Η οικογένεια των Λίκοφ ήταν «Παλαιόπιστοι», μέλη μιας σχισματικής ορθόδοξης κοινότητας που διαμόρφωσε την ταυτότητά της μέσα από την απομόνωση και την άρνηση της «μόλυνσης» από τον σύγχρονο κόσμο.
Το καλοκαίρι του 1978, μια ομάδα Σοβιετικών γεωλόγων που εξερευνούσε τη νότια Σιβηρία βρήκε κάτι σπανιότερο από διαμάντια: ανθρώπους. Ή, πιο σωστά, ίχνη ανθρώπινης ζωής εκεί όπου η λογική έλεγε πως δεν θα έπρεπε να υπάρχει τίποτα πέρα από βουνό, δάσος και σιωπή. Ψάχνοντας σημείο για προσγείωση ελικοπτέρου στα απότομα υψώματα και στα δασωμένα φαράγγια των δυτικών Σαγιάν, ο πιλότος είδε από ψηλά κάτι σαν κήπο, περίπου 150 μίλια από τον κοντινότερο οικισμό. Κατεβαίνοντας όσο μπορούσε, διέκρινε ένα σπίτι. Κανείς δεν φαινόταν, αλλά κάποιος φρόντιζε τη γη. Το ότι υπήρχε κατοικία σε περιοχή που θεωρούνταν υπερβολικά απομονωμένη ακόμη και για κυνηγούς ήταν σοκ.
«Τελευταίοι Μοϊκανοί» μιας άλλης εποχής
Οι τέσσερις γεωλόγοι έστησαν καταυλισμό περίπου 10 μίλια μακριά, αλλά το μυαλό τους ήταν αλλού: ποιος ζει εδώ; Πρόκειται για κάποιον ξεχασμένο από το κράτος, για «τελευταίους Μοϊκανούς» μιας άλλης εποχής; Όταν αποφάσισαν να πλησιάσουν, πήραν δώρα και ένα πιστόλι, «για παν ενδεχόμενο». Στην αυλή τούς υποδέχθηκε ένας απεριποίητος ηλικιωμένος άνδρας με ρούχα από μπαλωμένο σακί.
Ήταν ο Καρπ Οσίποβιτς Λίκοφ, πατριάρχης της οικογένειας. Μέσα σε μια μικρή, σκοτεινή καλύβα βρήκαν τις δύο ενήλικες κόρες του, τη Νατάλια και την Αγάφια, να κλαίνε και να προσεύχονται. Τέσσερα μίλια μακριά, δίπλα στο ποτάμι, ζούσαν οι δύο γιοι του, ο Σάβιν και ο Ντμίτρι. Σύντομα έγινε σαφές ότι κανένα από τα μέλη αυτής της γηρασμένης οικογένειας δεν είχε επαφή με οτιδήποτε... «έξω» εδώ και δεκαετίες.
Το χάσμα δεν ήταν απλώς γεωγραφικό
Το χάσμα δεν ήταν απλώς γεωγραφικό. Ήταν πολιτισμικό, γλωσσικό, σχεδόν χρονικό. Κανένα από τα παιδιά των Λίκοφ δεν είχε δει ποτέ ψωμί. Όταν οι γεωλόγοι τους πρόσφεραν ένα καρβέλι και λίγη μαρμελάδα, εκείνοι αρνήθηκαν. «Δεν μας επιτρέπεται αυτό», είπαν – μια φράση που, όπως θα αποδεικνυόταν, θα επαναλαμβανόταν ξανά και ξανά σε όποιον περνούσε από την καλύβα τους. Η Νατάλια και η Αγάφια μιλούσαν με αρχαϊκό λεξιλόγιο και έναν παράξενο, ψαλμωδικό ρυθμό, που ένας γεωλόγος περιέγραψε ως «αργό, θολό γουργούρισμα». Οι Λίκοφ ήταν «Παλαιόπιστοι», μέλη μιας σχισματικής ορθόδοξης κοινότητας που διαμόρφωσε την ταυτότητά της μέσα από την απομόνωση και την άρνηση της «μόλυνσης» από τον σύγχρονο κόσμο.
