Μια Γερμανίδα δημοσιογράφος που ζει στην Αγγλία αποφάσισε να δοκιμάσει η ίδια τα όρια της ικανότητας αλλαγής προφοράς μέσα από ένα παράξενο πείραμα.
- Η Γερμανίδα δημοσιογράφος Σόφι Χάρνταχ συμμετέχει σε πείραμα μίμησης αμερικανικής προφοράς με ειδική καθηγήτρια, η οποία εξηγεί τις λεπτομέρειες. Η αρχική προσπάθειά της δημοσιογράφου αποτυγχάνει παρά τις οδηγίες.
- Η προφορά, σύνθετο φαινόμενο ρυθμού-μελωδίας, απαιτεί συνεχή αποκωδικοποίηση από τον εγκέφαλο. Η κατανόηση άγνωστων προφορών ζητά πνευματική προσπάθεια, ενώ η αναπαραγωγή τους είναι δυσκολότερη, απαιτώντας πλήρη έλεγχο του ομιλητικού μηχανισμού.
- Μελέτη σε ομιλητές εντόπισε την ταχύτητα και ευελιξία του στόματος ως τον κυρίαρχο παράγοντα μίμησης προφοράς. Η μουσικότητα κρίθηκε σημαντική, ενώ η «ανοιχτότητα σε νέες εμπειρίες» συνεισφέρει θετικά στην ικανότητα αναπαραγωγής προφορών.
- Η μίμηση προφοράς έχει ψυχολογικές διαστάσεις, με τη δημοσιογράφο να βιώνει άγχος. Η βελτίωσή της ήρθε όταν σταμάτησε την υπερανάλυση, υιοθετώντας διαισθητική προσέγγιση, οδηγώντας την να συνεχίσει να εξερευνά αμέτρητες φωνές.
Για κάποιους ανθρώπους, η αλλαγή προφοράς μοιάζει σχεδόν με μαγικό κόλπο. Μπορούν να ακούσουν μια διάλεκτο για λίγα λεπτά και ξαφνικά να μιλούν σαν να γεννήθηκαν στο Τέξας, στη Γλασκώβη ή στα προάστια της Αθήνας. Για άλλους, ακόμη και μετά από χρόνια σε μια ξένη χώρα, η μητρική τους προφορά παραμένει ανεξίτηλη, σαν γλωσσικό αποτύπωμα που δεν σβήνει ποτέ. Πίσω όμως από αυτή τη φαινομενικά απλή ικανότητα κρύβεται ένα περίπλοκο μείγμα νευρολογίας, μουσικότητας, προσωπικότητας και μυϊκής… ευελιξίας του στόματος, σύμφωνα με νέα επιστημονικά δεδομένα που επιχειρούν να εξηγήσουν γιατί ορισμένοι άνθρωποι μιμούνται άψογα ξένες προφορές ενώ άλλοι δυσκολεύονται ακόμα και να προφέρουν σωστά μια ξένη λέξη.
Η Γερμανίδα δημοσιογράφος Σόφι Χάρνταχ, που ζει στην Αγγλία, αποφάσισε, όπως αναφέρει το καταπληκτικό ρεπορτάζ του BBC, να δοκιμάσει η ίδια τα όρια αυτής της ικανότητας μέσα από ένα παράξενο πείραμα το οποίο έγινε viral: να μετατραπεί, έστω προσωρινά, σε μια Αμερικανίδα υπάλληλο γραφείου από το Σινσινάτι. Απέναντί της, μέσω βιντεοκλήσης, βρίσκεται η Τζένιφερ Σκαπέτις-Τάισερ, καθηγήτρια φωνής, ομιλίας και διαλέκτων στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ και ειδική στην εκπαίδευση ηθοποιών.
«Είσαι μια Αμερικανίδα υπάλληλος που γυρίζει σπίτι φορτωμένη ψώνια και προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή όλων», της λέει πριν προφέρει με χαρακτηριστική αμερικανική προφορά τη φράση: «Γεια, γύρισα σπίτι! Πού είναι όλοι;».
