Η Μαργαρίτα Παπανδρέου υπήρξε Πρώτη Κυρία της χώρας, αλλά και μια γυναίκα που προσέφερε στην πράξη στο γυναικείο κίνημα.
Το «αντίο» στη φεμινίστρια Μαργαρίτα
Από τον πρωθυπουργό ως τα παιδιά της, όλοι στα μηνύματά τους επισημαίνουν αυτήν τη σπουδαία πλευρά της Μαργαρίτας Παπανδρέου: τον αγώνα της για τις γυναίκες στην Ελλάδα.
«Η Μαργαρίτα δεν υπήρξε απλώς μέρος μιας μεγάλης αλλαγής. Υπήρξε μία από τις γυναίκες που έδωσαν δύναμη και περιεχόμενο σε αυτή την αλλαγή. Έκανε τις διεκδικήσεις των γυναικών υπόθεση της κοινωνίας και συνέβαλε ώστε η ισότητα να γίνει θεσμική κατάκτηση και όχι απλώς ένα σύνθημα», αναφέρει η ΓΣΕΕ σε ανακοίνωσή της.
«Μαχήτρια ως το τέλος, έζησε με γενναιοδωρία, αξιοπρέπεια και βαθιά πίστη στον άνθρωπο, στη δικαιοσύνη, στην ειρήνη και στην ισότητα των γυναικών», γράφει ο γιος της Γιώργος Παπανδρέου στον αποχαιρετισμό του.
«Μια γυναίκα δυναμική, που άφησε το δικό της αποτύπωμα στη δημόσια ζωή ιδίως με τις δράσεις της για την ισότητα των φύλων και την προστασία της μητρότητας», αναφέρει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στη δική του ανάρτηση.
Το φεμινιστικό κίνημα, το τέλος της προίκας, το επώνυμο, το συναινετικό διαζύγιο
Αμερικανίδα στην καταγωγή, συγγραφέας και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών, η Μαργαρίτα Παπανδρέου συνδέθηκε για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες με τον Ανδρέα Παπανδρέου. Ωστόσο, δεν περιορίστηκε ποτέ στον ρόλο της συζύγου ενός σπουδαίου πολιτικού, αλλά χάραξε τον δικό της δρόμο, αναπτύσσοντας έντονη κοινωνική και συγγραφική δράση, με ιδιαίτερη έμφαση στα δικαιώματα των γυναικών και τα ζητήματα ειρήνης.
Κομβικό σταθμό στη δημόσια παρουσία της αποτέλεσε η ενασχόλησή της με το ελληνικό γυναικείο κίνημα. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ), μιας ανεξάρτητης οργάνωσης, της οποίας διετέλεσε πρόεδρος για οκτώ χρόνια.
Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας τη δεκαετία του '80 διαδραμάτισε καταλυτικό ρόλο για βασικές αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο: η κατάργηση της προίκας και η καθιέρωση του πολιτικού γάμου, η θεσμοθέτηση του συναινετικού διαζυγίου, η διατήρηση του επωνύμου της γυναίκας μετά τον γάμο, η αναγνώριση ίσων δικαιωμάτων και των δύο γονέων στην επιμέλεια των παιδιών.
Ταυτόχρονα, συμμετείχε ενεργά σε διεθνείς πρωτοβουλίες για την ειρήνη, την κοινωνική δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα, υποστηρίζοντας σταθερά ότι η ισότητα των φύλων δεν πρέπει να εξαντλείται στους νόμους, αλλά να εφαρμόζεται στην καθημερινότητα, την εργασία και στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Το κεφάλαιο Δήμητρα Λιάνη
Το διαζύγιο με τον Ανδρέα Παπανδρέου ήταν και αυτό μια πράξη φεμινισμού. «Φεμινισμός δεν σημαίνει μίσος για τους άνδρες, ούτε να είσαι εναντίον της οικογένειας» είχε πει σε συνέντευξή της, αναφέροντας ότι εκείνη ήταν που ζήτησε διαζύγιο από τον πολιτικό σύζυγό της.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όπως η ίδια η Μαργαρίτα Παπανδρέου είχε διηγηθεί, υπήρξε άπιστος στον γάμο τους, που κράτησε πάνω από τέσσερις δεκαετίες και από αυτόν γεννήθηκαν τέσσερα παιδιά. Ωστόσο, ο έρωτας του Ανδρέα Παπανδρέου με τη Δήμητρα Λιάνη αποτέλεσε το τελειωτικό χτύπημα.