Οι Παλαιόπιστοι εμφανίστηκαν στα μέσα του 17ου αιώνα, όταν ο πατριάρχης Νίκων άλλαξε τη λειτουργία για να εναρμονιστεί με το ελληνικό ορθόδοξο τυπικό. Οι μεταρρυθμίσεις μπορεί να φαίνονται μικρές, αλλά τότε θεωρούνταν κοσμογονικές: άλλαξαν την ορθογραφία του «Ιησού», σε μια εποχή που τα γράμματα αντιμετωπίζονταν σχεδόν ως «σάρκα» του Θεού, και άλλαξαν τον αριθμό των δαχτύλων στο σημείο του σταυρού από δύο σε τρία. Όσοι αρνήθηκαν, βαφτίστηκαν Παλαιόπιστοι. Για εκείνους, οι αλλαγές ήταν προδοσία της «αληθινής» χριστιανοσύνης. Η οργή τους τροφοδοτήθηκε από κοινωνικές αδικίες και επιδεινώθηκε από τη στάση του Πέτρου του Μεγάλου, του δυτικότροπου τσάρου που –στην αφήγηση των αντιπάλων του– προτιμούσε «τους θεούς Βάκχο και Άρη».
Οι πρώτες δεκαετίες του σχίσματος ήταν αιματηρές
Οι πρώτες δεκαετίες του σχίσματος ήταν αιματηρές: καύσεις, βασανιστήρια, φυλακίσεις, άνθρωποι ριγμένοι σε λάκκους. Μερικοί κατέφυγαν ακόμη και σε αυτοπυρπολήσεις, με κοινότητες να κλειδώνονται σε εκκλησίες και να τις καίνε. Η σωτηρία, για πολλούς, ήταν το δάσος. Εκεί μπορούσαν να κρυφτούν από την εξουσία και να διατηρήσουν τους κανόνες τους – διατροφικούς, ενδυματολογικούς, τελετουργικούς, τεχνολογικούς. Πολλοί κλάδοι ήταν «απαπάδες», χωρίς ιερείς, άρα μια οικογένεια μπορούσε να λατρεύει μόνη της. Για τους πιο ριζοσπαστικούς, η αγιότητα ήταν ευθέως ανάλογη της απομόνωσης: το ύψιστο ήταν η ζωή του ερημίτη. Στη ρωσική εκδοχή, η «έρημος» ήταν το δάσος – ένα «έρημο» τοπίο αγιότητας, μια κενότητα του Θεού.
Η ιστορία των Παλαιόπιστων πέρασε από κύματα: η Αικατερίνη η Μεγάλη χαλάρωσε τους διωγμούς, αργότερα υπήρξαν νέες πιέσεις συμμόρφωσης, ενώ το 1905 ο Νικόλαος Β’ υπέγραψε νόμο που τερμάτιζε τη δίωξη των θρησκευτικών μειονοτήτων. Όμως η ανάσα ελευθερίας δεν κράτησε. Με τους μπολσεβίκους και τον κρατικό αθεϊσμό, πολλές κοινότητες υποχώρησαν ακόμη πιο βαθιά στο δάσος. Η οικογένεια του Καρπ ζούσε ως τη δεκαετία του 1920 σε χωριό Παλαιόπιστων στον απομονωμένο Αλτάι, κοντά στα σύνορα με Κίνα και Μογγολία, στηριγμένη σε κήπους, καλλιέργειες, αγελάδες, κυνήγι και ψάρεμα. Για να αποφεύγουν την «αμαρτωλή πολιτεία», συναλλάσσονταν μέσω μεσαζόντων: γούνες και ψάρια έφευγαν, αλάτι και σίδερο επέστρεφαν. Όταν άρχισαν οι φήμες ότι το κράτος καταγράφει Παλαιόπιστους και οι συνθήκες έγιναν ασφυκτικές, έφυγαν πιο πάνω στο ποτάμι. Το 1932, όμως, η περιοχή εντάχθηκε σε φυσικό καταφύγιο και το κυνήγι/ψάρεμα έγινε παράνομο. Προτάθηκαν δουλειές· αν αρνούνταν, έπρεπε να φύγουν. Ως το 1934, μάζεψαν ξανά τα πράγματά τους.
Η φυγή στην άγρια φύση ήταν ο μόνος ασφαλής τρόπος απέναντι σε μια εξουσία που μπορούσε να πυροβολήσει «με την παραμικρή πρόκληση», να σχεδιάζει να εξαφανίσει απομονωμένες κοινότητες και να κυνηγά τα παιδιά τους «για να τα σώσει» από τη ζωή της τάιγκα. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το κράτος χτένιζε το δάσος για λιποτάκτες, αλλά δεν βρήκε τους Λίκοφ. Για εκείνους, όσο πιο βαθιά, τόσο πιο άγιοι.