Αυτό που ακολουθεί θυμίζει περισσότερο εργαστήριο βιομηχανικής παρά μάθημα υποκριτικής. Η Σκαπέτις-Τάισερ εξηγεί πως για να αποκτήσει κανείς έναν «γενικό αμερικανικό» ήχο, πρέπει να μετακινήσει τη φωνή προς το πίσω μέρος του στόματος, να αλλάξει τη θέση της γλώσσας, να ανοίξει περισσότερο τα χείλη και να δημιουργήσει το χαρακτηριστικό αμερικανικό «r» χρησιμοποιώντας γλώσσα και πίσω δόντια. Η πρώτη προσπάθεια της δημοσιογράφου καταλήγει σε έναν «στραγγαλισμένο» ήχο που απέχει πολύ από την αμερικανική προφορά που προσπαθεί να μιμηθεί.
Ένα εξαιρετικά πολύπλοκο φαινόμενο
Κι όμως, πίσω από αυτή τη φαινομενικά αστεία διαδικασία, οι επιστήμονες βλέπουν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο φαινόμενο. «Η προφορά είναι ένας τρόπος ομιλίας που μοιράζονται τα μέλη μιας γλωσσικής κοινότητας», εξηγεί η Έμιλι Μάιερς, καθηγήτρια επιστημών λόγου και ακοής στο ίδιο πανεπιστήμιο. Η προφορά δεν αφορά μόνο το πώς προφέρονται οι λέξεις αλλά και τον ρυθμό, τη μελωδία, την ταχύτητα της ομιλίας, ακόμη και το ύψος της φωνής.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, όπως λένε οι ερευνητές, εκτελεί αδιάκοπα μια αόρατη αποκωδικοποίηση των ήχων. Όταν κάποιος ακούει για πρώτη φορά μια άγνωστη προφορά, πρέπει να αναγνωρίσει ποιοι ήχοι αντιστοιχούν σε γνωστές λέξεις. Ένας κάτοικος της αμερικανικής Μεσοδυτικής περιοχής, για παράδειγμα, μπορεί να προφέρει τη λέξη “bag” σαν “baig”, με φωνήεν που θυμίζει τη λέξη “bagel”. Ο εγκέφαλος πρέπει να καταλάβει ότι πρόκειται για την ίδια λέξη, απλώς με διαφορετικό ηχητικό μοτίβο.
Αυτός είναι και ο λόγος που η κατανόηση μιας άγνωστης προφοράς απαιτεί μεγαλύτερη πνευματική προσπάθεια. Ωστόσο, με τον χρόνο και την έκθεση, η διαδικασία γίνεται ευκολότερη. Μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι συχνά αρχίζουν ασυνείδητα να μιμούνται ελαφρώς την προφορά όσων ακούν συχνά, προσαρμόζοντας τον τρόπο ομιλίας τους χωρίς να το αντιλαμβάνονται.
Το επόμενο βήμα είναι ακόμη δυσκολότερο: η αναπαραγωγή των ήχων. «Πρέπει να ελέγξεις το στόμα σου, τις φωνητικές χορδές, ακόμη και την αναπνοή σου», εξηγεί η Μάιερς. Η μίμηση προφοράς, λέει, είναι «ένα απίστευτα πολύπλοκο σύστημα».
Πείραμα με 92 φυσικούς ομιλητές της αγγλικής
Για να κατανοήσουν γιατί ορισμένοι άνθρωποι είναι εξαιρετικοί σε αυτό, οι ερευνητές πραγματοποίησαν πείραμα με 92 φυσικούς ομιλητές της βορειοαμερικανικής αγγλικής. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να μιμηθούν προφορές από το Γιορκσάιρ της Αγγλίας, το Εδιμβούργο της Σκωτίας και την Ανατολική Ακτή της Νότιας Αφρικής.
Παράλληλα, υποβλήθηκαν σε σειρά δοκιμών: μουσική αντίληψη, γλωσσοδέτες υψηλής ταχύτητας, αξιολόγηση προσωπικότητας και ασκήσεις ταχείας άρθρωσης. Το πιο εντυπωσιακό εύρημα ήταν ότι ο καλύτερος προγνωστικός παράγοντας για την ικανότητα μίμησης προφοράς δεν ήταν ούτε η κοινωνικότητα ούτε η εμπειρία σε ξένες γλώσσες, αλλά η ταχύτητα και η ευελιξία του στόματος.
