Η φωτιά που καταπίνει τις πλαγιές του εδώ και μερικά 24ωρα καίει έναν τόπο που για χρόνια λειτουργούσε ως σκηνικό ανθρώπινης τραγωδίας και θεϊκής οργής.
- Ο Κιθαιρώνας, ένα φυσικό σύνορο μεταξύ Βοιωτίας και Αττικής, διαδραμάτισε καθοριστικό ιστορικό ρόλο, με τα δύσβατα περάσματά του να φιλοξενούν οχυρώσεις και να γίνονται σκηνικό για καθοριστικές μάχες, όπως αυτή των Πλαταιών το 479 π.Χ.
- Η μυθολογία τον παρουσιάζει ως το βίαιο αδελφικό βουνό του Ελικώνα και καταφύγιο των Ερινύων. Μια άλλη παράδοση τον θέλει σοφό βασιλιά που με τέχνασμα κατάφερε να συμφιλιώσει τον Δία με την Ήρα.
- Το βουνό συνδέεται άρρηκτα με την παράδοση της έκθεσης βρεφών. Στις πλαγιές του εγκαταλείφθηκαν μορφές όπως ο Οιδίποδας, ο Αμφίονας και ο Ζήθος, οι οποίοι επιβίωσαν για να εκπληρώσουν τη μυθική τους μοίρα.
- Αποτέλεσε τον κατεξοχήν τόπο της διονυσιακής μανίας, με τον διαμελισμό του Πενθέα, αλλά και σκηνικό θεϊκής τιμωρίας, όπως με τον Ακταίονα. Εκεί ο Ηρακλής πραγματοποίησε και τον άθλο του λιονταριού του Κιθαιρώνα.
Ο Κιθαιρώνας, το βουνό που καίγεται εδώ και τέσσερις ημέρες στα σύνορα Βοιωτίας και Αττικής, είναι ένας από τους πυκνότερους μυθολογικούς τόπους της αρχαιότητας, ένα βουνό όπου η ελληνική παράδοση τοποθέτησε δεκάδες από τις πιο σκοτεινές και βίαιες ιστορίες της.
Η φωτιά που καταπίνει τις πλαγιές του καίει έναν τόπο που για χιλιάδες χρόνια λειτουργούσε ως σκηνικό ανθρώπινης τραγωδίας και θεϊκής οργής.
Γεωγραφικά μιλώντας, ο Κιθαιρώνας είναι μια οροσειρά μήκους περίπου 16 χιλιομέτρων, με ψηλότερη κορυφή τα 1.409 μέτρα, γνωστή και ως Προφήτης Ηλίας ή Ελατιάς. Στην αρχαιότητα έφερε το όνομα Αστέριον.
Η οροσειρά αποτελούσε ανέκαθεν το φυσικό σύνορο ανάμεσα στη Βοιωτία στα βόρεια και την Αττική στα νότια, με το ανατολικό της τμήμα να σχηματίζει το βουνό Πάστρα και τα δυτικά της περάσματα να φτάνουν μέχρι τον Κορινθιακό κόλπο, όπου βρίσκονταν αρχαίοι οικισμοί όπως τα Αιγόσθενα.
Τα δύσβατα περάσματά του, όπως η περίφημη Δρυός Κεφαλαί, προστατεύονταν από οχυρώσεις της κλασικής εποχής, όπως αυτές των Ελευθερών και του Πάνακτου, ερείπια των οποίων σώζονται μέχρι σήμερα.
Ο ίδιος ο ανάγλυφος χαρακτήρας του βουνού, οι χαράδρες και τα απόκρημνα περάσματα που σήμερα δυσκολεύουν τις πυροσβεστικές δυνάμεις, ήταν εκείνος που στην αρχαιότητα καθιστούσε τον Κιθαιρώνα ιδανικό ορμητήριο για ενέδρες και κατασκοπεία.
Το σκηνικό της μάχης των Πλαταιών
Ιστορικά, το βουνό υπήρξε σκηνικό της μάχης των Πλαταιών το 479 π.Χ., μιας από τις καθοριστικές συγκρούσεις των Περσικών Πολέμων, ενώ για αιώνες αποτέλεσε αμφισβητούμενο σύνορο ανάμεσα στην Αθήνα και τη Θήβα. Οι πλαγιές του, καλυμμένες από πυκνά δάση πεύκων και ελάτων, φιλοξενούν ακόμη και σήμερα άγρια ζώα, όπως αλεπούδες και λύκους.
Τον 14ο αιώνα, στους πρόποδές του εγκαταστάθηκαν κοινότητες Αρβανιτών, με ιδιαίτερες θρησκευτικές παραδόσεις που μελετητές έχουν συνδέσει με μια συμβολική οικειοποίηση του φυσικού τοπίου. Οι πλαγιές του φιλοξενούν επίσης αμπελώνες με ιστορία που, σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα, ανάγεται στο 2.500 π.Χ., ενώ σήμερα παράγουν κρασιά υπό την ονομασία προέλευσης «Πλαγιές Κιθαιρώνα».