Μέχρι την ανακάλυψη του 1978 – 44 χρόνια μετά την εγκατάλειψη του πολιτισμού – οι Λίκοφ είχαν εντοπιστεί μόνο μία φορά, το 1958, από τουρίστες που κατέβαιναν το ποτάμι. Είδαν τον Καρπ να ψαρεύει και τη σκελετωμένη γυναίκα του δίπλα του. Δεν ζήτησαν βοήθεια. Η Αγάφια θυμόταν ότι επιβίωναν με «φύλλα σορβιάς, ρίζες, χόρτα, μανιτάρια, κορυφές πατάτας και φλοιό… κάθε χρόνο κάναμε συμβούλιο αν θα φάμε τα πάντα ή αν θα κρατήσουμε σπόρο». Το 1961, ένας όψιμος σκληρός παγετός έφερε λιμό. Έφαγαν άχυρο, δερμάτινα παπούτσια, επένδυση από σκι, φλοιό και μπουμπούκια σημύδας. Η μητέρα, η Ακουλίνα, πέθανε από πείνα. Είχαν φάει ακόμη και τους σπόρους σίκαλης. Όταν την επόμενη χρονιά φύτρωσε ένα μοναδικό στάχυ, ευχαρίστησαν τον Θεό για το... θαύμα.
Όταν τους βρήκαν οι γεωλόγοι
Όταν τους βρήκαν οι γεωλόγοι, οι Λίκοφ παρέμεναν οργισμένοι με τον πατριάρχη Νίκωνα και τον Πέτρο τον Μέγα. Ο Καρπ αποκαλούσε τον Πέτρο «αντίχριστο με ανθρώπινη μορφή». Ακόμη και οι παγκόσμιοι πόλεμοι, τους οποίους γνώριζαν αμυδρά, χρεώνονταν στον «βδελυρό» Πέτρο. Όταν του εξήγησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκείνος κούνησε το κεφάλι: «Τι είναι αυτό, δεύτερη φορά, και πάντα οι Γερμανοί. Κατάρα στον Πέτρο. Φλέρταρε μαζί τους».
Το επίπεδο αποκοπής ήταν σχεδόν προϊστορικό. Η Αγάφια δεν είχε δει ποτέ τροχό. Άναβαν φωτιά με πυρόλιθο, είχαν φως μόνο από τον ήλιο ή δαυλό, φορούσαν παπούτσια από φλοιό σημύδας, ζούσαν χωρίς αλάτι. Ζούσαν με αποξηραμένες πατάτες και κουκουνάρια σε δοχεία από φλοιό, με γογγύλια, κρεμμύδια, μπιζέλια και σίκαλη. Ο Καρπ ευχαριστούσε καθημερινά τον Θεό για κάνναβη, πατάτες και κουκουνάρια, παρότι οι Παλαιόπιστοι κάποτε μισούσαν την πατάτα ως «διαβολικό, άφθονο, ακόλαστο φυτό» που είχε φέρει ο Πέτρος. Η Ακουλίνα είχε μάθει στα παιδιά να διαβάζουν και να γράφουν στην παλαιοεκκλησιαστική σλαβονική, με ραβδί βουτηγμένο σε χυμό αγιοκλήματος που άφηνε μπλε γράμματα πάνω σε φλοιό. Η Βίβλος τους ήταν καπνισμένη τόσο που οι λέξεις δεν φαίνονταν πια, κι όμως ήταν περήφανοι ότι την «διάβαζαν».
Σταδιακά, η τάιγκα έγινε ολοένα πιο κρίσιμη για τις θερμίδες τους: χυμός σημύδας, τσουκνίδες, άγρια κρεμμύδια, μανιτάρια, μούρα, ψάρια. Κρέας έπιαναν σπάνια, με πρωτόγονες παγίδες. Ο Ντμίτρι ήταν ο μεγάλος ιχνηλάτης: ήξερε τα μονοπάτια των ζώων, σκότωνε σιβηρικά ελάφια με λόγχη, περπατούσε ξυπόλυτος στο χιόνι, κοιμόταν στο δάσος τον χειμώνα με ρούχα από σακί. Έφερνε «ειδήσεις» από τη φύση: πότε εκκολάφθηκαν τα μικρά της πέρδικας, πότε μαζεύτηκαν οι σκίουροι στο κρύο. Έκανε φίλο μια αρκούδα που εγκαταστάθηκε κοντά.