«Οι άνθρωποι που μπορούσαν να κινούν πολύ γρήγορα το στόμα τους στους γλωσσοδέτες, ήταν και οι καλύτεροι στη μίμηση προφορών», λέει η Μάιερς. «Φαίνεται πως υπάρχει κάτι στη δεξιότητα κίνησης του στόματος που βοηθά σημαντικά».
Η μουσικότητα αποδείχθηκε επίσης κρίσιμος παράγοντας. Όσοι είχαν καλό μουσικό αυτί, αναγνώριζαν καλύτερα τις λεπτές ηχητικές διαφορές των προφορών και μπορούσαν να τις αναπαράγουν αποτελεσματικότερα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι καλοί τραγουδιστές εμφανίζονται συχνά και ως εξαιρετικοί μίμοι προφορών.
Παράλληλα, ρόλο φαίνεται να παίζει και η προσωπικότητα. Οι άνθρωποι που βαθμολογήθηκαν υψηλά στην παράμετρο της «ανοιχτότητας σε νέες εμπειρίες» είχαν καλύτερες επιδόσεις στις μιμήσεις. Αντίθετα, η εξωστρέφεια δεν φάνηκε να επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα αλλαγής προφοράς.
Η ίδια η Σκαπέτις-Τάισερ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αν και είναι Αυστραλή, έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας της μιλώντας με βρετανικές ή αμερικανικές προφορές. «Έπρεπε να δουλέψω πολύ σκληρά για να το πετύχω», λέει. «Μετά όμως με γοήτευσε τόσο πολύ που το αγάπησα».
Κι όμως, παρά τα επιστημονικά ευρήματα, η διαδικασία παραμένει βαθιά ανθρώπινη και συναισθηματική. Η δημοσιογράφος που συμμετείχε στο πείραμα, παρότι μιλά πολλές γλώσσες και παίζει μουσικό όργανο, διαπίστωσε ότι δυσκολευόταν αφάνταστα. Συχνά σταματούσε γελώντας νευρικά. Αυτό που βίωνε ήταν ένα γνωστό φαινόμενο: το άγχος ξένης γλώσσας.
«Πολλοί άνθρωποι φοβούνται ότι θα ακουστούν γελοίοι», εξηγεί η Μάιερς. Η εκμάθηση νέων ήχων είναι πολύ πιο δύσκολη από την εκμάθηση νέων λέξεων, επειδή οι ήχοι αποτελούν τα θεμέλια πάνω στα οποία χτίζεται η γλώσσα. Έτσι, ακόμη και άνθρωποι με άψογο λεξιλόγιο συχνά διατηρούν ίχνη της μητρικής τους προφοράς.
Τελικά, η δημοσιογράφος διαπίστωσε ότι οι προσπάθειές της βελτιώνονταν μόνο όταν σταματούσε να σκέφτεται μηχανικά τη θέση της γλώσσας και απλώς άκουγε και μιμούνταν. «Γεια, γύρισα σπίτι! Πού είναι όλοι;» φώναξε τελικά με έναν πιο πειστικό αμερικανικό τόνο, αυτοσχεδιάζοντας μάλιστα και μια επιπλέον ατάκα: «Έφερα όλα αυτά τα ψώνια!».
Μετά το τέλος της συνέντευξης, έβαλε να δει μια παλιά τηλεοπτική σειρά που διαδραματίζεται στο Σινσινάτι και άρχισε να επαναλαμβάνει μόνη της ατάκες από τους χαρακτήρες. Όχι επειδή ήθελε να εγκαταλείψει τη γερμανο-βρετανική προφορά που απέκτησε με τα χρόνια, αλλά επειδή, όπως παραδέχεται, ίσως υπάρχουν ακόμη αμέτρητες φωνές που μπορεί να δοκιμάσει κανείς μέσα σε μια ζωή.