«Ο Ανδρέας ήταν ένας πιστός σύζυγος, ώσπου γυρίσαμε στην Ελλάδα», γράφει στο βιβλίο της «Έρωτας και εξουσία» η Μαργαρίτα Παπανδρέου. «Το χειρότερο από όλα για μένα ήταν ο ενθουσιασμός του Ανδρέα για τη γυναίκα που τον γοήτευε. Αυτός ο "ενθουσιασμός" τον τύφλωνε ως προς την πραγματικότητα, την υπευθυνότητα, την επιχειρηματολογία. Ακριβώς όπως συμβαίνει με τον αλκοολικό. Πώς να κάνεις έναν αλκοολικό να παραδεχτεί πως στ' αλήθεια είναι αλκοολικός; Παρ' όλα αυτά, ο Ανδρέας είχε επίγνωση της αδυναμίας του στο γυναικείο φύλο. Είχε πάει και σε ψυχίατρο πριν παντρευτούμε, να το συζητήσει. Ο ψυχίατρος τον ρώτησε αν τον επηρέαζε με κάποιον τρόπο στην επαγγελματική του καριέρα. Όταν απάντησε "όχι", ο φοβερός γιατρός αποκρίθηκε πως δεν έχρηζε ψυχιατρικής βοήθειας».
«Για όνομα του Θεού, θα μπορούσε να είναι κόρη σου!»
Στο βιβλίο της, η Μαργαρίτα Παπανδρέου περιγράφει και συγκεκριμένα περιστατικά, όπως ένα που έλαβε χώρα στη δεξίωση στο σπίτι του Έλληνα πρέσβη στο Λονδίνο, λίγους μήνες μετά τη γνωριμία τους. Περιμένοντας να φτάσει ο Ανδρέας, η Μαργαρίτα ζήτησε να ξεκουραστεί σε ένα δωμάτιο. Μια ώρα αργότερα η φίλη της μπήκε στο δωμάτιο και της είπε: «Ήρθε… μαζί της!». «Μαζί της; Τι εννοείς; Έχει τρελαθεί τελείως» αναφώνησε εκείνη, και έφυγε από την πρεσβευτική κατοικία. Στην επιστροφή τους την άλλη μέρα στο αεροσκάφος είπε στον Ανδρέα: «Για όνομα του Θεού, θα μπορούσε να είναι κόρη σου!». «Ναι, δεν είναι πολύ ωραίο;», ήταν η απάντησή του.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου, σύμφωνα με τις περιγραφές της Μαργαρίτας, ήταν ένας άπιστος σύζυγος. Ωστόσο, στο τέλος πάντα επέστρεφε σε εκείνη. Μέχρι τη γνωριμία του με την «αεροσυνοδό», στις αρχές του 1986. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου είχε δει τον τρόπο που προσέγγιζε η Δήμητρα τον Ανδρέα ως μέλος του πληρώματος του πρωθυπουργικού αεροσκάφους και προσπαθούσε να την κρατήσει μακριά. Μάταια.