Η επαφή είχε κόστος
Η επαφή, όμως, είχε κόστος. Όταν ο Ντμίτρι έπαθε πνευμονία, η οικογένεια αρνήθηκε ιατρική βοήθεια — «δεν μας επιτρέπεται». Το φθινόπωρο του 1981, ο Ντμίτρι, ο Σάβιν και η Νατάλια πέθαναν. Ο Ντμίτρι από πνευμονία· οι αιτίες των άλλων δύο είναι ασαφείς, με την υπόνοια ότι μπορεί να νόσησαν από ασθένειες που έφερε άθελά της η επαφή με τους γεωλόγους. Έμειναν μόνο ο Καρπ και η Αγάφια, κι έπειτα μόνο η Αγάφια, που επέλεξε να μείνει στην τάιγκα ακόμη και μετά τον θάνατο του πατέρα της. Κάποτε ένας μακρινός ξάδελφος έζησε μαζί της, παντρεύτηκαν —στους «απαπάδες» Παλαιόπιστους ο γάμος είναι υπόθεση των δύο συζύγων— αλλά χώρισαν όταν τσακώθηκαν για το αν πρέπει να σκοτώσουν έναν φιλικό λύκο που είχε γίνει φίλος του σκύλου της Αγάφια.
Η γυναίκα που κάποτε δεν είχε δει τροχό, βρέθηκε να σοκάρεται σε μια πόλη με πολυκατοικίες επειδή «δεν επιτρεπόταν» να μαγειρεύει σε φωτιά στην αυλή και έπρεπε να χρησιμοποιήσει εσωτερική κουζίνα υγραερίου. Η ίδια ιστορία, εν τω μεταξύ, έγινε εθνικό αφήγημα χάρη στον δημοσιογράφο Βασίλι Πεσκόφ. Μετά το πρώτο άρθρο του το 1982, κατακλύστηκε από γράμματα με ερωτήσεις, δώρα και χρήματα για να τα μεταφέρει στους Λίκοφ. Ως το 1992, το βιβλίο του, λεπτομερές και τρυφερό, είχε παγιώσει τον μύθο. Οι Λίκοφ έγιναν «ανθρώπινος θαμμένος θησαυρός», μια χρονοκάψουλα, ρωσικοί Rip van Winkles: άνθρωποι που παρέκαμψαν τις σταλινικές εκκαθαρίσεις και σχεδόν «δεν πρόλαβαν» τον πόλεμο. Και ταυτόχρονα, η πείνα τους θύμιζε τις πιο οδυνηρές σελίδες της σοβιετικής εμπειρίας, από την κολεκτιβοποίηση μέχρι την πολιορκία του Λένινγκραντ και τη χρόνια στέρηση.
Με τα χρόνια, η «αγριότητα» έγινε όλο και πιο σκηνοθετημένη από την ανάγκη. Οι Λίκοφ χαλάρωσαν κανόνες, δέχτηκαν ρούχα (μόνο καινούργια, γιατί τα μεταχειρισμένα θεωρούνταν μόλυνση), αντάλλαξαν κεριά με φακούς, έβαλαν χειροκίνητο μύλο κρέατος, χρησιμοποιούσαν εμαγιέ κατσαρόλες με ζωγραφισμένα μούρα. Κάποια στιγμή, η Αγάφια απέκτησε κουμπί SOS για ελικόπτερο, αλλά της εξήγησαν ότι οι πτήσεις κοστίζουν. Στη Ρωσία της δεκαετίας του ’90 «δεν υπήρχαν χρήματα για λογαριασμούς», καθώς η χώρα βίωνε οικονομική κατάρρευση, ιδιωτικοποιήσεις, άνοδο ολιγαρχών, εκτόξευση τιμών και μια πρωτοφανή πτώση στο προσδόκιμο ζωής των ανδρών ως τα 58,9 χρόνια μετά την κρίση του 1998, με θανάτους που αποδίδονταν στο κοινωνικό στρες.
