουσιάζει μια ουσιαστική ανάλυση των μεθόδων σύνθεσης και παραγωγής. Για έναν δημιουργό που επαναπροσδιόρισε τη χρήση των ηλεκτρονικών οργάνων, αυτή η έλλειψη είναι αισθητή. Ο Griffin καταγράφει το «τι» και το «πότε», αλλά σπάνια το «πώς» και το «γιατί».
Ακόμη και η μορφή του βιβλίου ενισχύει αυτή την αίσθηση συσσώρευσης. Η πυκνή τυπογραφία και η συνεχής εναλλαγή μεταξύ αφηγηματικού λόγου και παραθεμάτων δημιουργούν μια εμπειρία ανάγνωσης απαιτητική, σχεδόν κοπιαστική. Ωστόσο, αυτή η δυσκολία λειτουργεί και ως αντανάκλαση του ίδιου του υλικού: η ζωή και το έργο του Βαγγέλη δεν είναι εύκολα προσβάσιμα, ούτε προσφέρονται για απλοποίηση.
Τελικά, το Vangelis: The Unknown Man - Complete δεν είναι ένα βιβλίο που θα διαβαστεί για το ύφος του ή για την αφηγηματική του χάρη. Είναι ένα βιβλίο που θα χρησιμοποιηθεί, θα επιστρέφεται κανείς σε αυτό, θα λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. Και ίσως αυτή να είναι και η πιο έντιμη μορφή φόρου τιμής σε έναν καλλιτέχνη που δεν επιδίωξε ποτέ να είναι απλώς κατανοητός.
Γιατί ο Βαγγέλης Παπαθανασίου δεν ήταν μόνο ο δημιουργός εμβληματικών μουσικών θεμάτων ή ένας πρωτοπόρος των synthesizers. Ήταν, όπως προκύπτει έμμεσα τόσο από το βιβλίο όσο και από τη συνολική του επίδραση, ένας καλλιτέχνης που διέλυσε τα όρια ανάμεσα στο ποπ και το πειραματικό, ανάμεσα στο προσωπικό και το κοσμικό.
Και το βιβλίο του Griffin, με όλες τις αδυναμίες και τις υπερβολές του, καταφέρνει τουλάχιστον να καταγράψει αυτή την ασύλληπτη έκταση. Όχι τόσο να την εξηγήσει όσο να τη διατηρήσει ανοιχτή και ρευστή.