Το βουνό στην ελληνική μυθολογία
Στη μυθολογία, ο Κιθαιρώνας εμφανίζεται ως αδελφικό βουνό του Ελικώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, οι δύο αδελφοί ήταν αντίθετοι χαρακτήρες, ο πρώτος βίαιος και ασεβής, ο δεύτερος πράος, και μετά τον θάνατό τους μεταμορφώθηκαν στα ομώνυμα βουνά, με τον Κιθαιρώνα να γίνεται καταφύγιο των Ερινύων και τον Ελικώνα των Μουσών.
Ο Παυσανίας διασώζει και μια διαφορετική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία ο Κιθαιρώνας ήταν αρχαίος και σοφός βασιλιάς των Πλαταιών. Σε αυτόν αποδίδεται η συμβουλή που έδωσε στον Δία όταν η Ήρα, έξαλλη από ζήλια, αποσύρθηκε στο βουνό: να ντύσει ένα ξύλινο άγαλμα σαν νύφη και να διαδώσει φήμες γάμου, ώστε να προκαλέσει την περιέργεια της θεάς και να τη φέρει πίσω. Το τέχνασμα πέτυχε, και από αυτό γεννήθηκε η γιορτή των Δαιδάλων [Τα Δαίδαλα των Πλαταιών], που τιμούσε τη συμφιλίωση του θεϊκού ζευγαριού.
Ο τόπος όπου η αρχαιότητα εγκατέλειπε τα βρέφη της
Κανένα άλλο βουνό της αρχαίας Ελλάδας δεν συγκεντρώνει τόσες ιστορίες εγκατάλειψης βρεφών. Εκεί εκτέθηκε ο Οιδίποδας από τον Λάιο, που φοβόταν τον χρησμό πως ο γιος του θα τον σκότωνε. Εκεί γέννησε η Αντιόπη τους διδύμους Αμφίονα και Ζήθο, που μεγάλωσαν από βοσκούς πριν επιστρέψουν να βασιλεύσουν στη Θήβα.
Εκεί εγκαταλείφθηκε και ο Ιπποθόων, γιος της Αλόπης και του Ποσειδώνα, θηλάζοντας από φοράδα μέχρι να τον βρουν κυνηγοί. Σε τοπικές βοιωτικές παραδόσεις, ακόμη και η Αταλάντη πέρασε τα πρώτα της χρόνια στις δασωμένες πλαγιές του, θηλάζοντας από αρκούδα σταλμένη από την Άρτεμη.
Το βουνό υπήρξε προπάντων τόπος της διονυσιακής μανίας. Όταν ο βασιλιάς Πενθέας αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη θεότητα του Διονύσου, ο θεός οδήγησε τις γυναίκες της Θήβας σε βακχική έκσταση στον Κιθαιρώνα, όπου η ίδια η μητέρα του Πενθέα, η Αγαύη, τον πέρασε για λιοντάρι και τον διαμέλισε.
Στις ίδιες πλαγιές, ο κυνηγός Ακταίων είδε τυχαία την Άρτεμη να λούζεται και μεταμορφώθηκε σε ελάφι, για να κατασπαραχθεί από τα δικά του 50 σκυλιά, έναν αριθμό που επανέρχεται εμμονικά στους μύθους του βουνού, όπως και στην περίπτωση των 50 κορών του βασιλιά Θέσπιου, που φιλοξένησε τον Ηρακλή. Ο ίδιος ο Ηρακλής πέρασε από εκεί πριν τους 12 άθλους του, σκοτώνοντας τον λέοντα του Κιθαιρώνα, προγενέστερο του πιο διάσημου λέοντα της Νεμέας.
Η σύνδεσή του με τη μαντική τέχνη
Ο Κιθαιρώνας συνδέεται επίσης με τη μαντική τέχνη. Ο Τειρεσίας απέκτησε εκεί τη διπλή του φύση χτυπώντας ζευγαρωμένα φίδια, ενώ ο μάντης Μελάμποδας έμαθε τη γλώσσα των ζώων από φιδάκια που ανέθρεψε ο ίδιος. Σπηλιές και πηγές του βουνού, όπως αυτή της Σφραγίτιδος, θεωρούνταν κατοικία νυμφών που ενέπνεαν τους ντόπιους μάντεις.
Πριν εγκατασταθεί έξω από τις πύλες της Θήβας, ακόμη και η Σφίγγα είχε ορμητήριο στις απόκρημνες κορυφές του βουνού, που για αυτόν τον λόγο έφερε και το προσωνύμιο «Ληστήριον Όρος».
Στον κύκλο των Επτά επί Θήβας, οι χαράδρες του χρησίμευσαν ως σημείο κατασκοπείας πριν από τη μεγάλη μάχη, ενώ στον κύκλο του Χρυσόμαλλου Δέρατος φιλοξένησε τελετουργικούς καθαρμούς για την αποτροπή λιμού.