Παράδοξα, το «μουσείο» της τάιγκα συνομιλούσε με τη σύγχρονη εμπειρία: όταν ρωτήθηκαν πώς επιβίωσαν πολλοί Ρώσοι εκείνης της περιόδου, απάντησαν με μία λέξη: πατάτες. Σάκοι πατάτας περνούσαν από χέρι σε χέρι, τίποτα δεν πήγαινε χαμένο, οι άνθρωποι κοιμούνταν στα χωράφια για να φυλάνε από κλέφτες. Κάπου το 2004, ένας ηλικιωμένος έστησε μνημείο πατάτας με επιγραφή που ευχαριστούσε τον Κολόμβο και τον Πέτρο τον Μέγα. Και ξαφνικά ο κόσμος της Αγάφιας —που ευχαριστούσε τον Θεό καθημερινά για πατάτες— έμοιαζε λιγότερο «προϊστορικός» και πιο επίκαιρος απ’ όσο θα περίμενε κανείς.
Ένας «εθνικός θησαυρός» των Ρώσων
Η ίδια η Αγάφια, σε τηλεοπτική συνέντευξη για τα γενέθλιά της το 2013, μιλούσε με μια τραχιά, «ψευδιστική» χροιά και μια χαρούμενη ασυμμετρία. Έδειχνε περίπου όσο «μια συνηθισμένη εβδομηντάχρονη», ίσως και πιο ευδιάθετη από πολλές, παρότι συνέχιζε να κινείται με σκι για να παίρνει νερό από τρύπα στον πάγο. Όμως το πέρασμα του χρόνου έκανε την απόλυτη αυτονομία αδύνατη. Με τη βοήθεια του δασοφύλακα που έχει την ευθύνη της, ζήτησε νέο σπίτι από τον Ολέγκ Ντεριπάσκα, ολιγάρχη που πλούτισε από ιδιωτικοποιήσεις της δεκαετίας του ’90 και έφτασε να δημιουργήσει τη Rusal. Το 2021 μετακόμισε σε νέα καλύβα με τη στήριξή του. Προσκάλεσε τον Πούτιν να την επισκεφθεί, αλλά εκείνος δεν ανταποκρίθηκε. Το 2023, τοπικό ρεπορτάζ την έδειξε να λαμβάνει ως δώρο ένα γκρι μάλλινο σάλι — ένα μικρό τελετουργικό φροντίδας που συνυπάρχει με την εικόνα της «εθνικού θησαυρού».
Το 2025, μια σφοδρή χιονοθύελλα την παραμονή των Χριστουγέννων δεν την τραυμάτισε, αλλά εμπόδισε τους επισκέπτες να πετάξουν όπως είχαν προγραμματίσει. Δεν έμεινε μόνη: πλέον τη βοηθά μια δόκιμη Παλαιόπιστη από τη Μόσχα, που θεωρεί την υπηρεσία αυτή πνευματικό «κατόρθωμα» αυτοθυσίας. Σε αντίθεση με τους ερημίτες του παρελθόντος, σήμερα υπάρχει και τηλέφωνο για επικοινωνία με Τύπο και υπηρεσίες διάσωσης. Υπάρχουν και γκρίνιες: ένας πρώην περιφερειακός κυβερνήτης παραπονέθηκε ότι η συντήρησή της —ιδίως οι παραδόσεις τροφίμων με ελικόπτερο— κοστίζει στο κράτος «εκατομμύρια ρούβλια» και ότι είναι παράνομο να ζει κάποιος σε εθνικό πάρκο. Όμως, μέχρι στιγμής, η θέση της υπερισχύει της λογιστικής: είναι «η τελευταία ενός απειλούμενου είδους», μια ζωντανή ιστορία.
Στο YouTube, η γυναίκα που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής της χωρίς ψωμί ή τροχούς είναι μια παράδοξη σταρ, με βίντεο που συγκεντρώνουν εκατομμύρια προβολές. Υπάρχει ακόμη και ένας, όπως περιγράφεται, «μη πειστικός» λογαριασμός στο όνομά της, φτιαγμένος με τεχνητή νοημοσύνη, που παριστάνει το προσωπικό της βιντεο-ημερολόγιο. Η δημοφιλία της μαρτυρά πόσο ισχυρή είναι η έλξη της αυτάρκειας στην άγρια φύση, ακόμη κι όταν το ίδιο το τέλος της ιστορίας δείχνει κάτι λιγότερο ρομαντικό: ότι η μακροχρόνια επιβίωση «μόνος» στην τάιγκα είναι, τελικά, περισσότερο φαντασίωση — και ότι ακόμη και ο πιο ακραίος ερημητισμός, αργά ή γρήγορα, χρειάζεται έναν κόσμο για να τον κρατά ζωντανό.