Για την περίφημη σκηνή με το «νεύμα» του Ανδρέα στην «αεροσυνοδό», κατά την επιστροφή του από το Χέρφιλντ, περιγράφει: «Ο Ανδρέας, ο πρωθυπουργός, ήταν ο εραστής μου, ο σύζυγός μου, ο πατέρας των παιδιών μου, ο σύντροφός μου στις πολιτικές δράσεις. Η κίνησή του ήταν το τελειωτικό χτύπημα - το δηλητηριασμένο βέλος κατευθείαν στο στήθος, στην καρδιά μου. Αλλά τον αγαπούσα ακόμα. Ήταν ο αετός μου και ο δεσμός δεν μπορούσε να διαρραγεί. Ήταν παρ’ όλα αυτά και η λύτρωσή μου…».
«Εγώ ζήτησα διαζύγιο, φεμινισμός δεν σημαίνει μίσος για τους άνδρες»
«Εγώ ζήτησα διαζύγιο», είχε πει η Μαργαρίτα Παπανδρέου στη σπάνια συνέντευξη που είχε δώσει στην Όλγα Μπακομάρου τον Απρίλιο του 1990. «Δεν αρνιόμουν να δώσω διαζύγιο, το ενδιαφέρον σε αυτή την περίπτωση είναι ότι ο χωρισμός ήταν δική μου απόφαση. Έφτασα σε αυτή μετά από μια επώδυνη εσωτερική διαδικασία. Γιατί φεμινισμός δεν σημαίνει μίσος για τους άνδρες, ούτε να είσαι εναντίον της οικογένειας».
Η φωτογραφία του Ανδρέα στο τραπεζάκι του σπιτιού της
Ο δημοσιογράφος Θανάσης Διαμαντόπουλος, ο οποίος είχε συναντήσει αρκετές φορές τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, περιέγραφε σε άρθρο του στο iefimerida ένα σκηνικό ενδεικτικό των συναισθημάτων της για τον Ανδρέα Παπανδρέου:
«Είχε σε ένα τραπεζάκι μια μικρή κορνίζα με τη φωτογραφία του Ανδρέα Παπανδρέου, η οποία με έκανε να υποθέσω πως, παρά την απιστία και τον γάμο που ακολούθησε, αυτή τον έχει συγχωρέσει: ''Δεν μου αρέσει η λέξη ''συγχώρεσα'', λες και ο Ανδρέας έκανε κάτι εναντίον μου. Η ερωτική του έλξη για μια άλλη γυναίκα απλά ικανοποιούσε τις ανάγκες του για εκείνη την εποχή. Ένιωσε, πιστεύω, ότι χρειαζόταν κάτι καινούργιο στη ζωή του. Είχαμε μακροσκελείς συζητήσεις, πριν τον χωρισμό, θυμούμενοι το κοινό μας ταξίδι στη ζωή. Είδα ότι τον βασάνιζε η ''ρήξη'' μαζί μου. Πρότεινε κάτι σαν ένα προσωρινό διάστημα διάστασης. Εγώ είπα να κοιτάξουμε την πιθανότητα διαζυγίου. Τελικά, αυτό και αποφασίσαμε. Αφού έφυγε, διατηρήσαμε μια γραπτή επικοινωνία μεταξύ μας, μέσω της κόρης μας Σοφίας, αλλά από ένα σημείο και μετά αποφασίσαμε να συνεχίσει ο καθένας τη ζωή του. Δεν σταμάτησα να τον αγαπώ: ήταν ένα εξαιρετικό ανθρώπινο ον και με βοήθησε στις δικές μου προσπάθειες να πολεμήσω για τα δικαιώματα της γυναίκας και για ειρήνη στον κόσμο. Δυστυχώς, η ζωή δεν βαδίζει πάντα ομαλά. Σχετικά με τη φωτογραφία, την κρατάω στο τραπέζι, στο τραπέζι με τα τέσσερα παιδιά μας καθώς και με τις φωτογραφίες των γονιών και των αδελφών μου, όπως μπόρεσες να δεις. Μπορείς να την πεις τη δικιά μου ''γκαλερί της αγάπης'' (αυθεντικό ''love gallery'')».
